تقابل «عقل ابزاری» و «خرد حکمی» در مکتب اهلبیت (ع)/ از جنایات غزه تا درسهای عاشورا
به گزارش خبرگزاری آنا، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ابتدای سخنان خود، با اشاره به برکات معنوی سفر اربعین تصریح کرد: سفر زیارتی اربعین، علاوه بر برکات معنوی و تهذیب نفس، بستری برای کسب «رزق معرفتی» است. انسان در این مسیر میتواند با تامل در حقایق هستی، بهرهمندیهای علمی و عمیقی به دست آورد.
حجت الاسلام خسروپناه با طرح سؤالی بنیادین مبنی بر اینکه «علت اصلی گمراهی انسانها چیست؟».
به تحلیل ریشههای معرفتی خطا پرداخت و گفت: عوامل متعددی نظیر گناه، مال حرام و لغزشهای زبانی در گمراهی انسان مؤثرند، اما ریشه بنیادین این خطاها را باید در «قوه واهمه» جستوجو کرد.
وی با استناد به داستان «طوطی و بقال» در دفتر اول مثنوی معنوی، به بیت معروف «از قیاسش خنده آمد خلق را / کو چو خود پنداشت صاحبدلق را» اشاره کرد و افزود: حکیم مولوی در این داستان نشان میدهد که چگونه یک خطای شناختی باعث میشود انسان «جمله عالم» را بر اساس یک تجربه شخصی و نادرست قضاوت کند. مولوی صراحتاً میگوید: «جمله عالم زین سبب گمراه شد / کم کسی ز ابدال حق آگاه شد».
تبیین دیدگاه علامه طباطبایی در «اصول فلسفه و روش رئالیسم»
حجت الاسلام خسروپناه با ارجاع به مقاله چهارم کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» اثر علامه طباطبایی و تبیینهای شهید مطهری در حواشی آن، اظهار داشت: علامه در این اثر ارزشمند، کارکرد قوه واهمه را تحلیل میکند. قوه واهمه تمایل دارد یک مصداق جزئی را به کل تعمیم دهد؛ همانطور که در مثال مولوی، طوطی کچلی خود را با کچلی مرد مسافر قیاس کرد.
وی افزود: کارکرد دیگر واهمه، ساختن مفاهیم غیرواقعی از محسوسات است؛ مانند پدیده «سراب» که فرد تشنه در بیابان، بازتاب نور را به دلیل نیاز و خطای قوه واهمه، «آب» میپندارد. این قوه، آدمی را در فضای وهمآلود و به دور از واقعیت نگاه میدارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تعمیم این بحث به ساحتهای کلان اجتماعی و سیاسی، تاکید کرد: بسیاری از بحرانهای بشری ناشی از غلبه واهمه بر عقل است. ثروتاندوزی از راههای نامشروع یا قدرتطلبیِ بیپایان، ثمره حکمرانی واهمه بر وجود انسان است.
حجت الاسلام خسروپناه با انتقاد از رویکرد استکباری قدرتهای جهانی، تصریح کرد: امروزه سران رژیم صهیونیستی و آمریکا، مصادیق بارز غلبه قوه واهمه هستند. کسی مانند نتانیاهو که با خونسردی دستور قتلعام هزاران انسان بیگناه در غزه را صادر میکند، در توهم قدرت مطلق گرفتار شده است. این روحیه که «همه دنیا باید متعلق به ما باشد»، نتیجه خروج از مدار عقلانیت و سقوط در چاه واهمه است؛ حال آنکه این قدرتهای پوشالی ممکن است به طرفهالعینی فرو بپاشند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش پایانی سخنان خود، به تبیین تفاوت میان انواع عقلانیت پرداخت و گفت: ما باید میان «عقل ابزاری» یا همان (Reason) که در فلسفه یونان و مدرنیته مطرح است، با «عقل حکمی» یا «خرد ناب» که در حکمت اسلامی و ریشههای حکمت خسروانی ایران باستان وجود دارد، تمایز قائل شویم.
وی خاطرنشان کرد: عقل ابزاری صرفاً به چیدمان صغرا و کبرا برای رسیدن به نتیجه (مانند حل معادلات ریاضی) میپردازد که اگرچه لازم است، اما کافی نیست. آنچه انسان را از گمراهی نجات میدهد، «عقل حکمی» است که با هدایت وحیانی تقویت شده و مانع از اسارت انسان در دام قیاسهای شیطانی و توهمات قوه واهمه میشود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه آسیبشناسی تحول عقلانیت در غرب، به تبیین تفاوت میان «عقل سنتی» (Reason) و «عقلانیت مدرن» (Rationality) پرداخت و اظهار داشت: در سیر تحول اندیشه غربی، مفهوم «عقل» به تدریج به «عقلانیت ابزاری» یا «سودانگار» فروکاسته شد. در حالی که «عقل» در معنای اصیل خود ابزاری برای بازشناسی حقیقت از خطا و کاربرد در علومی نظیر ریاضیات و فیزیک بود، «عقلانیت ابزاری» (Rationality) صرفاً به دنبال محاسبه «سود و ضرر» مادی است.
وی با انتقاد شدید از پیامدهای این رویکرد در تمدن معاصر غرب، تصریح کرد: امروزه دنیای غرب تا حد زیادی از عقلانیت حقیقتجو فاصله گرفته است. آنها از توانمندیهای علمی تنها برای توسعه ابزارهای نظامی و ساخت موشک بهره میبرند، اما در مقام تصمیمگیری برای بهکارگیری این سلاحها، تنها منطقِ «سود مادی» را حاکم میکنند. بر اساس این عقلانیت، اگر کشتار انسانهای بیگناه و تکهتکه کردن کودکان در خدمت منافع استکباری باشد، امری موجه تلقی میشود.
«خرد حکمی»؛ قطبنمای تشخیص خیر و شر
حجت الاسلام خسروپناه در تبیین جایگاه «خرد» در حکمت اسلامی، خاطرنشان کرد: در مقابل عقلانیت ابزاری، ما با مفهوم والای «خرد» مواجه هستیم. خرد در اندیشه اسلامی، عقلی است که علاوه بر تشخیص «درست و نادرست»، توانایی بازشناسی «خیر و شر» را نیز دارد. خرد حکمی به انسان میآموزد که همواره به دنبال «خیر» باشد؛ چراکه ممکن است امری دارای نفع مادیِ آنی باشد، اما در ساحت حقیقت، «شر» محسوب شود.
وی با استناد به آیه شریفه «یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَن یَشَاءُ وَمَن یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْرًا کَثِیرًا»، مسیر رسیدن به مقام «حکمت» را از معبر خردورزی دانست و افزود: هر انسانی در هر جایگاهی، اعم از پزشک، مهندس، هنرمند یا بازرگان، اگر به جای پیروی از «قوه واهمه» و محاسباتِ صرفاً مادی، از «خرد حکمی» پیروی کند، به مقام حکمت نائل میشود.
حجت الاسلام خسروپناه با تطبیق این مباحث معرفتشناختی بر واقعه عاشورا، تقابل «عمر بن سعد» و «حُر بن یزید ریاحی» را الگویی عینی از این بحث برشمرد و گفت: عمر سعد اسیر قوه واهمه شد و به طمع واهیِ حکومت ری، حقیقت را فدا کرد؛ اما حُر با بهرهگیری از خرد، از حصار وهم خارج شد و با چشم بصیرت، بهشت و جهنم را پیشروی خود دید. او با ترجیح «خیر مطلق» بر «شر»، مسیر شهادت و سعادت ابدی را برگزید.
وی تأکید کرد: یکی از اهداف بنیادین قیام اهلبیت (ع)، بیدار کردن عقلانیت بشری و رهایی انسان از بند توهمات و قیاسهای شیطانی بود تا انسان به سمتی حرکت کند که عقلش، «خردساز» و تشخیصدهنده خیر از شر باشد.
توصیه به زائران اربعین: طلبِ «حکمت»، «غیرت» و «شجاعت»
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش پایانی سخنان خود، توصیهای معرفتی و کاربردی خطاب به دانشجویان و زائران اربعین مطرح کرد و گفت: در تشرف به محضر حضرات معصومین (ع)، از ایشان مطالبات متعالی داشته باشید و مراقب باشید که خواستههایتان تحت تأثیر قوه واهمه نباشد.
وی افزود: شایسته است از محضر امیرالمؤمنین (ع) «حکمت»، از آستان حضرت ابوالفضل العباس (ع) «غیرت» و از محضر حضرت سیدالشهدا (ع) «شجاعت» طلب کنید.
حجت الاسلام خسروپناه با گرامیداشت یاد شهید مطهری، به تحلیل ایشان از شخصیت برجسته امام راحل (ره) اشاره کرد و گفت: شهید مطهری وجه تمایز اصلی بنیانگذار جمهوری اسلامی را نه فقط در فقاهت و فلسفه و عرفان، بلکه در «شجاعت بینظیر» ایشان میدانست. امام خمینی (ره) با شجاعتی برخاسته از ایمان، بر تفکر صحیح خود پایدار ماند و با نفیِ محاسباتِ وهمآلود، مسیری تاریخساز را پیش روی امت اسلام گشود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پایان، ضمن دعا برای زائران اربعین، از درگاه الهی مسئلت کرد که به همگان توفیق دوری از قوه واهمه و بهرهمندی از «حکمت»، «غیرت»، «شجاعت» و «پایداری» در مسیر حق عنایت فرماید.
انتهای پیام/
