برگزاری امتحانات مجازی؟
- همه سؤالات شما معطوف به یک مسئله کلیدی بود و حول یک محور میچرخید و آن اینکه شاید یک نگاه مثبتی نسبت به آموزشهای مجازی وجود ندارد. این را یک جور تهدید نظام آموزشی و در واقع به عنوان یک مشکل دانستن. فکر نمیکنم واقعاً اینطور باشد. قبل از اینکه جواب این سؤال شما را بدهم یکی دو نکته را برای شما بگویم. من فکر میکنم یک سیستم آموزشی یا اصلاً هر سیستم یا نظامی (سیاسی، اقتصادی یا ...) بایستی قدرت انطباق و انعطافپذیری را داشته باشد. یعنی باید بهگونهای باشد که ساختارهایش که شامل قوانین، روشها و همه چیز است، اینها را متناسب با شرایط تغییر دهد. یک سیستم خوب اینطوری است. یک سیستمی که نتواند در شرایط مختلف خودش را منطبق کند حتماً محکوم به شکست است. حالا نظام آموزشی هم یکی از این سیستمهاست که قطعاً باید این قابلیت را به شکل عالی در خود داشته باشد. یعنی باید بتواند متناسب با شرایط، ساختار خود، یعنی رابطه معلم با شاگرد را، قوانین آموزشی را، نحوه آموزش و ابزار آموزش را، روش امتحان را و همه چیزی که مربوط به ساختار آموزش میشود باید بتواند متناسب با شرایط تغییر دهد. تغییر هم اصلاً ذات نظام خلقت است. تغییر میآید سراغ ما، ما بدون اینکه تردید داشته باشیم باید این را بپذیریم. حالا اگر ما برای تغییر برنامهریزی کردیم، آن تغییر را در مسیر درست هدایت میکنیم. اگر برنامهریزی نکردیم و تغییر را نپذیرفتیم، آن موقع تغییر خواهد آمد و ما را به هر سمت و سویی خواهد برد و چه بسا که خسارتهای جبرانناپذیری را هم حتی به ما وارد کند. از یک طرف دیگر بله، تغییر با نگرانی همراه است، تغییر با مقاومت همراه است، برای اینکه بالاخره شاید عواقب تغییر خیلی قابل پیشبینی نیست و این هم قابل درک است. یک عدهای طبیعتاً نگران میشوند. وقتی سیستم آموزش تغییر میکند این نگرانیها یا مقاومتها وجود خواهد داشت. ولی وقتی که خروجیها بعد از یک دوره و یک گزار، مشخص و ارزیابی شود و نواقص آن رفع شود، به مرور این نگرانی هم از بین میرود. این موضوع تنها مربوط به جامعه ما یا شرایط فعلی نیست. در طول تاریخ اینطور بوده است. هر بار یک نظام خاصی، مثلاً آموزشی تغییر کرده، همه نگران بودند ولی بعد که کارکرد آن را دیدند، متوجه شدند که این هم مزایای خودش را دارد و میتواند مفید باشد. بنابراین ما نباید خیلی از تغییر در روشهای آموزش بترسیم. این تغییر را باید بپذیریم منتهی برای آن سازوکارهای مناسب، قوانین مناسب و ساختارهای مناسب را طراحی و برنامهریزی کنیم. یک نکته دیگر هم، ما وقتی که این دغدغهها را مطرح میکنیم، نگاهمان به آموزش و یادگیری را هم در نظر بگیریم. ما وقتی از آموزش حضوری و از امتحانات به شیوه سنتی حرف میزنیم، یک چیزی در ذهن ما هست که همان آموزش و ارزیابی سنتی است. در آن نظام آموزش و ارزیابی سنتی، عمدتاً آموزش یعنی اینکه معلم یا استاد آموختههای خود را به دانشآموز یا دانشجو منتقل کند. ولی واقعاً آموزش که همهاش این نیست، این یک بخش کوچکی از آموزش است. بخش بزرگی از آموزش این است که معلم و استاد بتواند یاد گرفتن را به دانشآموز و دانشجوی خودش یاد بدهد نه آنچه را که یاد دارد. قدرت آموختن را باید یاد دهد، قدرت استدلال را باید یاد دهد، قدرت نقد را باید یاد دهد، قدرت تحلیل را یاد دهد، نه استنباطهای خودش را، نه تحلیلهای خودش را. خب اگر ما هدف آموزش را این بدانیم، بعد شما ببین در ارزیابی خیلی دیگر دغدغه این را که دانشآموز یا دانشجو تقلب کند را ندارد. شما به عنوان مثال امتحانهای take home را در نظر بگیرید، مثلاً امتحانهایی که در آن معلم و استاد به شاگرد یک سؤالی را میدهد میگوید ببر خانهات، هفته دیگر جوابش را بیاور. ما از این معلمها داشتیم. من خودم در دوره دانشگاه از این معلمها داشتم. وقتی سؤالی را به شما میدهد که قدرت استدلال و یادگیری شما را میسنجد، شما آن سؤال را میبرید خانه، مجازید به هر کسی و به هر منبعی که میخواهید مراجعه کنید، به هر کتابی، به هر مقالهای مراجعه کنید برای اینکه پاسخ سؤال خود را پیدا کنید. هدف این سؤال چیست؟ هدف این سؤال این است که به شما یاد دهد تلاش کنید تا یادگیری یک مسئله را یاد بگیرید. یادگیری حل یک مسئله را یاد بگیرید. در واقع یاد گرفتن را به شما یاد میدهد. برای همین است که میگوید شما مجازید به هر کسی مراجعه کنید. الان اینجا معنای تقلب چیست؟ خب من میتوانم به هر کسی مراجعه کنم، من میتوانم جمع تشکیل دهم، من میتوانم با همکلاسیهایم، با همه آدمهایی که میشناسم مشورت کنم. بنابراین اگر ما روش ارزیابی را عوض کنیم، آن موقع خیلی دغدغه اینکه مثلاً دانشجو دارد تقلب میکند را نخواهیم داشت. گرچه بحث تقلب یک بحث اخلاقی در جامعه است. حالا نه در آموزش، در همه جا میتواند باشد و حل نهایی آن هم رشد اخلاق در جامعه است ولی به هر حال میخواهم این را بگویم که اگر ما نگاهمان را به آموزش تغییر دهیم، آن موقع، ارزیابیهایمان هم قاعدتاً تغییر خواهد کرد و خیلی نگران اینکه چه اتفاقی میافتد را نخواهیم داشت. حالا در مورد سؤالی که پرسیدهاید اولاً که این یک روش همیشگی خواهد بود؟ قاعدتاً راهحل همیشگی نخواهد بود، بحرانها مقطعی است و اگر ارزیابی به شکل متناسب با آموزش مجازی باشد، یعنی در فرآیند و در طول ترم انجام شود، با دادن تکالیف تحلیلی همراه باشد، به صورت مستمر باشد، من فکر نمیکنم که خیلی جای نگرانی باشد و در واقع آسیبی به نظام ارزشیابی ما ایجاد کند، گرچه به مرور ما بایستی نواقصش را رفع کنیم. حتماً محدودیتهای خودش را هم خواهد داشت. ولی من فکر میکنم که اساتید با ارزیابیهای مستمر و با سؤالهای تحلیلی و استنباطی حتماً این مسئله را میتوانند مدیریت کنند و جای نگرانی زیادی در این زمینه وجود ندارد.
با توجه به اینکه ممکن است بعضاً دانشگاههایی در کشور باشند که ارزیابی دقیق و درستی در بحثهای مجازی انجام ندهند که قطعاً روی بار آموزش و کیفیت علمی دانشجویان تأثیر میگذارد. اگر واقعاً ارزیابی دقیق نباشد چقدر میتواند روی کیفیت تأثیرگذار باشد؟
- پاسخ سؤال شما به نظر من ربطی به مجازی یا غیرمجازی ندارد. شما میگویید بعضی از دانشگاهها یا مؤسسهها ممکن است ارزیابیهایشان دقیق نباشد، به نظر من حتی اگر حضوری بود، آن مؤسسهای که ارادهای برای انجام این کار نداشته باشد، در همان حضوریش هم نه آموزش را جدی میگیرد و نه ارزیابی را. حالا وقتی که مجازی باشد حتماً این بدتر خواهد بود. آنموقع در مجازی هم نه آموزش را جدی میگیرد نه ارزیابی را جدی میگیرد. یعنی به نظر من این ربطی به شکل حضوری و غیرحضوری ندارد. آن مؤسسه، إنشاءالله که هیچ مؤسسهای اینطور نباشد و حتماً همه مؤسسهها با جدیت هم ارزیابی و هم آموزش را جدی میگیرند، چه مجازی، چه حضوری، ولی آن برمیگردد به ایرادات ساختاری که در یک موسسه میتواند وجود داشته باشد که واقعاً نخواهد آموزش و ارزیابی را جدی بگیرد ولی اگر چنین اتفاقی بیفتد، خب بله، آنموقع فارغالتحصیلان حتماً فارغالتحصیلان ضعیفی خواهند بود. بعد اینها اگر در موقعیتهای کاری قرار بگیرند، از عهده مسئولیتهای خود برنمیآیند ولی إنشاءالله که اینچنین نیست و همه مؤسسهها این جدیت را به خرج خواهند داد.
در مورد زمزمه ایجاد گروههای تقلب توسط دانشجویان؟
- این را توضیح دادم که برای مقابله با تقلب باید اخلاق در جامعه رشد پیدا کند. ولی آنجا یک نکتهای را هم گفتم که این بستگی دارد به سؤالی که استاد به دانشجو میدهد. وقتی که سؤالی برای سنجش قدرت یادگیری دانشجو باشد، خب دانشجویان گروه بزنند! اصلاً خیلی هم خوب است! وقتی شما امتحانی را از دانشجو میگیرید، سؤالی را به او میدهید میگویید این را ببر و هفته بعد جوابش را بیاور، خب این چقدر خوب است که دانشجویان دور هم جمع شوند و یاد بگیرند که چطور میتوانند یاد بگیرند. اینجا دیگر ما به آن تقلب نمیگوییم، به آن میگوییم یادگیری مشارکتی. خب این خیلی هم خوب است. ضمن اینکه من فکر نمیکنم که واقعاً مبنا این باشد که دانشجویان دارند تلاش میکنند گروه بزنند تقلب کنند یا روشهایی از این دست. حالا ممکن است حتی در حالت حضوری هم یک عده از دانشجویان باز دست به تقلب بزنند، این بالاخره راهکارهای خودش را دارد. ولی من فکر میکنم ما نباید اساس را بر تقلب بگذاریم. ضمن اینکه مطمئناً اساتید هم با روشهای ارزیابی مناسب به گونهای عمل خواهند کرد که بحث تقلب خیلی جدیت پیدا نکند. من خیلی نگران اینکه واقعاً دانشجویانم به دنبال تقلب هستند، نیستم واقعاً و اصلاً اینجوری به قضیه نگاه نمیکنم.
برگزاری کلاس و آزمون مجازی، مانع ارتقای حقیقی علمی دانش و سطح دانشجویان شود، برای جبرانش چه میکنید؟
- همه حرفهای ما حول همان دو نکته اول است. ارتقای حقیقی دانش یعنی چی؟!
امتحانات اگر حضوری باشد...
- نه! چه کسی گفته که آزمون یا کلاسهای حضوری، ارتقای حقیقی دانش است؟ واقعاً اینطور نیست. بستگی دارد که آن علم یا دانشی که گفتهاند هدفش را چه بدانیم. درست است که کلاسهای حضوری مزایا و معایب خودش را دارد، کلاسهای مجازی هم مزایا و معایب خودش را دارد و اصلاً اینطور نیست که ما فکر کنیم اگر کلاسی را به صورت مجازی برگزار کردیم معنایش این است که ارتقای حقیقی دانش صورت نمیگیرد. شاید روشهای آموزش مجازی ما هنوز ارتقا نکرده باشد. بله، این را حتماً خواهیم پذیرفت. ما در آغاز راه هستیم و قطعاً این اتفاق باعث شد که دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی، آموزش مجازی را جدی بگیرند، برایش ارزش قائل شوند، سازوکارها و ابزارهای مناسب را برای آن طراحی کنند، استاد و دانشجو را برای این کار آموزش دهند، قوانین مبتنی بر آموزشهای مجازی تدوین کنند. ما در آغاز راه هستیم. اگر همه اینها به مرور زمان رفع شود، به نظر من آموزش مجازی میتواند در کنار آموزش حضوری، یک سازوکار بسیار قوی و قدرتمند برای ارتقای سطح دانش باشد واقعاً نه مانع! من اصلاً اینطوری نگاه نمیکنم. حالا شاید بحثی طولانی باشد. آموزش مجازی میتواند مزایای بسیار بسیار خوبی داشته باشد و حتی بهتر از آموزشهای غیرمجازی عمل کند. اینطوری نباید نگاه کنیم که چون آموزش مجازی، حالا روشی که ما به کار بردیم چون ناگهانی بود، یک مقداری مؤسسات شاید آمادگی نداشتند وگرنه اگر آمادگی ایجاد شود، به نظرم ترکیب آموزشهای حضوری و مجازی همواره باید در مؤسسات وجود داشته باشد و مطمئناً این تلفیق میتواند مفید باشد، ضمن اینکه برای جبران، بعد از بازگشایی دانشگاهها یا مدارس، ما خودمان این کار را کردهایم و مطمئنم مؤسسات دیگر هم این کار را میکنند، قطعاً کلاسهای تقویتی، کلاسهای رفع اشکال، کلاسهای جبرانی برای دروس مهمی که شاید لازم بوده حضوری برگزار شود و مجازی برگزار شده، بعد از بازگشایی دانشگاهها به دنبال آن هستیم که برای آن دروس کلاس جبرانی بگذاریم و در واقع آن دروس را مجدد در طول ترم آینده در کنار درسهای دیگر برای دانشجویان کلاسهای تقویتی و رفع اشکال بگذاریم تا پایههایشان تقویت شود. راههای مختلفی وجود دارد. اگر مؤسسهای احساس کند که لازم است پایه دانشجو در برخی از دروسی که مجازی برگزار شده، تقویت شود، فکر میکنم که آن هم به راحتی بعد از بازگشایی دانشگاهها امکانپذیر خواهد بود و جای نگرانی نیست.
با توجه به اینکه پایاننامهها و رسالههای دانشجویان باید به سمت حل مسائل کشور رود و دکتر غلامی وزیر علوم هم همیشه تأکید داشتند بر بحث دانشگاههای حل مسئله، در شرایط بحرانی مثل کرونا، امتحانات و دفاع مجازی چطور میتواند این مهم را تحقق بخشد؟
- ارزیابی پایاننامه با انجام پایاننامه متفاوت است. اینکه پایاننامهها به سمت حل مشکل بروند، خب بروند؛ هیچ اشکالی ندارد. اینکه ارزیابی یک پایاننامه مجازی باشد معنیاش این نیست که نباید یک پایاننامه به سمت حل مسائل کشور برود. پایاننامه میتواند در جهت حل مسائل کشور باشد و خیلی هم خوب است و هیچ مانعی هم برای این کار وجود ندارد. مجازی بودن آموزش یا ارزیابی ربطی به اینکه یک پایاننامه در آن جهت باشد یا نباشد ندارد. این یک بحث جداست و پایاننامهها همچنان در این مسیرها دارند حرکت میکنند و اتفاق خوبی خواهد افتاد ولی در مورد اینکه ارزیابیهای پایاننامهها اگر مجازی باشند آیا میتواند دقیق باشد یا نه؟ مثل همان داستان امتحان است که عرض کردم. منتهی پایاننامهها یک مقداری متفاوت است. چون دفاع یک فرد است با چند نفر داور، خب اینها میتوانند به صورت حضوری با رعایت پروتکلهای بهداشتی انجام شود. خیلی جای نگرانی نیست. خود ما ارزیابیهای پایاننامهها را به صورت حضوری انجام میدهیم چون تعداد افراد محدود هستند و میتوان این کار را به صورت حضوری هم انجام داد گرچه اگر غیرحضوری هم باشد، اگر آن استانداردهای ارزیابی آموزش مجازی رعایت شود، آنجا هم فرقی نمیکند. امروز در دنیا، نه الان، در گذشته هم اینطور بوده که بسیاری از داوریهای رسالهها یا پروژههای بینالمللی لازم نبود که افراد مختلف از کشورهای مختلف جمع شوند. در گذشته هم اینطور بوده. ارزیابیهای مجازی بوده. محققان و دانشمندان از طریق فضای مجازی در یک اتاق جمع میشدند و پروژههای مشترک انجام میدادند، ارزیابیهای مشترک انجام میدادند. این چیز جدیدی نیست که ما نگران باشیم. شاید این نگرانیها به این دلیل است که ما در آغاز راه هستیم و داریم یک روشی را تمرین میکنیم و در این تمرین خطا خواهیم کرد ولی من مطمئنم اگر این تمرین همراه با تدبیر باشد، به زودی نتیجه خواهد داد و ما میتوانیم روشهای آموزش مجازی استاندارد و با کیفیت را برای همه حوزهها طراحی کنیم و به نظرم این آمادگی را باید در نظام آموزشی ایجاد کنیم. چارهای نداریم جز اینکه برای تغییر، برنامهریزی کنیم.
انتهای پیام/
