مشروعیت سرنگونی بمبافکن بیدفاع روسیه
گروه بین الملل خبرگزاری آنا: سوخو 24 همانند دیگر مدلهای سوخو، «بمبافکن» است. بمبافکنها برخلاف جتهای «شکاری» توان نبرد هوایی را ندارند و فقط برای هدف قرار دادن اهداف زمینی ساخته شدهاند.
در جریان حمله ایران به راکتور اتمی اسیراک و پایگاه اچ3 در جنگ تحمیلی نیز، بمبافکنهای اف4 به دلیل جثه کوچک و در نتیجه سطح راداری کمترشان برای حمله انتخاب و از پایگاه نوژه همدان به سوی عراق رفتند؛ این در حالی بود که بمبافکن-شکاریهای اف14 که از پایگاه دزفول پرواز کرده بودند در نواحی مرزی گشتزنی میکردند تا در صورت درگیری اف4های بیدفاع با بمبافکن-شکاریهای میراژ عراق، به داد اف4ها برسند.
«بیدفاعی»، خصلت جداییناپذیر بمبافکنهاست. به هر حال، سوخوی بیدفاع روسی، هفته گذشته اسیر «بمبافکن- شکاری» اف16 ترکیه شد و از بین رفت. ترکها گفتند سوخو به حریمشان تجاوز کرده بود و در مقابل روسها با جدیت ادعای ترکها را رد کردند.
اگر ادعای روسها معتبر باشد، هیچ تردیدی در نامشروع بودن اقدام ترکیه نیست اما اگر ادعای ترکیه معتبر باشد، آن وقت چه؟
پاسخ به این پرسش را باید در میان قواعد عام حاکم بر «توسل به زور» در حقوق بینالملل یافت. اصولا پس از تاسیس سازمان ملل متحد، حقوق بینالملل توسل به ابزارهای روزمدارانه یا مسلحانه را جز در دو حالت به رسمیت نمیشناسد. نخست، «دفاع مشروع» و دوم مقررات مربوط به فصل هفتم منشور ملل متحد. به این ترتیب، کشورها فقط زمانی که مورد حمله مسلحانه قرار گیرند یا اینکه مجوز لازم از سوی شورای امنیت را دریافته کرده باشند میتوانند متوسل به ابزار زورمدارانه شوند. این در حالی است که تا پیش از منشور سازمان ملل متحد، عملا مانعی در برابر توسل به جنگ و ابزارهای مسلحانه از سوی دولت ها وجود داشت.
به هر حال، طبق مقررات حقوق بینالملل نیز هرجا دولتها امکان توسل به زور را داشته باشند باید آن را در دو قالب «ضرورت» و «تناسب» به کار گیرند. به عبارت دیگر، دولتها در مورد دفاع مشروع و یا مقررات فصل هفتم منشور، تنها زمانی می توانند متوسل به زور شوند که اولا چز این اقدام چاره دیگری نداشته باشند (عامل ضرورت) و این توسل به زور نیز با خطر موجود متناسب باشد. (عامل تناسب)
رویه دولتها درباره تجاوز هواپیماهای نظامی به آسمان آنها نیز با این دو عامل هماهنگ است. به عبارت دیگر، دولتهایی که با یکدیگر در وضعیت نزاع یا دشمنی فعال یا غیرفعال قرار داشتهاند، هیچ تردیدی در سرنگونی هواپیمای متعلق به کشور رقیب به خود راه نداده اند چرا که این اقدام را مناسب با ضرورت و تناسب می دانسته اند. شوروی و یوگسلاوی سابق، بارها هواپیماهای نظامی متعلق به دولتهای غربی را سرنگون کرده بودند بی آنکه متعرض به هواپیماهایی بشوند که به ارتش کشورهای غیر غربی تعلق داشتند. در مقابل اما کشورهایی که چنین رابطه رقابت و دشمنی میان آنها برقرار نبوده است، از سرنگون کردن هواپیماهای یکدیگر خودداری کردهاند.
حال با توجه به این وضعیت، به بررسی ادعای دولت ترکیه، در مورد تجاوز بمب افکن روسی میپردازیم. مقامات ترکیه گفتهاند که پرندهی روس، 17 ثانیه در آسمانشان پرواز کرده بود. همچنین «نوار صوتی» که دولت ترکیه از اخطار خلبانان اف16 منتشر کرده بود، بیش از چند ثانیه نمیشود.
طبیعی است که حمله به هواپیمایی که تنها 17 ثانیه در آسمان ترکیه پرواز کرده بود نمیتواند چندان با عامل ضرورت مطابق باشد. دولت ترکیه میتوانست از اقدامات دیگری برای خارج کردن پرنده روس استفاده کند. بنابراین، قواعد حقوق بینالملل و رویه دولتها به خوبی نشان میدهد که حتی اگر ادعای ترکها مبنی بر تجاوز بمبافکن روس به آسمان کشور آنها معتبر باشد، حمله و سرنگونی این بمبافکن از منظر حقوق بینالملل مشروعیتی ندارد.
*دانشجوی دکتری حقوق بینالملل دانشگاه تهران
انتهای پیام/
