ظرفیت ۵ هزار هکتاری دانشگاه آزاد برای توسعه «کشت دیم»/ ضرورت توسعه مکانیزاسیون و کشاورزی هوشمند

به گزارش خبرگزاری آنا توسعه و ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌های کشور به‌عنوان یکی از محور‌های مهم تأمین امنیت غذایی و پایداری تولید کشاورزی، نیازمند بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و فناورانه است. دانشگاه آزاد اسلامی با برخورداری از بیش از ۵ هزار هکتار اراضی در نقاط مختلف کشور، واحد‌های دانشگاهی گسترده، اعضای هیئت علمی متخصص و زیرساخت‌های تحقیقاتی، ظرفیت قابل توجهی برای مشارکت در این عرصه دارد.

در همین راستا، محمد قهدریجانی عضو هیات علمی گروه مهندسی سیستم‌های هوشمند کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا، با تشریح ظرفیت‌های دانشگاه آزاد اسلامی برای توسعه کشت دیم، بر ضرورت ایجاد مزارع الگویی و پایلوت، بهبود مکانیزاسیون و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین کشاورزی برای افزایش بهره‌وری دیم‌زار‌ها تأکید کرد.

مشروح این گفت‌و‌گو را در ادامه می‌خوانید:

دانشگاه آزاد اسلامی چه ظرفیت‌هایی برای مشارکت در طرح توسعه و ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌های کشور دارد؟

در ابتدا لازم می‌دانم از رویکرد و پیگیری‌های ارزشمند دکتر بیژن رنجبر، ریاست عالی دانشگاه آزاد اسلامی، در توجه به ظرفیت‌های دانشگاه برای مشارکت در طرح‌های ملی، از جمله طرح توسعه و ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌های کشور، قدردانی کنم. به اعتقاد من، این نگاه راهبردی و حمایت مدیریتی، فرصت بسیار مناسبی فراهم کرده است تا ظرفیت‌های علمی، پژوهشی، فناورانه و اجرایی دانشگاه در مسیر حل یکی از مسائل مهم و راهبردی کشور، یعنی امنیت غذایی و پایداری تولید کشاورزی، به کار گرفته شود.

دانشگاه آزاد اسلامی به‌واسطه گستردگی جغرافیایی و برخورداری از واحد‌های دانشگاهی در سراسر کشور، ظرفیت قابل توجهی برای مشارکت در طرح توسعه و ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌ها دارد. یکی از ظرفیت‌های مهم دانشگاه، در اختیار داشتن بیش از ۵ هزار هکتار زمین در نقاط مختلف کشور است که بخش قابل توجهی از آن قابلیت کشت و فعالیت‌های کشاورزی دارد. بخشی از این اراضی نیز در مناطق مستعد کشاورزی و دیم‌کاری قرار گرفته‌اند و می‌توانند در قالب مزارع تحقیقاتی، الگویی و پایلوت مورد استفاده قرار گیرند.

البته ظرفیت دانشگاه صرفاً به اراضی آن محدود نمی‌شود؛ دانشگاه آزاد اسلامی از شبکه گسترده‌ای از دانشکده‌ها و گروه‌های آموزشی کشاورزی، اعضای هیئت علمی متخصص، دانشجویان تحصیلات تکمیلی، آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز رشد و نوآوری برخوردار است. این مجموعه ظرفیت‌ها امکان می‌دهد موضوع دیم‌زار‌ها از ابعاد مختلف علمی، فنی، اقتصادی و اجرایی مورد بررسی قرار گیرد.

از سوی دیگر، تنوع جغرافیایی واحد‌های دانشگاهی یک مزیت مهم محسوب می‌شود؛ چراکه شرایط اقلیمی، میزان بارندگی، ویژگی‌های خاک، منابع آب و الگو‌های کشت در مناطق مختلف کشور یکسان نیست. بنابراین، دانشگاه می‌تواند با تکیه بر ظرفیت واحد‌های استانی و منطقه‌ای، راهکار‌های متناسب با شرایط بوم‌شناختی هر منطقه ارائه کند. به اعتقاد من، بهره‌گیری از این شبکه گسترده علمی و اجرایی می‌تواند دانشگاه آزاد اسلامی را به یکی از بازیگران مؤثر در توسعه علمی و عملیاتی دیم‌زار‌های کشور تبدیل کند.

دانشگاه آزاد اسلامی چگونه می‌تواند این ظرفیت‌ها را در خدمت اجرای طرح قرار دهد و چه سازوکاری برای مشارکت واحد‌های دانشگاهی پیشنهاد می‌کنید؟

به اعتقاد من، نخستین گام برای استفاده مؤثر از ظرفیت دانشگاه، ایجاد یک سازوکار منسجم و مأموریت‌محور در سطح دانشگاه آزاد اسلامی است تا توانمندی واحد‌های دانشگاهی به‌صورت هدفمند در خدمت نیاز‌های واقعی طرح قرار گیرد.

در همین راستا، پیشنهاد تشکیل کارگروه مرتبط با موضوع امنیت غذایی از سوی دکتر رنجبر، ریاست عالی دانشگاه آزاد اسلامی، مطرح شده است که می‌تواند زمینه مناسبی برای سازمان‌دهی ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و اجرایی دانشگاه در این حوزه فراهم کند. ما نیز تلاش خواهیم کرد پیگیری و اجرایی‌سازی این موضوع را در واحد‌های دانشگاهی دنبال کنیم تا ظرفیت‌های موجود در سطح کشور به شکل منسجم‌تری به کار گرفته شوند. در واحد علوم و تحقیقات نیز با مدیریت و پیگیری دکتر جمشید صباغ‌زاده، قائم‌مقام رئیس دانشگاه در این واحد، این موضوع را دنبال خواهیم کرد تا ان‌شاءالله زمینه تحقق عملی آن فراهم شود.

در کنار این سازوکار، لازم است بانک جامع توانمندی‌های دانشگاه در حوزه کشاورزی و امنیت غذایی تدوین شود؛ به این معنا که ظرفیت‌های هر واحد دانشگاهی، گروه‌های آموزشی، اعضای هیئت علمی، آزمایشگاه‌ها، مزارع تحقیقاتی، شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز رشد شناسایی و متناسب با نیاز‌های طرح به کار گرفته شوند.

از نظر محتوایی نیز مشارکت دانشگاه می‌تواند در چند محور دنبال شود: نخست، انجام مطالعات پایه و منطقه‌ای درباره وضعیت خاک، اقلیم و منابع آب؛ دوم، بررسی و ارائه الگو‌های مناسب کشت، انتخاب ارقام و مدیریت نهاده‌ها؛ سوم، توسعه و بهبود مکانیزاسیون متناسب با شرایط دیم‌زارها؛ چهارم، ایجاد مزارع الگویی و پایلوت برای آزمون و ارزیابی راهکارها؛ و پنجم، آموزش، ترویج و انتقال یافته‌های علمی و فناوری به کشاورزان و بهره‌برداران.

نکته مهم این است که دانشگاه نباید صرفاً به ارائه پیشنهاد‌های نظری و پژوهشی بسنده کند؛ بلکه باید در کنار دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران حضور داشته باشد و نتایج مطالعات خود را در شرایط واقعی مزرعه ارزیابی کند.

استفاده از اراضی و مزارع دانشگاهی برای اجرای طرح چگونه امکان‌پذیر است و چه اقداماتی می‌توان در این زمینه انجام داد؟

یکی از پیشنهاد‌های عملی و اثربخش، استفاده از اراضی مستعد دانشگاه آزاد اسلامی در استان‌های مختلف برای ایجاد مزارع الگویی و پایلوت دیم‌کاری است. این مزارع می‌توانند با همکاری وزارت جهاد کشاورزی، مجریان طرح و واحد‌های دانشگاهی ایجاد شوند و محلی برای آزمون، مقایسه و ارزیابی روش‌ها و فناوری‌های مختلف باشند.

در این مزارع می‌توان موضوعاتی مانند انتخاب ارقام مناسب و سازگار با شرایط اقلیمی، روش‌های مختلف خاک‌ورزی، کشت مستقیم و کم‌خاک‌ورزی، مدیریت بقایای گیاهی، مصرف بهینه کود و سایر نهاده‌ها و استفاده از ماشین‌آلات متناسب با شرایط منطقه را مورد بررسی قرار داد.

همچنین لازم است شاخص‌های کمی و کیفی مشخصی برای ارزیابی نتایج تعریف شود؛ از جمله میزان مصرف نهاده‌ها، حفظ رطوبت خاک، درصد سبزشدن و استقرار بوته‌ها، تراکم بوته، عملکرد محصول در واحد سطح، میزان تلفات برداشت، مصرف سوخت و هزینه تمام‌شده تولید. مقایسه این شاخص‌ها در شرایط واقعی مزرعه می‌تواند مشخص کند که کدام روش یا فناوری از نظر فنی و اقتصادی اثربخشی بیشتری دارد.

مزیت این مزارع آن است که علاوه بر انجام فعالیت‌های پژوهشی، به مراکز نمایش عملی فناوری و آموزش کشاورزان نیز تبدیل می‌شوند. به بیان دیگر، کشاورز می‌تواند نتیجه اجرای یک روش یا استفاده از یک فناوری را در مزرعه مشاهده کند و درباره به‌کارگیری آن تصمیم بگیرد. این رویکرد می‌تواند فاصله میان یافته‌های دانشگاهی و نیاز‌های واقعی بخش کشاورزی را کاهش دهد.

چه حوزه‌های تخصصی و فناوری‌هایی می‌توانند در ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌ها مؤثر باشند و دانشگاه آزاد اسلامی چه نقشی در این زمینه دارد؟

ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌ها موضوعی چندبعدی است و نمی‌توان آن را صرفاً از منظر افزایش عملکرد محصول بررسی کرد. برای دستیابی به نتیجه پایدار، لازم است مجموعه‌ای از تخصص‌ها و فناوری‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند.

در حوزه زراعت و اصلاح نباتات، شناسایی و معرفی ارقام سازگار با شرایط کم‌آبی و تنش‌های محیطی اهمیت زیادی دارد. در حوزه علوم خاک و منابع آب، موضوعاتی مانند حفظ رطوبت خاک، افزایش ماده آلی، مدیریت حاصلخیزی و جلوگیری از فرسایش باید مورد توجه قرار گیرد. در حوزه گیاه‌پزشکی نیز مدیریت آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز می‌تواند در کاهش خسارت و افزایش عملکرد مؤثر باشد.

یکی از حوزه‌های بسیار مهم، مکانیزاسیون کشاورزی است. انتخاب ماشین‌آلات مناسب برای عملیات کاشت، داشت و برداشت در دیم‌زارها، با توجه به ویژگی‌های خاک، میزان رطوبت، شیب زمین، بقایای گیاهی و محدودیت زمانی عملیات کشاورزی، نقش تعیین‌کننده‌ای در بهره‌وری دارد. استفاده از روش‌های کشت مستقیم و کم‌خاک‌ورزی، مدیریت صحیح بقایا، کاهش تلفات برداشت، کاهش مصرف سوخت و انتخاب و تنظیم صحیح ماشین‌آلات می‌تواند هزینه تولید را کاهش داده و پایداری تولید را افزایش دهد.

در کنار این موارد، فناوری‌های نوین از جمله کشاورزی دقیق، سنجش از دور، اینترنت اشیا، هوش مصنوعی و سامانه‌های پایش مزرعه نیز می‌توانند در مدیریت بهتر منابع و تصمیم‌گیری دقیق‌تر نقش‌آفرینی کنند. همچنین حوزه‌هایی مانند مهندسی شیمی، صنایع غذایی، اقتصاد کشاورزی و مهندسی صنایع می‌توانند در بهینه‌سازی فرایندها، کاهش ضایعات، تحلیل اقتصادی و تکمیل زنجیره ارزش محصولات دیم مؤثر باشند.

در واحد علوم و تحقیقات نیز ظرفیت‌های تخصصی متنوعی در این زمینه وجود دارد. برای نمونه، متخصصانی در حوزه مهندسی شیمی و زمینه‌های مرتبط با بارورسازی ابر‌ها در این واحد فعالیت دارند که می‌توان از دانش آنها برای انجام مطالعات علمی و امکان‌سنجی در این حوزه بهره گرفت. البته روشن است که بارورسازی ابر‌ها به شرایط جوی و وجود ابر‌های مناسب وابسته است و نمی‌تواند جایگزین مدیریت اصولی رطوبت خاک و منابع آب در دیم‌زار‌ها شود.

در حوزه مکانیزاسیون نیز با توجه به سوابق علمی و اجرایی که دارای آن هستم، طی سال‌های گذشته همکاری‌های متعددی با وزارت جهاد کشاورزی، مؤسسات مرتبط با آزمون، ارزیابی و استانداردسازی ماشین‌آلات کشاورزی و اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان ماشین‌آلات کشاورزی ایران داشته‌ام. در همین راستا، طرحی با عنوان «توسعه و تعالی طرح جامع دیم‌زار‌ها با تأکید بر بهبود شرایط مکانیزاسیون» به وزارت جهاد کشاورزی ارائه کرده‌ام. اعتقاد دارم توجه جدی به این بخش می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌ها باشد؛ چراکه حتی با وجود بذر مناسب و مدیریت صحیح مزرعه، اگر ماشین‌آلات متناسب با شرایط منطقه در اختیار کشاورز نباشد، دستیابی به عملکرد مطلوب و اقتصادی دشوار خواهد بود.

برای اینکه همکاری دانشگاه آزاد اسلامی با دستگاه‌های اجرایی به نتایج عملی و قابل اندازه‌گیری منجر شود، چه اقداماتی باید انجام شود؟

به نظر من، مهم‌ترین موضوع، حرکت از پژوهش‌های صرفاً مقاله‌محور به سمت پژوهش‌های مسئله‌محور، تقاضامحور و نتیجه‌محور است. به این معنا که پروژه‌های دانشگاهی باید بر اساس مسائل واقعی و اولویت‌های مشخص بخش کشاورزی تعریف شوند و از ابتدا برای آنها خروجی عملیاتی و قابل ارزیابی در نظر گرفته شود.

برای تحقق این هدف، لازم است میان دانشگاه آزاد اسلامی، وزارت جهاد کشاورزی، مؤسسات تحقیقاتی، شرکت‌های دانش‌بنیان، تولیدکنندگان ماشین‌آلات و بهره‌برداران ارتباط سازمان‌یافته‌ای شکل بگیرد. در این چارچوب، هر واحد دانشگاهی می‌تواند متناسب با ظرفیت علمی و شرایط منطقه‌ای خود، مسئولیت اجرای پروژه‌های مشخصی را بر عهده بگیرد. نتایج این پروژه‌ها نیز باید در مزارع پایلوت مورد آزمون قرار گیرد و پس از ارزیابی فنی و اقتصادی، در قالب دستورالعمل‌های اجرایی، فناوری‌های قابل استفاده، محصولات دانش‌بنیان یا الگو‌های مدیریتی در اختیار بخش کشاورزی قرار گیرد.

موضوع دیگر، حمایت از شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان و فراهم کردن زمینه تجاری‌سازی دستاورد‌های پژوهشی است. دانشگاه می‌تواند با استفاده از ظرفیت مراکز رشد و نوآوری خود، به توسعه فناوری‌های مرتبط با بذر، نهاده‌ها، ماشین‌آلات، تجهیزات و سامانه‌های هوشمند کشاورزی کمک کند تا دستاورد‌های علمی از مرحله ایده و نمونه آزمایشگاهی به مرحله تولید و بهره‌برداری برسند.

همچنین ضروری است برای هر پروژه، شاخص‌های مشخصی مانند افزایش عملکرد در واحد سطح، کاهش هزینه تولید، بهبود بهره‌وری آب و خاک، کاهش مصرف انرژی و نهاده‌ها و کاهش تلفات محصول تعریف شود تا میزان اثربخشی اقدامات دانشگاه به‌صورت مستمر قابل سنجش باشد.

در این مسیر، حمایت و پیگیری‌های دکتر رنجبر، ریاست عالی دانشگاه آزاد اسلامی، برای بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه در طرح توسعه و ارتقای بهره‌وری دیم‌زار‌های کشور بسیار ارزشمند و راهگشاست. همچنین در واحد علوم و تحقیقات، با تأکید و حمایت دکتر جمشید صباغ‌زاده، قائم‌مقام رئیس دانشگاه در این واحد، تلاش می‌کنیم ظرفیت‌های علمی، تخصصی و اجرایی موجود را به شکلی منسجم در خدمت این مأموریت قرار دهیم.

در نهایت، باید توجه داشته باشیم که هدف از توسعه دیم‌زار‌ها صرفاً افزایش سطح زیرکشت نیست؛ بلکه هدف اصلی، افزایش پایدار تولید در واحد سطح، ارتقای بهره‌وری منابع پایه، کاهش هزینه‌های تولید، حفظ خاک و محیط زیست و تقویت امنیت غذایی کشور است. دانشگاه آزاد اسلامی با برخورداری از شبکه گسترده واحد‌های دانشگاهی، نیروی انسانی متخصص، زیرساخت‌های پژوهشی و ظرفیت‌های فناورانه، می‌تواند در کنار دستگاه‌های اجرایی و کشاورزان، نقش مؤثری در تحقق این اهداف ایفا کند.