حریم خصوصی در گوشی‌های هوشمند
آناتک گزارش می‌دهد
کارشناس مسائل قفقاز در گفت‌و‌گو با آنا:
علوم پایه موتور محرک فناوری است؛ بدون تقویت این حوزه نمی‌توان در جنگ فناوری پیشرو بود
رجبعلی برزویی در ابتدای سخنان خود با اشاره به سابقه فعالیتش در حوزه مدیریت آموزش عالی و سیاستگذاری علم و فناوری گفت: از سال ۱۳۸۴ به‌صورت جدی‌تر وارد حوزه مدیریت آموزش عالی شدم و در این سال‌ها، در بخش‌های مختلفی از جمله وزارت علوم، دانشگاه جامع علمی‌کاربردی، دانشگاه شهید بهشتی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و دانشگاه فرهنگیان فعالیت داشته‌ام. به همین دلیل، طی حدود ۲۱ سال گذشته از نزدیک در جریان تحولات و روند سیاستگذاری علم و فناوری کشور بوده‌ام.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش رهبر انقلاب در توسعه آموزش عالی کشور بیان کرد: اگر بخواهم از سال ۱۳۸۴ به عقب نگاه کنم، تحولات آموزش عالی را مطالعه کرده‌ام، اما از آن سال به بعد به‌صورت مستقیم در این حوزه حضور داشته‌ام و می‌توانم با اطمینان بگویم که بسیاری از تحولات و توفیقات علمی کشور در نتیجه نگاه راهبردی و تأکیدات رهبر انقلاب شکل گرفته است.
برزویی با اشاره به برخی انتقاد‌ها درباره گسترش زیرنظام‌های آموزش عالی و افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو گفت: گاهی این سؤال مطرح می‌شد که چرا نظام آموزش عالی کشور تا این اندازه توسعه پیدا کرده و چرا دانشگاه‌ها و مراکز مختلفی برای افزایش ظرفیت آموزش عالی ایجاد شده‌اند؛ حتی درباره ایجاد برخی دانشگاه‌ها، از جمله پیام نور، این پرسش مطرح می‌شد که ضرورت تأسیس و توسعه آنها چه بوده است.
وی افزود: به یاد دارم در بهمن‌ماه سال ۱۳۸۴، گزارشی درباره وضعیت نظام آموزش عالی و دانشجویان کشور تهیه شده بود که گروهی از مسئولان آن را به محضر رهبر شهید انقلاب ارائه کردند. در آن گزارش عنوان شده بود که حدود ۵۰ هزار دانشجوی ایرانی در خارج از کشور تحصیل می‌کنند که بخش قابل توجهی از آنان در کشور‌های اطراف ایران حضور دارند و تعداد زیادی از این دانشجویان نیز خانم‌ها بودند.
برزویی ادامه داد: در آن مقطع، یکی از موضوعاتی که در گزارش مورد توجه قرار گرفته بود، خروج منابع ارزی کشور برای تحصیل دانشجویان در خارج از کشور بود؛ به‌گونه‌ای که برآورد ارائه‌شده نشان می‌داد منابع ارزی خارج‌شده در این زمینه، رقمی قابل توجه و نزدیک به بودجه آموزش عالی کشور است. در همان جلسات، رهبر انقلاب بر ضرورت ایجاد ظرفیت‌های آموزشی و دانشگاهی در داخل کشور تأکید کردند تا امکان تحصیل و تربیت نیروی انسانی متخصص در داخل فراهم شود.
وی با بیان اینکه توسعه ظرفیت آموزش عالی در آن مقطع یک تحول مهم به شمار می‌رفت، گفت: شاید امروز برخی درباره ضرورت آن تصمیم‌ها پرسش‌هایی مطرح کنند، اما ایجاد ظرفیت‌های علمی و دانشگاهی در داخل کشور، با تأکید و دستور رهبر انقلاب دنبال شد و در ادامه، مسیر توسعه علم و فناوری و شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان نیز در کشور گسترش پیدا کرد.
بسیاری از اسناد راهبردی علم و فناوری از تأکیدات رهبر شهید انقلاب شکل گرفت
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش رهبر انقلاب در ارتقای جایگاه علمی کشور تصریح کرد: اینکه امروز کشور توانسته است در حوزه شرکت‌های دانش‌بنیان توسعه پیدا کند، در تولید علم به جایگاه‌های بین‌المللی دست یابد و در مقاطعی رتبه‌های برجسته‌ای در عرصه جهانی کسب کند، حاصل مجموعه‌ای از سیاست‌ها، برنامه‌ها و تأکیدات راهبردی در طول سال‌های گذشته است.
برزویی با اشاره به نقش رهبر شهید انقلاب در شکل‌گیری اسناد بالادستی حوزه علم و فناوری اظهار کرد: بسیاری از راهبرد‌های کلان کشور در حوزه علم و فناوری، از جمله نقشه جامع علمی کشور و سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، از ایده‌ها و تأکیدات ایشان شکل گرفته است. این اسناد پس از تدوین و تکمیل، به محضر ایشان ارائه می‌شد و مورد بررسی و تأیید قرار می‌گرفت.
وی ادامه داد: در جلساتی که مسئولان و اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی خدمت رهبر شهید انقلاب می‌رسیدند، معمولاً پیشنهاد‌ها و راهبرد‌های تازه‌ای مطرح می‌شد و بسیاری از سیاست‌های بالادستی کشور در حوزه‌های مختلف، متأثر از همین نگاه و تأکیدات بود. این موضوع صرفاً به آموزش عالی محدود نمی‌شد و حوزه‌هایی مانند تربیت معلم، امنیت غذایی، دفاع و فناوری را نیز در برمی‌گرفت.
برزویی با اشاره به اهمیت امنیت غذایی گفت: در زمان تدوین سند امنیت غذایی، برخی معتقد بودند تولید بعضی محصولات در داخل کشور از نظر اقتصادی صرفه ندارد و بهتر است این محصولات از کشور‌های دیگر تأمین شوند؛ چراکه در برخی موارد، هزینه منابعی مانند آب مصرف‌شده برای تولید یک محصول از ارزش اقتصادی خود محصول بیشتر بود. این استدلال ممکن بود از نظر اقتصادی در شرایط عادی قابل طرح باشد، اما اگر کشور صرفاً به واردات متکی می‌شد، امروز در شرایط خاص و محدودیت‌های بین‌المللی با مشکلات جدی‌تری در تأمین نیاز‌های اساسی مواجه بود.
وی تأکید کرد: این نگاه راهبردی نشان می‌دهد که در سیاستگذاری علم، فناوری و حتی امنیت غذایی، نباید صرفاً به محاسبات کوتاه‌مدت اقتصادی توجه کرد، بلکه باید آینده کشور، استقلال و ظرفیت‌های راهبردی آن را نیز در نظر گرفت.
تأکید ۱۲ ساله رهبر شهید انقلاب بر تربیت معلم و جایگاه دانشگاه فرهنگیان
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه حضور خود در دانشگاه فرهنگیان اظهار کرد: در حوزه تربیت معلم نیز رهبر انقلاب توجه ویژه‌ای داشتند و کمتر شخصیتی را می‌توان یافت که به اندازه ایشان بر اهمیت تربیت معلم تأکید کرده باشد. ایشان طی حدود ۱۲ سال، هر سال به موضوع تربیت معلم و جایگاه معلم توجه و بر اهمیت آن تأکید می‌کردند.
برزویی افزود: پس از حدود ۲۸ ماه فعالیت در حوزه تربیت معلم، بیش از گذشته متوجه شدم که رهبر انقلاب سال‌ها پیش اهمیت این موضوع را به‌درستی تشخیص داده بودند. ایشان حتی در دانشگاه فرهنگیان حضور پیدا کردند و درباره جایگاه تربیت معلم سخن گفتند؛ زیرا معتقد بودند تربیت معلم پایه و اساس نظام آموزش و پرورش و در نهایت زیربنای توسعه علمی و فناوری کشور است.
وی تصریح کرد: اگر تربیت معلم به‌درستی انجام شود، بسیاری از مسائل دیگر نظام آموزشی نیز قابل حل خواهد بود. این نگاه نشان می‌دهد که رهبر انقلاب همواره مسائل را از ریشه و با توجه به زنجیره شکل‌گیری و توسعه علم دنبال می‌کردند.
توجه به علوم پایه در شرایط حساس کشور یک ضرورت راهبردی است
برزویی در ادامه با اشاره به پیام رهبر معظم انقلاب درباره مدال‌آوران علمی و ورزشی و تأکید ویژه ایشان بر علوم پایه گفت: ما پیش از این نیز کار‌هایی را در حوزه تحول علوم پایه آغاز کرده بودیم. در مقطعی که مسئولیت دبیری ستاد را بر عهده داشتم، با همکاری برخی همکاران، تدوین برنامه تحول علوم پایه را آغاز کردیم، اما به دلایل مختلف این کار با وقفه مواجه شد و به پایان نرسید.
وی افزود: از این منظر، تأکید مجدد رهبر انقلاب بر علوم پایه در شرایط کنونی بسیار به‌موقع و معنادار است. اینکه در شرایط حساس کشور و با وجود مسائل و چالش‌های متعدد، ایشان به موضوع علوم پایه توجه ویژه نشان داده‌اند، بیانگر شناخت عمیق و گسترده از اهمیت این حوزه و نقش آن در آینده کشور است.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تشریح جایگاه علوم پایه در توسعه صنعتی جهان گفت: زمانی که اروپا وارد دوره صنعتی‌شدن شد، پس از سال‌ها پیشرفت صنعتی، به‌تدریج با نوعی خلأ علمی و محتوایی مواجه شد. صنعت با سرعت زیادی توسعه پیدا کرده بود، اما در ادامه متوجه شد برای ادامه این مسیر به پشتوانه‌های نظری، علمی و بنیادی بیشتری نیاز دارد؛ به همین دلیل بار دیگر توجه به علوم پایه در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی افزایش یافت.
برزویی ادامه داد: در بسیاری از کشور‌های جهان، به‌ویژه کشور‌های پیشرفته، حمایت از علوم پایه بر عهده دولت است و دولت‌ها برای این حوزه حمایت‌های ویژه‌ای در نظر می‌گیرند. برخلاف برخی حوزه‌های کاربردی که استادان دانشگاه می‌توانند از طریق جذب پروژه و قرارداد‌های صنعتی منابع مالی پژوهش خود را تأمین کنند، در علوم پایه چنین انتظاری همیشه امکان‌پذیر نیست و دولت باید نقش حمایتی پررنگ‌تری داشته باشد.
وی با اشاره به سازوکار تأمین مالی پژوهش در دانشگاه‌های خارجی اظهار کرد: در بسیاری از دانشگاه‌های خارج از کشور، استادان برای جذب دانشجوی دکتری و توسعه فعالیت‌های پژوهشی باید منابع مالی و گرنت تحقیقاتی جذب کنند. در واقع، استاد باید بتواند از طریق پروژه‌هایی که از بیرون دانشگاه دریافت می‌کند، برای دانشگاه آورده ایجاد کند و بخشی از هزینه‌های فعالیت پژوهشی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی را تأمین کند.
برزویی افزود: این سازوکار در بسیاری از رشته‌های کاربردی قابل اجراست، اما در علوم پایه، به‌ویژه پژوهش‌های بنیادی که ممکن است نتایج آنها در کوتاه‌مدت به محصول یا درآمد اقتصادی تبدیل نشود، نمی‌توان صرفاً بر جذب گرنت از صنعت تکیه کرد. به همین دلیل، دولت‌ها در کشور‌های مختلف حمایت‌های مستقیمی از استادان و پژوهشگران علوم پایه انجام می‌دهند.
چین برای جذب پژوهشگران علوم پایه سرمایه‌گذاری گسترده‌ای انجام می‌دهد
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه کشور‌های دیگر در این زمینه گفت: امروز در بسیاری از دانشگاه‌ها و کشور‌های جهان، علوم پایه با حمایت ویژه دولت‌ها دنبال می‌شود. برای مثال، کشور چین سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در حوزه علوم پایه انجام داده و تلاش می‌کند پژوهشگران و محققان برجسته این حوزه را با روش‌های مختلف جذب کند.
وی افزود: نکته قابل توجه این است که چین در عین حرکت در مرز‌های فناوری و توسعه فناوری‌های پیشرفته، از سرمایه‌گذاری در علوم پایه غافل نشده است؛ زیرا به این درک رسیده که توسعه فناوری بدون تولید محتوای علمی و تقویت بنیان‌های نظری امکان‌پذیر نیست.
برزویی با بیان اینکه کشور ما طی حدود یک دهه گذشته با رکود قابل توجهی در حوزه علوم پایه مواجه بوده است، گفت: در سال‌های گذشته، به دلایل مختلف، علوم پایه در برخی زیرنظام‌های آموزش عالی با افت شدیدی روبه‌رو شده است. حتی در بعضی از بخش‌ها، به‌ویژه در مقطع کارشناسی، وضعیت به‌گونه‌ای است که می‌توان گفت فعالیت رشته‌های علوم پایه تقریباً متوقف شده یا ظرفیت بسیار محدودی دارند.
وی ادامه داد: در برخی زیرنظام‌های آموزش عالی، رشته‌های علوم پایه در مقطع کارشناسی حضور بسیار کمرنگی دارند و در بعضی موارد تقریباً ارائه نمی‌شوند. در دانشگاه‌های دولتی نیز در بسیاری از رشته‌های علوم پایه، ظرفیت پذیرش از طریق سوابق تحصیلی تعیین می‌شود و با وجود این، برخی دانشگاه‌ها همچنان در تکمیل ظرفیت با مشکل مواجه هستند.
برزویی با اشاره به وضعیت دوره‌های تحصیلات تکمیلی نیز گفت: در مقطع کارشناسی ارشد هم بسیاری از دانشگاه‌های دولتی با مشکل تکمیل ظرفیت رشته‌های علوم پایه روبه‌رو هستند و در برخی رشته‌ها تعداد متقاضیان به اندازه ظرفیت پذیرش نیست. این وضعیت یک خطر جدی برای آینده علمی کشور محسوب می‌شود.
تنها بخش محدودی از دانشجویان کشور در علوم پایه تحصیل می‌کنند
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سهم علوم پایه از جمعیت دانشجویی کشور اظهار کرد: همان‌طور که در سخنان قبلی نیز اشاره شد، حدود ۶ تا ۷ درصد از جمعیت دانشجویی کشور در رشته‌های علوم پایه تحصیل می‌کنند؛ در حالی که ظرفیت انسانی و علمی کشور در این حوزه بسیار بیشتر از این میزان است.
وی افزود: در برنامه‌های توسعه کشور نیز به موضوع علوم پایه توجه شده، اما در عمل، حمایت‌های مالی و زیرساختی از این حوزه با محدودیت‌های جدی روبه‌رو بوده است. به‌جز بنیاد علم که با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شد و اکنون در حوزه حمایت از پژوهش‌های علمی فعالیت می‌کند، مجموعه‌های محدودی را می‌توان نام برد که به‌صورت مشخص و مستقیم از پژوهش‌های علوم پایه حمایت مالی کنند.
برزویی با اشاره به نقش بنیاد علم در حمایت از پژوهش‌های بنیادی گفت: تشکیل بنیاد علم یکی از اقدامات مهمی بود که در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید و من نیز در دوره مسئولیت خود در این زمینه حضور داشتم. این بنیاد اکنون از پژوهش‌های علوم پایه حمایت می‌کند، اما طبیعتاً منابع و اعتبارات آن محدود است و نمی‌تواند به‌تنهایی تمام نیاز‌های این حوزه را پوشش دهد.
وی تأکید کرد: مسئله این است که در کنار بنیاد علم، باید مجموعه‌های بیشتری در کشور مسئولیت حمایت از علوم پایه را بر عهده بگیرند؛ زیرا اگر حمایت مالی و زیرساختی از این حوزه محدود بماند، نمی‌توان انتظار داشت که پژوهشگران و دانشگاه‌ها بتوانند در مرز‌های دانش حرکت کنند.
علوم پایه می‌تواند مسائل راهبردی کشور را حل کند
برزویی در تشریح چرایی تأکید رهبر انقلاب بر علوم پایه در شرایط کنونی کشور گفت: شاید این سؤال مطرح شود که چرا در میان این همه مسئله و چالش مهم کشور، رهبر انقلاب در پیام خود به‌طور ویژه بر علوم پایه تأکید کرده‌اند؛ در حالی که مسائل متعددی در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی، دفاعی و فناوری وجود دارد.
وی افزود: پاسخ این است که کشور ما در حوزه علوم پایه ظرفیت‌های انسانی و دانشگاهی بسیار ارزشمندی دارد که بسیاری از کشور‌ها از آن برخوردار نیستند. ما دانشگاه‌ها و گروه‌های علمی باسابقه در رشته‌هایی مانند ریاضی، فیزیک، شیمی و زمین‌شناسی داریم و پژوهشگران ایرانی در شبکه‌های علمی بین‌المللی حضور دارند. همچنین دانشمندان و محققان برجسته‌ای در کشور فعالیت می‌کنند که ظرفیت قابل توجهی برای توسعه علمی دارند.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ظرفیت دانش‌آموزان مستعد و برگزیدگان المپیاد‌های علمی اظهار کرد: یکی از سرمایه‌های بزرگ کشور، دانش‌آموزان مستعد و المپیادی هستند. در سال‌های گذشته، دانش‌آموزان ایرانی در المپیاد‌های علمی بین‌المللی موفق به کسب مدال‌های طلا، نقره و برنز و رتبه‌های برتر شده‌اند. این افراد از برجسته‌ترین استعداد‌های علمی هستند و حضور آنها در کشور یک ظرفیت ارزشمند برای آینده علمی ایران به شمار می‌رود.
وی ادامه داد: وقتی دانش‌آموزان ایرانی می‌توانند در رقابت‌های جهانی علمی رتبه‌های اول، دوم، سوم و چهارم را کسب کنند، نشان می‌دهد که کشور از ظرفیت انسانی بسیار خوبی برخوردار است. باید این ظرفیت را شناسایی و در مسیر توسعه علوم پایه و فناوری‌های پیشرفته به کار گرفت.
از فناوری کوانتومی تا هوش مصنوعی؛ علوم پایه پاسخگوی نیاز‌های آینده کشور است
برزویی با برشمردن برخی حوزه‌های راهبردی که علوم پایه می‌تواند در توسعه آنها نقش‌آفرینی کند، گفت: در حوزه محاسبات و حسگر‌های کوانتومی، فوتونیک، مواد پیشرفته و فناوری‌های اندازه‌گیری، ظرفیت‌های رشته فیزیک و علوم مرتبط می‌تواند به‌صورت جدی مورد استفاده قرار گیرد.
وی افزود: در حوزه هوش مصنوعی، مدل‌سازی، بهینه‌سازی، رمزنگاری، تحلیل داده‌ها و محاسبات علمی نیز گروه‌های ریاضی، آمار و علوم داده دانشگاه‌ها می‌توانند نقش مهمی در حل مسائل ایفا کنند. این حوزه‌ها صرفاً به توسعه نرم‌افزار محدود نیستند و پشتوانه اصلی بسیاری از فناوری‌های جدید در آنها، دانش ریاضی و علوم پایه است.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ظرفیت رشته‌های زیستی اظهار کرد: در حوزه زیست‌شناسی محاسباتی، زیست‌فناوری و زیست‌شناسی مصنوعی نیز گروه‌های علمی و پژوهشگران رشته‌های زیست‌شناسی و علوم زیستی می‌توانند نقش‌آفرینی کنند. این حوزه‌ها از جمله زمینه‌هایی هستند که در سیاستگذاری علمی کشور نیز باید با جدیت دنبال شوند.
برزویی ادامه داد: در حوزه کاتالیست‌ها، مواد هوشمند، باتری‌ها، ذخیره‌سازی انرژی، شیمی سبز، فناوری نانو و مواد پیشرفته نیز ظرفیت گروه‌های شیمی و علوم مواد کشور بسیار مهم است. این رشته‌ها می‌توانند در توسعه فناوری‌های مورد نیاز کشور و پاسخ به مسائل آینده نقش مؤثری داشته باشند.
وی با اشاره به نقش علوم زمین و محیط زیست در حل چالش‌های کشور گفت: موضوعاتی مانند تغییر اقلیم، فرونشست زمین، منابع آب، مخاطرات طبیعی و سنجش از دور، از جمله حوزه‌هایی هستند که گروه‌های علوم زمین و محیط زیست می‌توانند در آنها نقش جدی ایفا کنند.
علوم پایه در برابر فناوری نیست؛ موتور محرک فناوری است
وی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به علوم پایه تصریح کرد: بعضی مواقع علوم پایه را در مقابل فناوری قرار می‌دهند، در حالی که چنین برداشتی اساساً درست نیست. علوم پایه در مقابل فناوری قرار ندارد، بلکه موتور محرک فناوری است. اگر کشور در علوم پایه عقب بماند، در توسعه فناوری نیز با محدودیت و عقب‌ماندگی مواجه خواهد شد.
برزویی ادامه داد: امروز جنگ، جنگ فناوری است و پایه فناوری نیز علوم پایه است. اگر بخواهیم در فناوری‌های پیشرفته جایگاه مناسبی داشته باشیم، باید بنیان‌های علمی آن را تقویت کنیم. نمی‌توان انتظار داشت بدون سرمایه‌گذاری در ریاضی، فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی و سایر علوم پایه، در فناوری‌های پیشرفته به جایگاه برتر برسیم.
وی با اشاره به ارتباط میان تولید مقاله، ثبت اختراع و توسعه فناوری گفت: گاهی این سؤال مطرح می‌شود که تولید مقاله چه فایده‌ای دارد و آیا میان تعداد مقالات علمی و دستاورد‌های فناورانه ارتباط مستقیمی وجود دارد یا خیر. باید توجه داشت که این ارتباط در کشور‌های مختلف متفاوت است و صرف افزایش تعداد مقاله به معنای افزایش متناسب فناوری و ثبت اختراع نیست؛ اما پژوهش علمی و تولید دانش، یکی از پایه‌های ضروری حرکت به سمت فناوری است.
آینده شغلی نامطمئن، یکی از عوامل کاهش استقبال از علوم پایه است
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مشکلات جذب و نگهداشت دانشجویان تحصیلات تکمیلی در رشته‌های علوم پایه گفت: یکی از مسائل جدی این حوزه، جذابیت پایین رشته‌های علوم پایه از نظر آینده شغلی است. استاد دانشگاه برای تربیت دانشجوی دکتری، چندین سال زمان و انرژی صرف می‌کند و دانشجو نیز سال‌ها برای کسب تخصص و انجام پژوهش تلاش می‌کند، اما پس از فارغ‌التحصیلی با این سؤال مواجه می‌شود که چه آینده شغلی در انتظار اوست.
برزویی در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت توجه به آینده شغلی، حمایت مالی و فراهم کردن فرصت فعالیت علمی برای دانش‌آموختگان علوم پایه تأکید کرد.
مهاجرت در علوم پایه نگران‌کننده‌تر از سایر رشته‌هاست
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مشکلات اقتصادی و شغلی پژوهشگران علوم پایه اظهار کرد: مسئله مهاجرت در حوزه علوم پایه بسیار جدی است و به نظر می‌رسد این حوزه در مقایسه با برخی رشته‌های مهندسی با وضعیت دشوارتری مواجه باشد؛ زیرا در رشته‌های مهندسی هنوز بخشی از منابع مالی و پشتیبانی‌ها از طریق ارتباط با صنعت و پروژه‌های کاربردی تأمین می‌شود، اما پژوهشگران علوم پایه تا حد زیادی به حقوق و حمایت محدود دانشگاه وابسته هستند.
برزویی با بیان اینکه در حال حاضر آمار دقیق و نهایی از میزان مهاجرت اعضای هیئت علمی و پژوهشگران علوم پایه در اختیار ندارد، گفت: در بررسی‌هایی که در برخی دانشگاه‌ها انجام شده، نشانه‌های نگران‌کننده‌ای از خروج اعضای هیئت علمی و نیرو‌های متخصص مشاهده شده است. البته برای دستیابی به آمار دقیق‌تر، باید مطالعات و بررسی‌های آماری انجام شود.
وی با اشاره به دشواری جذب و نگهداشت نیروی انسانی در رشته‌های علوم پایه افزود: در شرایطی که استادان و دانشگاه‌ها برای تربیت یک دانشجوی دکتری چهار تا پنج سال زمان و منابع صرف می‌کنند، این سؤال جدی وجود دارد که پس از فارغ‌التحصیلی، این فرد از چه مسیر شغلی و منابع درآمدی برخوردار خواهد بود. وقتی امکان اشتغال و فعالیت پژوهشی متناسب با تخصص او فراهم نباشد، نمی‌توان انتظار داشت که در کشور بماند.
برزویی تأکید کرد: در حال حاضر، بنیاد علم یکی از معدود مجموعه‌هایی است که به‌صورت مشخص از پژوهش‌های علوم پایه حمایت می‌کند، اما این حمایت به‌تنهایی پاسخگوی نیاز‌های گسترده این حوزه نیست؛ بنابراین باید نظام حمایت مالی و شغلی از علوم پایه به‌صورت اساسی بازنگری شود.
برزویی از آغاز پیگیری ویژه پیام رهبر انقلاب در سه ستاد شورای عالی انقلاب فرهنگی خبر داد
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اقدامات انجام‌شده پس از انتشار پیام رهبر معظم انقلاب درباره مدال‌آوران علمی و ورزشی گفت: بلافاصله پس از انتشار این پیام، کار پیگیری و بررسی آن در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی آغاز شد.
وی افزود: در دبیرخانه شورا، بلافاصله کار بررسی پیام آغاز شد و در حال حاضر سه ستاد مأموریت ویژه‌ای برای پیگیری و عملیاتی‌سازی محور‌های آن دریافت کرده‌اند؛ ستاد علم و فناوری، ستاد تعلیم و تربیت و ستاد سلامت. برای هر یک از این ستاد‌ها نیز کارگروه‌های ویژه‌ای تشکیل شده است تا ابعاد مختلف پیام بررسی و راهکار‌های اجرایی آن تدوین شود.
بورسیه ملی و طراحی مسیر شغلی روشن برای دانشجویان علوم پایه
برزویی با تشریح راهکار‌های پیشنهادی برای افزایش جذابیت رشته‌های علوم پایه اظهار کرد: نخستین اقدام، بازسازی جذابیت این رشته‌هاست. باید برای رتبه‌های برتر و استعداد‌های علمی، بورسیه ملی ایجاد شود و کمک‌هزینه‌های تحصیلی مناسبی در اختیار دانشجویان ممتاز قرار گیرد.
وی افزود: طراحی مسیر شغلی روشن برای دانش‌آموختگان علوم پایه، فراهم کردن فرصت اشتغال در صنایع، شرکت‌های فناور و مراکز پژوهشی و معرفی الگو‌های موفق علمی و شغلی از دیگر اقداماتی است که باید در این زمینه دنبال شود.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت تقویت آموزش علوم پایه در مدارس گفت: باید از دوره مدرسه برای ایجاد علاقه و انگیزه نسبت به علوم پایه برنامه‌ریزی کنیم. یکی از موضوعات جدی که اکنون در حال بررسی آن هستیم، اصلاح و بازنگری در ساختار دیپلم‌های نظری است. معتقدیم با برخی تغییرات در این ساختار می‌توان بخشی از مشکلات موجود در هدایت تحصیلی دانش‌آموزان و جذب استعداد‌ها به رشته‌های علوم پایه را برطرف کرد؛ البته در حال حاضر وارد جزئیات این پیشنهاد نمی‌شوم.
حمایت پنج‌ساله از گروه‌های پژوهشی ممتاز و توسعه فرصت‌های پسادکتری
برزویی با اشاره به ضرورت تحول در نظام حمایت از اعضای هیئت علمی گفت: باید نظام جبران خدمت اعضای هیئت علمی متناسب با شرایط و نیاز‌های پژوهشی بازطراحی شود. همچنین ایجاد گرنت‌های مستقل برای پژوهشگران جوان، حمایت پنج‌ساله از گروه‌های پژوهشی ممتاز و توسعه فرصت‌های پسادکتری باید در دستور کار قرار گیرد.
وی افزود: کاهش بار اداری استادانی که در حوزه پژوهش‌های بنیادی فعالیت می‌کنند نیز اهمیت زیادی دارد. استاد و پژوهشگری که قرار است در مرز‌های دانش فعالیت کند، نباید بخش عمده‌ای از زمان و انرژی خود را صرف فرایند‌های اداری و بروکراسی کند.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تسهیل جذب ایرانیان خارج از کشور و گسترش همکاری‌های علمی با مراکز بین‌المللی را از دیگر ضرورت‌ها دانست و گفت: باید برای بازگشت و ماندگاری سرمایه‌های انسانی علمی کشور برنامه‌ریزی کنیم. بسیاری از افرادی که از کشور مهاجرت کرده‌اند، به دلیل مسائل شغلی، اقتصادی و نبود امکانات پژوهشی مناسب این تصمیم را گرفته‌اند و اگر ظرفیت‌های لازم در داخل کشور فراهم شود، می‌توان زمینه بازگشت آنها را فراهم کرد.
برزویی ادامه داد: برخی از پژوهشگران علوم پایه، به‌ویژه در رشته‌هایی مانند زیست‌شناسی و شیمی، به دلیل نبود امکانات و ظرفیت‌های آزمایشگاهی مناسب مهاجرت کرده‌اند و گروهی دیگر نیز با مشکلات اقتصادی و نبود چشم‌انداز شغلی مواجه بوده‌اند؛ بنابراین اگر محیط علمی و پژوهشی مناسبی ایجاد کنیم، می‌توانیم از ظرفیت این افراد دوباره استفاده کنیم.
ایجاد صندوق ملی حمایت از علوم پایه و تأمین منابع پایدار پژوهشی
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد منابع مالی پایدار برای پژوهش‌های بنیادی گفت: یکی از پیشنهاد‌های مهم، ایجاد صندوق ملی حمایت از علوم پایه است تا بتواند منابع مالی پایدار و چندساله‌ای را برای این حوزه تأمین کند. پژوهش‌های بنیادی معمولاً در کوتاه‌مدت به نتیجه اقتصادی نمی‌رسند و به همین دلیل نمی‌توان آنها را صرفاً به منابع مالی کوتاه‌مدت یا پروژه‌های مقطعی وابسته کرد.
برزویی افزود: باید منابع مشخصی برای حمایت از علوم پایه در نظر گرفته شود تا استادان، پژوهشگران و گروه‌های علمی بتوانند با اطمینان بیشتری برنامه‌های پژوهشی چندساله خود را دنبال کنند. بدون وجود چنین پشتوانه‌ای، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت و رقابت در مرز‌های دانش فراهم نخواهد شد.
شبکه ملی آزمایشگاه‌ها و مرکز ملی محاسبات علمی باید ایجاد شود
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضعف زیرساخت‌های پژوهشی در دانشگاه‌ها اظهار کرد: ایجاد زیرساخت‌های ملی پژوهش از ضرورت‌های جدی توسعه علوم پایه است. باید شبکه ملی آزمایشگاه‌ها تقویت شود، به‌ویژه در رشته‌هایی مانند شیمی، زیست‌شناسی و فیزیک که برای انجام پژوهش‌های پیشرفته به تجهیزات و آزمایشگاه‌های تخصصی نیاز دارند.
وی افزود: ایجاد مرکز ملی محاسبات علمی نیز یکی از نیاز‌های مهم کشور است. امروز بسیاری از پژوهش‌های دانشگاهی به توان محاسباتی بالا نیاز دارند، اما در برخی دانشکده‌ها و گروه‌های علمی، حتی زیرساخت و مرکز محاسباتی مناسبی برای انجام این تحقیقات وجود ندارد.
برزویی ادامه داد: در کنار مرکز ملی محاسبات علمی، ایجاد زیرساخت‌های تخصصی مانند مرکز ملی علوم کوانتومی، شبکه ملی زیست‌شناسی محاسباتی و مرکز علوم مواد نیز باید مورد توجه قرار گیرد. این زیرساخت‌ها می‌توانند ظرفیت دانشگاه‌ها و پژوهشگران کشور را برای فعالیت در حوزه‌های پیشرفته علمی افزایش دهند.
پیشنهاد تشکیل شورای عالی علوم پایه و اختصاص ردیف بودجه مستقل
برزویی در تشریح پیشنهاد‌های خود در حوزه سیاستگذاری و حکمرانی علوم پایه گفت: برای پیشبرد این برنامه‌ها، صرفاً اقدامات پراکنده و مقطعی کافی نیست و باید یک نظام حکمرانی منسجم و برنامه عملیاتی بلندمدت طراحی شود. همه دستگاه‌های مسئول، دولت و مجموعه‌های سیاست‌گذار باید در این زمینه هماهنگ عمل کنند.
وی افزود: لازم است یک برنامه ۱۰ساله با اهداف مشخص کمی و کیفی تدوین شود که در آن اولویت‌های علمی کشور، منابع مالی پایدار، مسئولیت هر دستگاه و تکالیف اجرایی به‌روشنی تعیین شده باشد. باید بتوانیم تأکیدات رهبر انقلاب را در قالب یک سند جدی و برنامه عملیاتی مشخص به مرحله اجرا برسانیم.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی یکی دیگر از پیشنهاد‌های خود را تشکیل شورای عالی علوم پایه عنوان کرد و گفت: به نظر من، علوم پایه آن‌قدر اهمیت دارد که در کنار شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف)، یک شورای عالی مستقل برای علوم پایه نیز تشکیل شود تا بتواند این حوزه را به‌صورت متمرکز راهبری کند.
برزویی افزود: در چنین ساختاری باید وزارت علوم، وزارت بهداشت، معاونت علمی ریاست‌جمهوری، سازمان برنامه و بودجه، فرهنگستان‌ها و بنیاد‌های مرتبط حضور داشته باشند تا هماهنگی لازم میان دستگاه‌ها ایجاد شود و یک جریان منسجم برای توسعه علوم پایه شکل بگیرد.
وی با تأکید بر ضرورت اختصاص بودجه مشخص به تحقیقات بنیادی اظهار کرد: باید یک ردیف بودجه مستقل، شفاف و قابل رصد برای تحقیقات بنیادی و توسعه علوم پایه ایجاد شود. این موضوع یکی از الزامات اصلی حمایت از پژوهش‌های بلندمدت است و باید در سیاست‌گذاری‌های بودجه‌ای کشور مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد پایگاه ملی اطلاعات نخبگان و پایش مهاجرت پژوهشگران
برزویی با اشاره به ضرورت شناخت دقیق وضعیت سرمایه انسانی علمی کشور گفت: باید نظام ملی پایش سرمایه انسانی علمی ایجاد شود و پایگاه داده‌ای جامعی داشته باشیم که اطلاعات استادان و پژوهشگران را به تفکیک رشته، دانشگاه، سن، مرتبه علمی، وضعیت جذب و بازنشستگی، مهاجرت و بازگشت ثبت کند.
وی افزود: اطلاعات مربوط به دانش‌آموختگان، وضعیت اشتغال آنها و مسیر فعالیت علمی و حرفه‌ای نیز باید در این پایگاه جمع‌آوری شود. تا زمانی که تصویر دقیق و واقعی از وضعیت سرمایه انسانی علمی کشور نداشته باشیم، نمی‌توانیم برای جذب، نگهداشت و بازگشت نخبگان برنامه‌ریزی مؤثر انجام دهیم.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی اصلاح نظام تخصیص بودجه پژوهشی را نیز ضروری دانست و گفت: در تخصیص اعتبارات پژوهشی نباید صرفاً تعداد دانشجویان یا تقاضای فعلی بازار ملاک قرار گیرد. برخی رشته‌های علوم پایه و حوزه‌های راهبردی ممکن است در کوتاه‌مدت بازار کار گسترده‌ای نداشته باشند، اما برای آینده علمی و فناوری کشور ضروری هستند.
برزویی تأکید کرد: نمی‌توان رشته‌های بنیادی را صرفاً به دلیل اینکه در شرایط فعلی بازار کار محدودی دارند، تضعیف یا حذف کرد. درباره این رشته‌ها باید تصمیم‌های راهبردی و بلندمدت گرفت و اهمیت آنها را در آینده کشور در نظر گرفت.
فرایند جذب پژوهشگران برجسته باید تسهیل شود
وی با اشاره به مشکلات جذب پژوهشگران و متخصصان برجسته در دانشگاه‌های کشور گفت: یکی دیگر از موضوعات مهم، تسهیل فرایند جذب پژوهشگران برجسته است. در بسیاری از کشور‌های دنیا، اگر یک پژوهشگر برجسته شناسایی شود و دانشگاهی به همکاری با او علاقه‌مند باشد، فرایند جذب می‌تواند بسیار سریع انجام شود؛ اما در کشور ما همچنان با فرایند‌های پیچیده و موانع اداری مواجه هستیم.
برزویی افزود: حتی اگر یک نخبه ایرانی خارج از کشور تصمیم بگیرد به ایران بازگردد، باید بتوانیم زمینه جذب سریع و فعالیت او را فراهم کنیم. نمی‌توان از یک طرف برای بازگشت نخبگان برنامه‌ریزی کرد و از طرف دیگر، آنها را درگیر فرایند‌های طولانی و پیچیده اداری کرد.
وی همچنین بر ضرورت ایجاد رشته‌های تخصصی و نوین در حوزه علوم پایه تأکید کرد و گفت: هنوز در برخی بخش‌ها همچنان با ساختار‌های سنتی رشته‌های دانشگاهی حرکت می‌کنیم، در حالی که تحولات علمی جدید نیازمند طراحی و ایجاد رشته‌های تخصصی و میان‌رشته‌ای متناسب با نیاز‌های آینده است.
شبکه ملی دانشمندان ایرانی و گسترش همکاری‌های بین‌المللی
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ایجاد شبکه ملی دانشمندان ایرانی را از دیگر پیشنهاد‌های مهم دانست و اظهار کرد: باید شبکه‌ای از دانشمندان و پژوهشگران ایرانی داخل و خارج از کشور ایجاد شود تا زمینه همکاری‌های علمی مشترک فراهم شود.
برزویی افزود: طراحی مسیر‌هایی مانند استاد وابسته بین‌المللی، راهنمایی مشترک دانشجویان، اجرای پروژه‌های تحقیقاتی مشترک، برگزاری دوره‌های تخصصی، دسترسی مشترک به تجهیزات آزمایشگاهی و انجام بازدید‌های علمی کوتاه‌مدت می‌تواند ارتباط میان دانشمندان ایرانی داخل و خارج از کشور را تقویت کند.
وی تصریح کرد: لازم نیست همه ظرفیت‌های علمی کشور صرفاً از طریق بازگشت فیزیکی پژوهشگران به داخل استفاده شود؛ بلکه می‌توان از طریق شبکه همکاری‌های علمی، ظرفیت افرادی را که در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی معتبر جهان فعالیت می‌کنند نیز در خدمت توسعه علمی کشور قرار داد.
آموزش علوم پایه باید از انتقال اطلاعات به حل مسئله تغییر کند
برزویی با اشاره به ضرورت تحول در نظام آموزش علوم پایه گفت: آموزش سنتی که صرفاً بر انتقال اطلاعات و حفظ مطالب متمرکز است، دیگر پاسخگوی نیاز‌های علمی و فناورانه امروز نیست. باید مسیر آموزش به سمت کشف، محاسبه، حل مسئله و استفاده از ابزارهای نوین، از جمله هوش مصنوعی، حرکت کند.
وی افزود: آزمایشگاه‌های آموزشی نیز باید متناسب با تحولات فناوری بازطراحی شوند. نمی‌توان همچنان با همان ساختار‌های سنتی آزمایشگاهی، دانشجویان را برای مواجهه با مسائل علمی و فناوری‌های جدید آماده کرد.
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه دانشگاه فرهنگیان در راه‌اندازی آزمایشگاه‌های هوشمند گفت: یکی از اقداماتی که در دانشگاه فرهنگیان دنبال شد، ایجاد آزمایشگاه‌های هوشمند در ۳ استان بود. در این طرح، از ظرفیت فناوری‌های نوین و ابزارهای واقعیت مجازی برای آموزش آزمایش‌های علمی استفاده شده است.
برزویی ادامه داد: هفته گذشته نیز در این زمینه برنامه‌ای برگزار شد و قرارداد مربوط به این طرح تکمیل و تجهیزات آن تحویل داده شد. در این طرح، آزمایشگاه‌های مجازی و ابزارهای مبتنی بر عینک‌های واقعیت مجازی برای آموزش در نظر گرفته شده‌اند.
وی افزود: اجرای چنین طرح‌هایی از نظر اقتصادی نیز اهمیت دارد؛ زیرا ایجاد و تجهیز آزمایشگاه‌های فیزیکی برای هر واحد دانشگاهی هزینه بسیار زیادی به همراه دارد و گاهی برای راه‌اندازی یک آزمایشگاه آموزشی باید چندین میلیارد تومان هزینه کرد. در مقابل، استفاده از آزمایشگاه‌های هوشمند و مجازی می‌تواند بخشی از این هزینه‌ها را مدیریت کند و فرصت‌های آموزشی گسترده‌تری در اختیار دانشجویان قرار دهد.
برزویی تأکید کرد: البته این اقدامات به معنای کنار گذاشتن کامل آزمایشگاه‌های فیزیکی نیست، بلکه باید از فناوری‌های جدید برای ارتقای کیفیت آموزش و افزایش دسترسی دانشجویان به تجربه‌های آزمایشگاهی استفاده کرد.
پیام رهبر انقلاب در زمان مناسبی به مسئله علوم پایه پرداخت
قائم‌مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در جمع‌بندی سخنان خود با تأکید بر اهمیت پیام رهبر معظم انقلاب گفت: به اعتقاد من، توجه به موضوع علوم پایه در این پیام کاملاً به‌جا و به‌موقع بود؛ زیرا کشور در مقطعی قرار داشت که خطر تضعیف علوم پایه به نقطه نگران‌کننده‌ای رسیده بود و لازم بود این موضوع با نگاه راهبردی مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: پس از انتشار پیام، کار در مجموعه‌های مختلف آغاز شده و می‌دانم که وزارت علوم نیز پیگیری‌های خود را در این زمینه شروع کرده است. در شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز با توجه به جایگاه سیاستگذاری این شورا، تلاش خواهیم کرد بخش‌هایی از این موضوع، به‌ویژه تدوین سند و ابعاد مهم حکمرانی علوم پایه، با جدیت دنبال شود.
برزویی در پایان تأکید کرد: علوم پایه در برابر فناوری و صنعت قرار ندارد. اگر می‌خواهیم علم پیشرفت کند، صنعت توسعه یابد و فناوری کشور در مرز‌های دانش حرکت کند، بدون برخورداری از بنیان‌های علمی و پشتوانه علوم پایه امکان‌پذیر نیست. اگر می‌خواهیم روی پای خودمان بایستیم و خلأ‌های فناورانه کشور را با اتکا به ظرفیت داخلی برطرف کنیم، باید علم و دانش پایه را خودمان تولید کنیم و در این حوزه نیز پیشتاز باشیم.
انتهای پیام/
