سرگیجه هنگام بلند شدن همراه با تاری دید و تپش قلب از چیست؟
به گزارش گروه بازار خبرگزاری آنا، از تخت یا مبل بلند می‌شوید و ناگهان جلوی چشمتان سیاه یا تار می‌شود، سرتان سبک می‌شود، قلبتان تند می‌زند و برای چند ثانیه مجبورید به دیوار تکیه بدهید. این حالت که مردم به آن «سیاهی رفتن چشم» می‌گویند، خیلی شایع است. در بیشتر موارد، سیاهی رفتن چشم به خاطر کم شدن موقت خون‌رسانی به مغز موقع ایستادن است.
اگر سیاهی رفتن چشم گاهی و خفیف اتفاق بیفتد، به‌خصوص بعد از خواب طولانی، در هوای گرم یا وقتی کم آب خورده‌اید، معمولاً نگران‌کننده نیست. اما اگر زیاد تکرار می‌شود، طولانی‌تر شده، باعث زمین خوردن یا غش شده یا کارهای روزمره را مختل می‌کند، علت آن باید پیدا شود.
وقتی می‌ایستیم، در بدن چه اتفاقی می‌افتد؟
وقتی بلند می‌شویم، نیروی جاذبه حدود نیم تا یک لیتر خون را به طرف پاها و شکم می‌کشد. در نتیجه، خون کمتری به قلب برمی‌گردد و فشار خون برای یک لحظه پایین می‌آید. در حالت عادی، حسگرهایی در رگ‌های گردن و قفسه سینه این افت را در کسری از ثانیه حس می‌کنند. بدن هم با تنگ کردن رگ‌ها و کمی تندتر کردن ضربان قلب، فشار را جبران می‌کند.
اگر هر بخش از این سیستم جبرانی درست کار نکند، مغز برای چند ثانیه خون کمتری می‌گیرد و سرگیجه و تاری دید ایجاد می‌شود. این بخش‌ها عبارت‌اند از مقدار خون، رگ‌ها، عصب‌هایی که فشار را کنترل می‌کنند و خود قلب. تپش قلب هم معمولاً تلاش قلب برای جبران همین افت است.
سه حالت اصلی
حالت اول: افت فشار موقع ایستادن
طبق تعریف بین‌المللی متخصصان، «افت فشار وضعیتی» یعنی در سه دقیقه اول بعد از ایستادن، عدد بالای فشار خون دست‌کم ۲۰ واحد پایین بیاید یا عدد پایین فشار دست‌کم ۱۰ واحد کم شود. مثلاً اگر فشار در حالت خوابیده ۱۲۰ است، بعد از ایستادن به ۱۰۰ یا کمتر برسد؛ یا به زبان رایج، از ۱۲ به ۱۰. افت فشار وضعیتی در سالمندان شایع‌تر است و این‌ها علت‌های رایج آن هستند:
- کم‌آبی بدن: به خاطر گرما، اسهال، استفراغ، تب یا کم آب خوردن
- داروها: داروهای فشار خون، قرص‌های ادرارآور، بعضی داروهای پروستات، داروهای ضدافسردگی و داروهای پارکینسون
- کم‌خونی: در کم‌خونی، خون اکسیژن کمتری به مغز می‌رساند
- ماندن طولانی در بستر: بعد از بیماری یا جراحی
- آسیب عصب‌هایی که فشار را کنترل می‌کنند: مثلاً در دیابت طولانی‌مدت یا بیماری پارکینسون
- الکل و غذاهای سنگین: الکل رگ‌ها را گشاد می‌کند و غذای سنگین خون را به طرف معده و روده می‌کشد
حالت دوم: تند شدن شدید ضربان قلب موقع ایستادن
تند شدن شدید ضربان قلب موقع ایستادن بیشتر در خانم‌های ۱۵ تا ۵۰ ساله دیده می‌شود و پزشکان به آن «سندرم پاتس» می‌گویند. در سندرم پاتس، فشار خون موقع ایستادن خیلی پایین نمی‌آید، اما ضربان قلب در ۱۰ دقیقه اول ایستادن دست‌کم ۳۰ ضربه در دقیقه بیشتر می‌شود. در نوجوانان این افزایش باید دست‌کم ۴۰ ضربه باشد.
علائم سندرم پاتس شامل تپش قلب، سرگیجه، تاری دید، لرزش، خستگی شدید، کندی و مه‌گرفتگی ذهن و ناتوانی در ایستادن طولانی است. برای تشخیص سندرم پاتس، این علائم باید دست‌کم سه ماه ادامه داشته باشند. انجمن ریتم قلب آمریکا این سندرم را یک بیماری شناخته‌شده می‌داند که گاهی بعد از عفونت‌های ویروسی، بارداری یا یک دوره بی‌تحرکی شروع می‌شود.
حالت سوم: مشکلات قلبی
گاهی سرگیجه و تپش قلب موقع ایستادن از یک مشکل قلبی است؛ مثل نامنظم بودن ضربان قلب، تنگی یکی از دریچه‌های قلب یا نارسایی قلبی. این علت‌ها کمتر شایع‌اند، اما جدی‌ترند و نباید نادیده گرفته شوند.
مقایسه سه حالت
|
ویژگی |
افت فشار موقع ایستادن |
سندرم پاتس |
مشکل قلبی |
|
سن شایع |
بیشتر سالمندان |
خانم‌های جوان و میانسال |
هر سنی، بیشتر میانسالان و سالمندان |
|
فشار خون موقع ایستادن |
افت قابل توجه |
معمولاً افت چندانی ندارد |
متفاوت |
|
ضربان قلب |
کمی تندتر |
خیلی تندتر |
نامنظم، خیلی تند یا خیلی کند |
|
چه زمانی رخ می‌دهد |
بیشتر موقع بلند شدن |
ایستادن طولانی، هوای گرم |
ممکن است حین ورزش رخ دهد |
چه کسانی بیشتر در معرض هستند؟
- سالمندان، به‌خصوص کسانی که چند دارو با هم مصرف می‌کنند
- کسانی که سال‌هاست دیابت دارند یا به بیماری پارکینسون مبتلا هستند
- خانم‌های جوان، به‌خصوص در دوران پریودهای سنگین یا بعد از بیماری‌های ویروسی
- خانم‌های باردار، به‌خصوص در شش ماه اول که فشار خون به‌طور طبیعی کمی پایین‌تر است
- کسانی که روزه می‌گیرند، رژیم غذایی سخت دارند یا در هوای گرم ورزش سنگین می‌کنند
سرگیجه صبحگاهی هم شایع‌تر است؛ چون بدن در طول شب آب از دست می‌دهد و خیلی از داروهای فشار خون صبح‌ها خورده می‌شوند. خوردن یک لیوان آب قبل از بلند شدن و چند ثانیه نشستن لب تخت، معمولاً کمک می‌کند.
یک تست ساده در خانه
اگر فشارسنج دیجیتال دارید، می‌توانید اطلاعات مفیدی برای پزشک جمع کنید:
- پنج دقیقه دراز بکشید و فشار خون و ضربان قلب را اندازه بگیرید.
- بایستید و بعد از یک دقیقه دوباره اندازه بگیرید. برای اینکه زمین نخورید، کنار یک نفر یا نزدیک دیوار بایستید.
- در دقیقه سوم ایستادن هم اندازه‌گیری را تکرار کنید.
- عددها و حالی را که داشتید یادداشت کنید و به پزشک نشان دهید.
اگر موقع این تست سرگیجه شدیدی گرفتید، فوراً بنشینید یا دراز بکشید. این تست جای معاینه پزشک را نمی‌گیرد، اما کمک زیادی به تشخیص می‌کند.
پزشک چه بررسی‌هایی انجام می‌دهد؟
در قدم اول، یک دکتر داخلی داروهای شما را بررسی می‌کند، فشار خون را در حالت خوابیده و ایستاده اندازه می‌گیرد و آزمایش‌هایی مثل شمارش خون، قند خون، املاح خون، کلیه و تیروئید را درخواست می‌کند. خیلی از موارد با همین بررسی و با تنظیم داروها یا درمان کم‌آبی و کم‌خونی خوب می‌شوند.
اگر ضربان قلبتان نامنظم است، سرگیجه حین ورزش رخ می‌دهد یا غش کرده‌اید، نوار قلب، نوار قلب ۲۴ ساعته (هولتر) و سونوگرافی قلب (اکو) لازم است. طبق راهنمای انجمن قلب اروپا، این بیماران حتماً باید از نظر قلبی بررسی شوند و ویزیت توسط متخصص قلب و عروق ضروری است. در مراکز تخصصی، آزمایش «تخت شیب‌دار» هم انجام می‌شود. در این آزمایش، بیمار روی تختی قرار می‌گیرد که آرام‌آرام به حالت ایستاده درمی‌آید و تغییرات فشار و ضربان قلب ثبت می‌شود.
اگر به بیماری عصب‌ها مثل پارکینسون یا آسیب شدید عصبی شک باشد، یا سرگیجه با علائم عصبی همراه باشد، معاینه توسط متخصص مغز و اعصاب تهران یا شهر خودتان لازم است. سرگیجه‌ای که در آن حس می‌کنید اتاق دور سرتان می‌چرخد، معمولاً از گوش داخلی است و با سیاهی رفتن چشم موقع بلند شدن فرق دارد.
برای پیدا کردن متخصص داخلی، قلب یا مغز و اعصاب در شهر خودتان، می‌توانید فهرست پزشکان هر رشته را در دکتریاب ببینید.
کارهایی که علائم را کمتر می‌کند
- آرام بلند شوید: اول چند ثانیه لب تخت بنشینید، پاها را آویزان کنید و بعد بایستید.
- آب کافی بنوشید: مگر اینکه پزشک به خاطر بیماری قلب یا کلیه محدودیت گذاشته باشد.
- درباره نمک با پزشک مشورت کنید: در بعضی بیماران مبتلا به سندرم پاتس، نمک بیشتر توصیه می‌شود؛ اما برای کسانی که فشار خون بالا یا بیماری قلبی دارند، نمک بیشتر ممنوع است.
- حرکات کمکی: اگر موقع ایستادن سرگیجه گرفتید، پاها را روی هم بیندازید، عضلات ران و باسن را سفت کنید یا روی پنجه پا بنشینید.
- جوراب واریس: در بعضی بیماران مفید است.
- وعده‌های غذایی کوچک‌تر بخورید و از الکل دوری کنید.
- ورزش منظم و تدریجی: برای بیماران سندرم پاتس، ورزش‌هایی که نشسته یا خوابیده انجام می‌شوند، مثل دوچرخه ثابت و شنا، مناسب‌ترند.
- داروهایتان را خودسرانه قطع نکنید: مقدار یا زمان مصرف داروهای فشار خون فقط با نظر پزشک تغییر کند.
پرسش‌های رایج
فشار خون پایین همیشه خطرناک است؟
نه. خیلی‌ها به‌طور طبیعی فشار پایینی دارند و هیچ علامتی ندارند. فشار پایین وقتی مهم می‌شود که با سرگیجه، غش، خستگی شدید یا تاری دید همراه باشد.
خوردن قند یا شکلات سرگیجه را خوب می‌کند؟
اگر سرگیجه به خاطر افت قند خون باشد، بله. اما در افت فشار موقع ایستادن، نشستن یا دراز کشیدن و آب خوردن مؤثرتر است. افراد دیابتی که داروی پایین‌آورنده قند مصرف می‌کنند، باید موقع سرگیجه قند خونشان را اندازه بگیرند.
اگر کسی جلوی شما غش کرد چه کنید؟
- او را به پشت روی زمین بخوابانید و پاهایش را حدود ۳۰ سانتی‌متر بالاتر از سطح بدن نگه دارید. این کار خون را به طرف مغز برمی‌گرداند.
- یقه، کمربند یا لباس تنگ او را شل کنید.
- نفس کشیدن او را نگاه کنید. اگر نفس نمی‌کشد، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- تا وقتی کاملاً به هوش نیامده، به او آب یا غذا ندهید.
- بعد از به هوش آمدن، اجازه ندهید بلافاصله بایستد. چند دقیقه دراز بکشد و بعد آرام بنشیند.
اگر فرد بعد از یک دقیقه به هوش نیامد، موقع افتادن به سرش ضربه خورد، غش حین ورزش رخ داد یا بعد از به هوش آمدن گیج است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
علائم هشدار: فوراً به اورژانس بروید
- غش کردن حین ورزش یا در حالت خوابیده
- درد قفسه سینه یا تنگی نفس همراه با سرگیجه
- تپش قلب خیلی تند یا نامنظم که آرام نمی‌شود
- سابقه مرگ ناگهانی در جوانی در خانواده، همراه با غش
- ضعف یک طرف بدن، سختی در حرف زدن یا دوبینی
- سرگیجه همراه با خونریزی، مدفوع سیاه یا استفراغ خونی
انتهای رپورتاژ آگهی
انتهای پیام/
