در گفتوگو با استاد پترولوژی دانشگاه خوارزمی مطرح شد
الگوی نوین دانشگاه‌ها برای حل بحران‌های حوزه آب / وقتی مهندسی‌زدگی مانع از تجاری‌سازی فناوری دانش‌بنیان‌ها می‌شود
به گزارش خبرگزاری آنا؛ امروز دیگر آب یک الزام برای زیست نیست؛ بلکه با تغییر شرایط اقلیمی و افزایش جمعیت در کره زمین آب به کالایی کم آب و الزامی غیر قابل انکار در افزایش بقا پذیری جمعی تبدیل شده است. بدیهی است که در این شرایط و با توجه به اقلیم کشورمان بدیهی است که مساله آب در ایران با جمعیتی بالغ بر ۹۰ میلیون نفر مسئله‌ای حیاتی و جدی است که باید برای مدیریت آن برنامه ریزی و استراتژی مشخصی وجود داشته باشد.
اما به هر جهت با وجود دانش بنیان های فعال در این بخش و تمامی تلاش ها همچنان جمع کثیری از کلان شهرها و برخی دیگر از شهرهای مرکزی کشور با بحران آب و بحران های ثانویه ان از جمله فرونشست دست و پنجه نرم می کنند و محدودیت های آبی پنجه بر بخش های مختلف صنعتی و کشاورزی و شرب کشور می فشارند. اما چرا نتوانسته ایم تاکنون بحران آب را کنتر کنیم و راه درست برخورد با این مهم چیست ؟
حجت میان‌آبادی، پژوهشگر حوزه آب و استادیار دانشگاه تربیت مدرس، در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی آنا، با اشاره به نقش دانشگاه‌ها در توسعه فناوری‌های مرتبط با آب و مقابله با بحران‌های این حوزه اظهار کرد: یکی از مسائل اساسی در نظام آموزش عالی کشور، غلبه نگاه فنی و مهندسی بر موضوع آب و کم‌توجهی به ابعاد مدیریتی، سیاستی، اجتماعی و نهادی آن است. این در حالی است که حل مسائل پیچیده آب و بهره‌برداری مؤثر از فناوری‌های این حوزه، به مجموعه‌ای از دانش‌های تخصصی و توانایی همکاری میان رشته‌های مختلف نیاز دارد.
وی افزود: در نظام دانشگاهی ایران، رشته‌های متعددی در حوزه مهندسی آب وجود دارد و بخش قابل توجهی از آموزش‌ها و پژوهش‌ها نیز بر جنبه‌های فنی این حوزه متمرکز است؛ اما مسئله مهم این است که آب صرفاً یک موضوع مهندسی نیست. مدیریت منابع آب، سیاست‌گذاری، سازوکار‌های تخصیص منابع، رفتار مصرف‌کنندگان، ساختار‌های تصمیم‌گیری و نحوه اجرای سیاست‌ها، همگی در شکل‌گیری و حل مسائل این حوزه نقش دارند.
این پژوهشگر حوزه آب ادامه داد: هنگامی که درباره توسعه فناوری‌های مرتبط با آب صحبت می‌کنیم، نباید تصور کنیم که تولید یک دستگاه یا دستیابی به یک فناوری جدید به‌تنهایی می‌تواند مشکلات موجود را برطرف کند. فناوری زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب برسد که بستر مدیریتی، سیاستی و اجرایی مناسب برای استفاده از آن فراهم باشد. از این منظر، دانشگاه‌ها باید در کنار توسعه دانش فنی، به تربیت نیروی انسانی مسلط بر ابعاد مختلف مسائل آب نیز توجه کنند.
دانش‌بنیان‌های حوزه آب فناوری داریم، اما مسیر بهره‌برداری نیازمند طراحی است
میان‌آبادی در ادامه، با اشاره به وضعیت شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه آب اظهار کرد: یکی از مسائل مهم این شرکت‌ها آن است که بخش عمده فعالیت‌های آنها بر تخصص‌های فنی و مهندسی متمرکز شده، اما موانع سیاستی، مدیریتی و نهادی پیش روی توسعه و به‌کارگیری فناوری‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
وی با استفاده از تشبیهی برای توضیح این مسئله گفت: شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند لوکوموتیو‌های بسیار خوبی بسازند، اما مسئله این است که ریل حرکت این لوکوموتیو‌ها چگونه طراحی شده است. اگر ریل مناسبی وجود نداشته باشد، حتی بهترین لوکوموتیو و توانمندترین راننده نیز نمی‌توانند قطار را به مقصد برسانند.
این پژوهشگر حوزه آب افزود: در حوزه فناوری‌های آب نیز ممکن است یک شرکت بتواند دستگاهی برای کاهش مصرف آب طراحی و تولید کند، اما استفاده گسترده از این دستگاه به عوامل دیگری مانند سیاست‌های حمایتی، سازوکار‌های اجرایی، شرایط اقتصادی و نحوه پذیرش فناوری در بخش‌های مختلف وابسته است. اگر این عوامل به‌درستی طراحی نشوند، ظرفیت فناوری تولیدشده به‌طور کامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
وی تصریح کرد: بنابراین، مسئله فقط این نیست که شرکت‌های دانش‌بنیان چه محصولی تولید می‌کنند، بلکه باید بررسی شود که چه شرایطی برای توسعه بازار، استفاده از محصولات، رفع موانع اجرایی و تبدیل دستاورد‌های علمی به راهکارهای مؤثر فراهم شده است.
میان‌آبادی ادامه داد: در چنین شرایطی، لازم است در کنار متخصصانی که تجهیزات و فناوری‌های مورد نیاز را طراحی می‌کنند، افرادی نیز تربیت شوند که بتوانند موانع سیاستی و مدیریتی را شناسایی و برای رفع آنها راهکار ارائه کنند. این دو گروه باید در تعامل با یکدیگر فعالیت کنند تا فرایند توسعه فناوری از تولید محصول فراتر برود و به حل مسئله در مقیاس واقعی منجر شود.
بازتعریف دانش‌بنیان دانش فقط به ساخت تجهیزات محدود نمی‌شود
استادیار دانشگاه تربیت مدرس با انتقاد از نگاه محدود به مفهوم دانش در برخی سازوکار‌های حمایتی اظهار کرد: در برخی برداشت‌ها، دانش‌بنیان بودن بیش از اندازه با تولید فناوری و ساخت تجهیزات فیزیکی پیوند خورده است؛ در حالی که طراحی سازوکار‌های سیاستی، مدیریتی و نهادی نیز به دانش تخصصی نیاز دارد.
وی افزود: همان‌طور که طراحی و ساخت یک دستگاه برای کاهش مصرف آب نیازمند دانش و تخصص است، طراحی سیاست‌هایی که زمینه استفاده از آن دستگاه را فراهم می‌کنند نیز به دانش علمی و پژوهش تخصصی نیاز دارد. نمی‌توان صرفاً به این دلیل که محصول نهایی یک پژوهش، دستگاه یا تجهیزات فیزیکی نیست، ارزش علمی و کاربردی آن را نادیده گرفت.
میان‌آبادی با اشاره به نقش سیاست‌گذاری در توسعه فناوری گفت: طراحی مسیر توسعه فناوری و فراهم‌کردن شرایط بهره‌برداری از آن، بخشی از فرایند حل مسئله است. اگر یک شرکت بتواند فناوری مناسبی تولید کند، اما موانع قانونی، مدیریتی یا اقتصادی مانع استفاده از آن شوند، بخشی از مسئله همچنان حل‌نشده باقی می‌ماند.
وی ادامه داد: از این منظر، فعالیت‌های دانش‌بنیان نباید صرفاً به ساخت لوکوموتیو محدود شوند؛ بلکه طراحی ریل و مسیر حرکت فناوری نیز باید به رسمیت شناخته شود. این موضوع به‌ویژه در حوزه آب اهمیت دارد؛ زیرا توسعه فناوری‌های این بخش با مجموعه‌ای از مسائل فنی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی ارتباط دارد.
این پژوهشگر حوزه آب خاطرنشان کرد: برای تقویت زیست‌بوم دانش‌بنیان، باید امکان فعالیت برای متخصصانی نیز فراهم شود که در حوزه سیاست‌گذاری، اقتصاد سیاسی، مدیریت و طراحی سازوکار‌های اجرایی کار می‌کنند. این تخصص‌ها می‌توانند به شناسایی موانع توسعه فناوری و ایجاد شرایط مناسب برای استفاده از دستاورد‌های فناورانه کمک کنند.
دانشگاه و دولت حلقه اتصال علم سیاست‌گذاری به فناوری
میان‌آبادی با اشاره به تجربه تعریف پژوهش مشترک در حوزه سیاست‌گذاری شرکت‌های دانش‌بنیان آب اظهار کرد: در راستای بررسی این مسائل، با همکاری دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران و گروه سیاست‌گذاری آن، پایان‌نامه‌ای با موضوع «چالش‌های سیاست‌گذاری شرکت‌های دانش‌بنیان در حوزه آب» تعریف شده است.
وی افزود: هدف از این پژوهش آن است که دانشجویان حوزه سیاست‌گذاری، با بهره‌گیری از آموزش‌ها و شناخت تخصصی در حوزه آب، موانع موجود در مسیر فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان را شناسایی و از منظر سیاست‌گذاری و اقتصاد سیاسی بررسی کنند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: چنین پژوهش‌هایی می‌تواند به روشن‌شدن این موضوع کمک کند که چرا برخی فناوری‌ها با وجود برخورداری از ظرفیت فنی مناسب، در مرحله توسعه، تجاری‌سازی یا استفاده گسترده با محدودیت مواجه می‌شوند. شناسایی این موانع، زمینه را برای طراحی راهکارهای سیاستی و مدیریتی متناسب فراهم می‌کند.
وی با اشاره به محدودبودن پژوهش‌های دانشگاهی در این زمینه تصریح کرد: در حوزه دانشگاهی، پژوهش‌های مرتبط با فناوری‌های آب و جنبه‌های فنی آن بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما تعداد پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی که به‌طور مشخص به چالش‌های سیاست‌گذاری شرکت‌های دانش‌بنیان آب می‌پردازند، بسیار محدود است.
میان‌آبادی تأکید کرد: دانشگاه باید بتواند در کنار تولید فناوری، به شناسایی نیاز‌های سیاستی جامعه نیز بپردازد. این نهاد می‌تواند با تربیت نیروی انسانی متخصص، انجام پژوهش‌های مسئله‌محور و ارائه راهکارهای علمی، به دستگاه‌های اجرایی در شناسایی اولویت‌ها و طراحی سیاست‌های مؤثر کمک کند.
وی افزود: دولت و دستگاه‌های اجرایی معمولاً با مسائل روزمره و نیاز‌های جاری خود درگیر هستند؛ از این رو، دانشگاه می‌تواند با انجام مطالعات بلندمدت و بررسی ریشه‌ای مسائل، زمینه تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر را فراهم کند. البته تحقق این نقش مستلزم آن است که دانشگاه‌ها نیز از نگاه محدود و بخشی فاصله بگیرند و مسائل واقعی جامعه را در کانون فعالیت‌های علمی خود قرار دهند.
مهارت‌محوری ضرورت تازه آموزش عالی در مسیر توسعه فناوری
این پژوهشگر حوزه آب با تأکید بر اینکه توسعه فناوری به دانش نظری محدود نمی‌شود، گفت: در کنار علم و دانش تخصصی، باید مهارت نیز در نظام دانشگاهی مورد توجه قرار گیرد. دانشگاه‌ها نباید صرفاً بر معدل‌های بالا و موفقیت‌های آموزشی تمرکز کنند، بلکه باید توانایی حل مسئله، کار گروهی، تعامل میان‌رشته‌ای و همکاری با بخش‌های مختلف جامعه را نیز در دانشجویان تقویت کنند.
وی افزود: ممکن است دانشجو از نظر علمی و آموزشی عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما برای حل مسائل واقعی، به مهارت‌هایی فراتر از دانش نظری نیاز داشته باشد. توانایی ارتباط با متخصصان رشته‌های دیگر، شناخت محدودیت‌های اجرایی و تبدیل یافته‌های علمی به راهکارهای قابل استفاده، از جمله مهارت‌هایی است که باید در فرایند آموزش تقویت شود.
میان‌آبادی در پایان خاطرنشان کرد: این موضوع در حوزه آب و توسعه فناوری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا مسائل این بخش پیچیده و چندبعدی هستند و حل آنها به همکاری هم‌زمان متخصصان فنی، مدیران، سیاست‌گذاران و پژوهشگران علوم اجتماعی نیاز دارد.
انتهای پیام/
