انقلاب هوش مصنوعی در سینمای آفریقا؛ فرصت تازه یا تهدیدی برای هویت فرهنگی؟

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا به نقل از ورایتی، نخستین نمایش جهانی فیلمی که به‌عنوان یکی از نخستین آثار بلند واقع‌گرایانه تولیدشده با هوش مصنوعی به زبان یوروبا معرفی شده بود، هفته گذشته به دلیل اختلال در سکوی پخش اینترنتی آن با مشکل مواجه شد. استقبال مخاطبان از فیلم «اسرار سرزمین اوسـو» (Asiri Ilu Awon Osu) به اندازه‌ای بود که سرور‌های سکوی پخش «داکوت» نتوانستند در ساعات آغازین نمایش، پاسخ‌گوی تقاضا باشند.

پس از ماه‌ها تبلیغات و انتظار برای انتشار این فیلم، شرکت نیجریه‌ای «استودیوی فناوری اسرارآمیز» که تولید آن را بر عهده داشته است، در شبکه‌های اجتماعی از مخاطبانی که موفق به تماشای فیلم نشده بودند، عذرخواهی کرد.

با این حال، این اختلال تنها یک مشکل فنی نبود؛ بلکه به نمادی از وضعیت کنونی هوش مصنوعی در آفریقا تبدیل شد؛ جایی که امید به تحول صنعت فیلم‌سازی، با محدودیت‌های زیرساختی و دشواری دسترسی به فناوری همراه است.

هوش مصنوعی؛ فرصت تازه برای فیلم‌سازان آفریقایی

در نشست امسال بازار فیلم دوربان در آفریقای جنوبی، ظرفیت‌ها و مخاطرات هوش مصنوعی به یکی از محور‌های اصلی گفت‌و‌گو میان فعالان صنعت سینما تبدیل شد. یکی از نگرانی‌های مهم، موانعی است که دسترسی فیلم‌سازان آفریقایی به ابزار‌های نوین را دشوار می‌کند؛ از هزینه بالای اینترنت و سرعت پایین پهنای باند گرفته تا مشکلات پرداخت برای استفاده از خدمات دیجیتال.

تامارا داویت، از شرکت تولیدی «گوبز مدیا» که در اتیوپی و کانادا فعالیت می‌کند، این مشکلات را موانع ساختاری در مسیر بهره‌مندی از فناوری‌های جدید دانست.

او با طرح این پرسش که چگونه می‌توان امکان استفاده همگانی از پیشرفت‌های فناورانه را فراهم کرد، بر ضرورت دسترسی عادلانه فعالان صنعت سینما به این ابزار‌ها تأکید کرد.

زوکیسانی کارابو مابسه، از شرکت رسانه‌ای و تولیدی «دیجیسین موشن پیکچر» در ژوهانسبورگ، نیز معتقد است هوش مصنوعی راه‌حلی جادویی برای تمام مشکلات نیست.

به گفته او، بسیاری از ابزار‌های موجود بر اساس داده‌ها و الگو‌های فرهنگی غرب توسعه یافته‌اند و همین مسئله استفاده از آنها را برای زبان‌ها و فرهنگ‌های محلی آفریقا با محدودیت روبه‌رو می‌کند.

مابسه توضیح داد که شرکت او برای پاسخ‌گویی به نیاز‌های بازار محلی، توسعه مدل‌های زبانی متناسب با زبان‌ها و ویژگی‌های فرهنگی منطقه را در دستور کار قرار داده است؛ اقدامی که می‌تواند زمینه استفاده مؤثرتر فیلم‌سازان آفریقایی از هوش مصنوعی را فراهم کند.

نگرانی از سوگیری فرهنگی و حذف هویت آفریقایی

چالش هوش مصنوعی در آفریقا تنها به دسترسی فنی محدود نمی‌شود. فعالان این صنعت درباره بازتولید تبعیض‌های موجود در داده‌های آموزشی مدل‌ها و تأثیر آن بر هویت فرهنگی جوامع نیز هشدار می‌دهند.

سامانتا کین، از انجمن مستقل تهیه‌کنندگان رسانه‌ای و استعداد‌های خلاق، معتقد است بسیاری از مدل‌های بزرگ هوش مصنوعی عمدتاً با داده‌ها و الگو‌های فرهنگی غربی آموزش دیده‌اند. از نظر او، این وضعیت این پرسش را مطرح می‌کند که فیلم‌سازان آفریقایی چگونه می‌توانند از فناوری‌های جدید بهره بگیرند، بدون آنکه زیبایی‌شناسی و هویت فرهنگی دیگر جوامع جایگزین روایت‌ها و تجربه‌های بومی آنها شود.

داویت نیز با اشاره به نابرابری‌های ساختاری در جوامع گفت این نابرابری‌ها در سامانه‌های هوش مصنوعی نیز بازتاب پیدا می‌کنند؛ مسئله‌ای که می‌تواند بر نحوه بازنمایی زنان، اقشار کم‌درآمد و گروه‌های آسیب‌پذیر اثر بگذارد.

هشدار درباره استفاده از هوش مصنوعی در قانون‌گذاری

تجربه آفریقای جنوبی نیز نشان داده است که استفاده شتاب‌زده از هوش مصنوعی، حتی در سطوح سیاست‌گذاری، می‌تواند پیامد‌های جدی به دنبال داشته باشد. پیش‌تر، پیش‌نویس سیاست هوش مصنوعی دولت این کشور پس از آن کنار گذاشته شد که روزنامه‌نگاران دریافتند دست‌کم شش مورد از ۶۷ ارجاع علمی آن به منابع و نویسندگانی اشاره دارد که وجود خارجی نداشتند؛ نمونه‌ای از اطلاعات ساختگی که در اصطلاح فنی «توهم هوش مصنوعی» نامیده می‌شود.

آمیلکار پاتل، رئیس مشترک فدراسیون سینمای آفریقای جنوبی، در این زمینه هشدار داد که استفاده از ابزار‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های حقوقی و سیاست‌گذاری باید با دقت و نظارت انسانی همراه باشد.

به گفته او، انتقال ناخواسته پیش‌فرض‌های فرهنگی جوامع دیگر به قوانین و چارچوب‌های حقوقی آفریقا می‌تواند به زیان زنان، فقرا و گروه‌های آسیب‌پذیر تمام شود.

فیلمی با ۸۰ درصد صحنه‌های مبتنی بر هوش مصنوعی

در میان این بحث‌ها، فیلم «اسرار سرزمین اوسـو» نمونه‌ای عملی از تلاش برای استفاده از هوش مصنوعی در تولید سینمایی آفریقا به شمار می‌رود. این فیلم که به زبان یوروبا ساخته شده، حدود ۸۰ درصد صحنه‌های آن با کمک هوش مصنوعی تولید شده و ۲۰ درصد باقی‌مانده شامل صحنه‌های زنده با حضور بازیگران واقعی و صدای خود آنهاست.

کافیلات یوسف، از استودیوی فناوری اسرارآمیز، در گفت‌و‌گو با ورایتی اعلام کرد که پس از اختلال اولیه در دسترسی مخاطبان به دلیل ترافیک بالای زمان آغاز پخش، مشکلات فنی سکوی داکوت برطرف شده و فیلم اکنون برای تماشا در دسترس است.

یوسف با اشاره به تجربه ساخت این اثر گفت هوش مصنوعی فرصت‌های تازه‌ای برای فیلم‌سازان مستقل آفریقایی فراهم می‌کند تا داستان‌ها و جهان‌های بصری بلندپروازانه‌تری را با هزینه کمتر خلق کنند. با این حال، او موضوعاتی مانند جایگاه بازیگران انسانی، رضایت آگاهانه، دستمزد، مالکیت خلاقانه و نحوه مواجهه مخاطبان با فیلم‌های تولیدشده به کمک هوش مصنوعی را از پرسش‌های مهم این مسیر دانست.

این استودیو فعلاً برنامه‌ای برای ساخت دنباله فیلم اعلام نکرده و قصد دارد ابتدا فرصت کافی برای نمایش و عرضه بین‌المللی آن فراهم کند. حضور در جشنواره‌ها، گسترش پوشش رسانه‌ای و دستیابی به امکان پخش پایدار در سطح جهانی از جمله برنامه‌های اعلام‌شده برای ادامه مسیر فیلم است.

یوسف همچنین گفت این شرکت در حال ثبت و بررسی تجربه‌های به‌دست‌آمده از الگوی تولید ترکیبی ۸۰ درصد هوش مصنوعی و ۲۰ درصد فیلم‌برداری زنده است؛ تجربه‌ای که می‌تواند به خود این استودیو و دیگر فیلم‌سازان آفریقایی در کاهش هزینه تولید آثار آینده کمک کند.

آینده سینمای آفریقا در عصر هوش مصنوعی

با وجود دشواری‌های فنی و نگرانی‌های فرهنگی و اخلاقی، فعالان سینمای آفریقا همچنان به استفاده از هوش مصنوعی ادامه می‌دهند. برگزاری اجلاس هوش مصنوعی آفریقا در کیپ‌تاون نیز قرار است فرصتی برای بحث درباره آینده این فناوری و تدوین نقشه راهی برای گسترش آن در قاره آفریقا و کشور‌های جنوب جهانی فراهم کند.

تجربه «اسرار سرزمین اوسـو» نشان می‌دهد که آینده هوش مصنوعی در سینمای آفریقا صرفاً به توانایی تولید تصاویر واقع‌گرایانه یا کاهش هزینه‌ها وابسته نیست. دسترسی عادلانه به فناوری، توسعه ابزار‌های متناسب با زبان‌ها و فرهنگ‌های بومی، حفاظت از حقوق هنرمندان و حفظ هویت فرهنگی، از عواملی هستند که می‌توانند مسیر این تحول را تعیین کنند.