آنا گزارش می دهد
یک استادیار دانشگاه آزاد اسلامی در گفتوگو با آناتک:
حجت الاسلام کاشانی در جلسه سوم «مبانی فاطمیه»:
جشنواره فجر بدون فیلم‌اولی‌ها؛ حذف ریشه‌های آینده سینما
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، تصمیم برای تفکیک بخش فیلم‌اولی‌ها از سودای سیمرغ در جشنواره فیلم فجر، صرفاً یک تغییر در ساختار برگزاری یک رویداد سینمایی نیست؛ این تصمیم می‌تواند نشانه‌ای از تغییر نگاه جشنواره به مفهوم رقابت، استعداد‌های تازه و نسبت میان نسل‌های مختلف فیلمسازی باشد. پرسش اصلی این است: آیا فیلم‌اولی‌ها باید در یک زمین مستقل و محدود به رقابت بپردازند یا باید همچون دیگر فیلمسازان، فرصت حضور در تمام عرصه‌های فنی و کارگردانی رقابت سینمای ایران را داشته باشند؟
مرور کارنامه جشنواره فیلم فجر در حدود ۱۵ سال اخیر نشان می‌دهد که فیلم‌اولی‌ها نه‌تنها حاشیه‌نشین سینمای ایران نبوده‌اند، بلکه بار‌ها در مرکز توجه داوران، منتقدان و مخاطبان قرار گرفته‌اند. در واقع، بخش مهمی از خاطره سینمایی جشنواره در سال‌های گذشته با فیلم‌هایی ساخته شده که نخستین تجربه بلند سینمایی کارگردانانشان بوده‌اند.
وقتی فیلم‌اولی‌ها تاریخ جشنواره را تغییر دادند
یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها به سی‌وچهارمین جشنواره فیلم فجر بازمی‌گردد؛ جایی که دو فیلم «ابد و یک روز» ساخته سعید روستایی و «ایستاده در غبار» ساخته محمدحسین مهدویان، هر دو نخستین تجربه بلند سینمایی کارگردانانشان بودند.
«ابد و یک روز» با ۱۲ نامزدی، موفق به کسب ۹ سیمرغ بلورین شد؛ رکوردی که آن را به یکی از موفق‌ترین فیلم‌های تاریخ جشنواره تبدیل کرد. این فیلم در رشته‌هایی مانند بهترین فیلمنامه، کارگردانی، بازیگری و تدوین درخشید و جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را نیز به دست آورد. در همان دوره، «ایستاده در غبار» نیز توانست سیمرغ بهترین فیلم جشنواره را به دست آورد. اتفاقی تاریخی که نشان داد یک فیلمساز در نخستین تجربه بلند خود می‌تواند به مهم‌ترین جایزه جشنواره فجر برسد.
بنابراین، در همان یک دوره، دو فیلم اول توانستند در مهم‌ترین بخش‌های رقابت سینمای ایران نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کنند. این اتفاق نه یک استثنا در معنای کم‌اهمیت آن، بلکه نمونه‌ای از ظرفیت واقعی نسل تازه فیلمسازان بود.
فیلم‌اولی‌ها فقط برای جایزه بهترین فیلم اول ساخته نمی‌شوند
یکی از خطا‌های احتمالی در نگاه به فیلم‌اولی‌ها، محدود کردن ارزش و جایگاه آنها به جایزه بهترین فیلم اول یا بهترین کارگردان اول است. در حالی که تجربه جشنواره نشان داده است فیلم‌اولی‌ها می‌توانند در تمام رشته‌های سینمایی با فیلمسازان باسابقه رقابت کنند. در چهل‌ویکمین جشنواره فیلم فجر، «اتاقک گلی» ساخته محمد عسگری موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم اول شد. «در آغوش درخت» ساخته بابک خواجه‌پاشا و «سرهنگ ثریا» ساخته لیلی عاج نیز از دیگر فیلم‌های اول مورد توجه هیئت داوران بودند.
در چهل‌ودومین دوره، فیلم‌هایی همچون «پرویزخان» ساخته علی ثقفی، «تمساح خونی» ساخته جواد عزتی، «مجنون» ساخته مهدی شامحمدی و «آپاراتچی» ساخته علی طاهرفر در بخش فیلم‌های اول حضور داشتند. نکته قابل توجه این است که بعضی از این آثار تنها در بخش فیلم اول مطرح نبودند؛ بلکه در رشته‌هایی مانند کارگردانی و سایر جوایز اصلی نیز به رقابت پرداختند.
رکوردشکنی «بچه مردم»؛ شاهدی از نزدیک‌ترین دوره
چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر یکی از روشن‌ترین نمونه‌های اهمیت فیلم‌اولی‌ها در ساختار رقابت اصلی است. در این دوره ۱۳ کارگردان فیلم‌اولی در میان فیلم‌های بخش مسابقه سینمای ایران حضور داشتند. این عدد به‌خودی‌خود نشان می‌دهد که فیلم‌اولی‌ها سهم قابل توجهی از ترکیب رقابت اصلی را تشکیل می‌دادند. اما اتفاق مهم‌تر، درخشش فیلم «بچه مردم» به کارگردانی محمود کریمی بود.
این فیلم با ۱۴ نامزدی، رکورددار نامزدی در چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر شد و در نهایت سه سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی فیلم اول، بهترین فیلمنامه و بهترین تدوین را به دست آورد. «بچه مردم» فقط در بخش فیلم اول مطرح نبود؛ این فیلم در رشته‌های بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه، بازیگری و چندین رشته فنی نیز نامزد شد. در همین دوره، «رها» ساخته حسام فرهمند نیز جایزه بهترین فیلم اول را دریافت کرد.
این اتفاق یک پیام روشن دارد: فیلم‌اولی‌ها وقتی امکان رقابت در فضای اصلی جشنواره را پیدا می‌کنند، می‌توانند حتی به یکی از مهم‌ترین بازیگران رقابت تبدیل شوند.
چند عدد که نباید نادیده گرفته شوند
مرور نمونه‌های شاخص ۱۵ سال اخیر چند واقعیت مهم را آشکار می‌کند:
• در دوره سی‌وچهارم، «ابد و یک روز» با ۱۲ نامزدی، ۹ سیمرغ گرفت و «ایستاده در غبار» سیمرغ بهترین فیلم را به دست آورد؛ هر دو ساخته کارگردانان فیلم‌اولی بودند.
• در دوره چهل‌ویکم، «اتاقک گلی» سیمرغ بهترین فیلم اول را گرفت و «در آغوش درخت» و «سرهنگ ثریا» نیز در میان آثار شاخص فیلم‌اولی قرار گرفتند.
• در دوره چهل‌ودوم، چهار فیلم «آپاراتچی»، «بی‌بدن»، «پرویزخان» و «مجنون» در فهرست نامزد‌های بهترین فیلم اول قرار گرفتند.
• در دوره چهل‌وسوم، ۱۳ کارگردان فیلم‌اولی در بخش مسابقه سینمای ایران حضور داشتند.
• در همین دوره، «بچه مردم» با ۱۴ نامزدی و سه سیمرغ، یکی از موفق‌ترین فیلم‌های جشنواره شد.
این ارقام، هرچند به‌تنهایی جایگزین یک بانک اطلاعاتی کامل از تمام نامزدی‌های فیلم‌اولی‌ها در ۱۵ دوره نیستند، یک الگوی روشن را نشان می‌دهند: فیلم‌اولی‌ها در سال‌های گذشته بار‌ها از سطح یک بخش جنبی فراتر رفته و به متن رقابت اصلی راه پیدا کرده‌اند.
جداسازی به چه قیمتی؟
البته ایجاد بخش مستقل برای فیلم‌اولی‌ها فی‌نفسه تصمیم اشتباهی نیست. این بخش می‌تواند فرصتی برای معرفی استعداد‌های تازه، حمایت از نخستین تجربه‌های سینمایی و توجه تخصصی‌تر به فیلمسازان جوان باشد.
مسئله از جایی آغاز می‌شود که بخش مستقل به معنای ایجاد یک مرز رقابتی باشد؛ مرزی که یک فیلمساز را به دلیل نخستین تجربه بلند سینمایی‌اش از رقابت برای بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه و سایر جوایز اصلی دور کند. در چنین شرایطی، جشنواره به جای آنکه معیار قضاوت را کیفیت اثر قرار دهد، سابقه کارگردان را به یکی از معیار‌های تفکیک رقابت تبدیل می‌کند.
این در حالی است که سینما اساساً با کشف صدا‌های تازه زنده می‌ماند. هیچ فیلمسازی صرفاً به دلیل نخستین تجربه بلند خود، شایستگی کمتری برای دریافت جایزه بهترین فیلم یا بهترین کارگردانی ندارد. از سوی دیگر، قرار گرفتن فیلم‌اولی‌ها در کنار فیلمسازان باسابقه، به معنای ایجاد یک رقابت واقعی است؛ رقابتی که هم به نفع نسل تازه سینماست و هم به نفع اعتبار جشنواره.
جشنواره فجر باید محل کشف باشد، نه طبقه‌بندی
جشنواره فیلم فجر در طول حیات خود همواره یکی از مهم‌ترین محل‌های معرفی استعداد‌های تازه سینمای ایران بوده است. بسیاری از فیلمسازانی که امروز در شمار چهره‌های شناخته‌شده سینمای ایران قرار دارند، نخستین بار با آثارشان در همین جشنواره دیده شده‌اند.
اهمیت فیلم‌اولی‌ها فقط در تعداد جوایزی نیست که دریافت می‌کنند؛ اهمیت آنها در امکان تغییر مسیر سینمای ایران است.
«ابد و یک روز»، «ایستاده در غبار» و «بچه مردم» نمونه‌هایی هستند که نشان می‌دهند گاهی یک فیلمساز تازه‌نفس می‌تواند اثری بسازد که نه‌تنها از آثار کارگردانان باسابقه عقب نماند، بلکه به یکی از مهم‌ترین اتفاقات جشنواره تبدیل شود.
بنابراین، راه درست حمایت از فیلم‌اولی‌ها، حذف آنها از رقابت اصلی نیست؛ بلکه ایجاد فرصت برابر برای حضور در تمام رشته‌ها و در عین حال حفظ جوایز اختصاصی برای نخستین تجربه‌های سینمایی است.
جشنواره‌ای که مدعی کشف آینده سینمای ایران است، نباید فیلمسازان آینده را از متن رقابت امروز کنار بگذارد. فیلم‌اولی‌ها مهمانان سودای سیمرغ نیستند؛ آنها بخشی از هویت و تاریخ همین رقابت‌اند.
انتهای پیام/
