دیپلماسی علمی به قدرت‌آفرینی ملی می‌انجامد/ ضرورت ارتقای جایگاه علم و فناوری در راهبرد سیاست خارجی

سعیده یاقوتی، کارشناس حوزه مدیریت و حکمرانی فرهنگی و اجتماعی در مصاحبه با خبرنگار سیاسی آنا با انتقاد از جایگاه کنونی دیپلماسی علمی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، اظهار کرد: متأسفانه دیپلماسی علمی هنوز جایگاه مناسبی در سیاست خارجی کشور ندارد؛ این در حالی است که در سایر کشور‌های جهان، دیپلماسی علمی و فناوری به یکی از مؤلفه‌های قدرت ملی و ابزار‌های نوین سیاست خارجی تبدیل شده است.

وی با بیان اینکه رقابت‌های جهانی گاه حول محور‌های ژئوپلیتیکی و انرژی شکل می‌گیرند، تصریح کرد: علم و فناوری نباید صرفاً موضوع همکاری‌های دانشگاهی، آن‌گونه که در کشور ما دنبال می‌شود، باشند؛ بلکه این حوزه‌ها با امنیت اقتصادی، استقلال فناورانه، قدرت چانه‌زنی و جایگاه بین‌المللی کشور ارتباط مستقیم دارند.

این کارشناس حوزه مدیریت و حکمرانی فرهنگی و اجتماعی تأکید کرد: ایران می‌تواند و باید دیپلماسی علمی را به بخشی از راهبرد کلان سیاست خارجی و به‌ویژه دیپلماسی اقتصادی خود تبدیل کند.

دیپلماسی علمی؛ مؤلفه‌ای از قدرت ملی و ابزار نوین سیاست خارجی

یاقوتی ارتباط با نخبگان ایرانی خارج از کشور را ضرورتی انکارناپذیر دانست و گفت: طی سال‌های اخیر نیز به این موضوع در کشور اهمیت داده شده است، اما برای بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت باید از رویکرد‌های مقطعی و تشریفاتی فاصله گرفت و ارتباط با این گروه را به شبکه‌ای سازمان‌یافته و مستمر تبدیل کرد.

وی درباره راهکار‌های پیشنهادی برای تحقق این هدف بیان کرد: ایجاد بانک اطلاعات تخصصی نخبگان ایرانی خارج از کشور، تشکیل شبکه‌های علمی ایرانیان مقیم خارج، تعریف پروژه‌های تحقیقاتی مشترک و استفاده از ظرفیت آنان در انتقال فناوری، تجاری‌سازی دانش و اتصال شرکت‌های ایرانی به بازار‌های بین‌المللی، از مهم‌ترین راهکار‌های توسعه این ارتباطات به شمار می‌روند.

شبکه‌سازی علمی؛ راهکار بهره‌گیری مستمر از ظرفیت نخبگان ایرانی خارج از کشور

این کارشناس حوزه مدیریت و حکمرانی فرهنگی و اجتماعی درباره اقدامات دستگاه دیپلماسی برای توسعه بازار‌های صادراتی محصولات و خدمات دانش‌بنیان توضیح داد: تا آنجا که وزارت امور خارجه اعلام کرده، توسعه خانه‌های نوآوری و فناوری در برخی کشور‌های هدف و مأموریت‌دهی به رایزنان اقتصادی برای حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، از جمله اقدامات انجام‌شده در این زمینه بوده است.

یاقوتی در عین حال تأکید کرد: لازم است سفارتخانه‌های ایران از ظرفیت صرفاً سیاسی و کنسولی که متأسفانه به مأموریت محوری آنان تبدیل شده است، فراتر بروند و به پایگاه‌هایی برای شناسایی فرصت‌های تجاری، جذب سرمایه‌گذار، معرفی فناوری‌های ایرانی و تسهیل مشارکت‌های مشترک اقتصادی تبدیل شوند.

خانه‌های نوآوری و فناوری؛ گامی برای توسعه بازار‌های صادراتی دانش‌بنیان

یاقوتی با اشاره به ظرفیت سازمان‌هایی مانند بریکس و پیمان شانگهای و حضور ایران در این مجموعه‌ها، این همکاری‌ها را زمینه‌ای مؤثر برای گسترش تعاملات علمی کشور در سطح بین‌المللی دانست و گفت: با توجه به شمار اعضای این سازمان‌ها، حضور ایران می‌تواند به توسعه همکاری‌های علمی با کشور‌های عضو کمک کند.

وی ایجاد کنسرسیوم‌های علمی مشترک، انعقاد قرارداد‌های پژوهشی بین‌المللی، تبادل استاد و پژوهشگر، توسعه آزمایشگاه‌های مشترک و مشارکت در شبکه‌های علمی منطقه‌ای و جهانی میان اعضای این سازمان‌ها را از مهم‌ترین سازوکار‌های گسترش همکاری‌ها برشمرد.

این کارشناس حوزه مدیریت و حکمرانی فرهنگی و اجتماعی در عین حال خاطرنشان کرد: همکاری‌های علمی باید به انتقال دانش، تولید فناوری و حل مسائل مشترک منجر شوند و در سطح تفاهم‌نامه باقی نمانند.

بریکس و شانگهای؛ بستری برای گسترش همکاری‌های علمی و فناورانه

یاقوتی تصویب قانون حمایت از مالکیت صنعتی در سال ۱۴۰۳ را یکی از اقدامات مهم قانون‌گذاری در این حوزه ارزیابی کرد و گفت: این قانون حمایت از اختراعات، علائم تجاری، طرح‌های صنعتی و اسرار تجاری را پوشش می‌دهد.

وی با تأکید بر ضرورت تکمیل این حمایت‌ها در عرصه بین‌المللی افزود: حمایت از ثبت اختراعات در کشور‌های هدف، صیانت از حقوق فناورانه در قرارداد‌های انتقال فناوری و توسعه خدمات حقوقی تخصصی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

قانون حمایت از مالکیت صنعتی و ضرورت صیانت بین‌المللی از حقوق فناورانه

این کارشناس حوزه مدیریت و حکمرانی فرهنگی و اجتماعی، ضعف سازوکار‌های حمایت از مالکیت فکری در بازار‌های خارجی و ابهام در مقررات سرمایه‌گذاری و انتقال فناوری را از مهم‌ترین چالش‌های حقوقی کسب‌وکار‌های نوپا و شرکت‌های دانش‌بنیان دانست.

یاقوتی دشواری نقل‌وانتقالات مالی ناشی از محدودیت‌های مرتبط با تحریم‌ها را نیز از دیگر چالش‌های اساسی این حوزه برشمرد و تصریح کرد: برای رفع این موانع، باید هماهنگی میان وزارت امور خارجه، معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، وزارت امور اقتصادی و دارایی و دستگاه‌های حقوقی افزایش یابد. همچنین لازم است خدمات مشاوره حقوقی، تجاری و مالی بین‌المللی به شرکت‌های دانش‌بنیان توسعه پیدا کند.

وی در جمع‌بندی دیدگاه خود درباره الزامات اثربخشی دیپلماسی علمی و فناوری تأکید کرد: این حوزه زمانی به نتیجه می‌رسد که بتواند ظرفیت علمی کشور را به قدرت اقتصادی، ظرفیت فناورانه را به مزیت رقابتی و ارتباطات بین‌المللی را به همکاری‌های پایدار و منافع ملموس ملی تبدیل کند.

یاقوتی خاطرنشان کرد: مسئله اصلی امروز ایران صرفاً برخورداری از دانشمندان توانمند یا فناوری‌های پیشرفته نیست؛ بلکه ایجاد سازوکار‌های نهادی، حقوقی، اقتصادی و دیپلماتیک برای تبدیل این ظرفیت‌ها به قدرت اثرگذار و تسهیل حضور علمی کشور در اقتصاد جهانی است.