تئاتر از هنر اندیشه‌ورز به کالایی لوکس و تجاری تبدیل شده است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، افشین علیار، منتقد و کارشناس هنر‌های نمایشی و سینما، در مصاحبه با برنامه "فرهنگسرای گفت‌و‌گو" گفت: تئاتر در دهه‌های ۷۰ و ۸۰، بیش از هر چیز یک هنر اصیل اندیشمند و مبتنی بر گفت‌و‌گو با جامعه بود، اما امروز در بسیاری از نمونه‌ها به سمت سرگرمی‌های زودگذر و نمایش‌های صرفاً فروش‌محور حرکت کرده است.

علیار در این گفت‌و‌گو با اشاره به اینکه تئاتر ذاتاً هنری برای تفکر، تأمل و طرح مسئله است، بیان کرد: در دوره‌ای، نمایش‌های روی صحنه به گونه‌ای طراحی می‌شدند که مخاطب را وادار به اندیشیدن کنند، اما اکنون در بخش قابل توجهی از تولیدات نمایشی، عنصر تعقل جای خود را به شوخی‌های سطحی، هیجان‌های مقطعی و جذب تماشاگر به هر قیمت داده است. به گفته او، تئاتر زمانی «هنر مادر» محسوب می‌شد؛ هنری که می‌توانست به ارتقای ذائقه فرهنگی جامعه، شکل‌گیری پرسش‌های بنیادین و رشد فکری مخاطب کمک کند، اما این جایگاه در بخشی از فضای کنونی کم‌رنگ شده است.

این کارشناس هنر‌های نمایشی با انتقاد از گسترش تئاتر خصوصی و وابستگی آن به چهره‌های مشهور سینمایی، اظهار داشت: در بسیاری از موارد، منطق تولید از کیفیت هنری به سمت فروش گیشه تغییر کرده است. در چنین فضایی، حضور سلبریتی‌ها به مهم‌ترین عامل تبلیغ و جذب مخاطب بدل شده و همین موضوع سبب شده است برخی آثار، فارغ از ارزش‌های محتوایی و هنری، تنها بر پایه نام‌های مشهور روی صحنه بروند.

علیار این روند را نوعی فاصله گرفتن از هویت واقعی تئاتر دانست و تأکید کرد: هنر نمایش نباید به ویترینی برای شهرت‌طلبی یا سودآوری کوتاه‌مدت تبدیل شود.

وی در بخش دیگری از این برنامه با اشاره به شعار اولیه تئاتر خصوصی مبنی بر «تئاتر برای همه» خاطرنشان کرد:این جریان در آغاز با هدف گسترش دسترسی مردم به هنر نمایش و افزایش تنوع تولیدات شکل گرفت، اما به مرور زمان در بخشی از بدنه خود به مسیری دیگر رفت و به تعبیر او به «دکانی کاسب‌کارانه» تبدیل شد. او معتقد است وقتی معیار اصلی تولید، بازگشت سرمایه و فروش بیشتر باشد، طبیعی است که آثار فکری، تجربه‌گرا و فرهنگی در حاشیه قرار بگیرند و صحنه در اختیار آثاری قرار گیرد که بیش از هر چیز بر جذابیت‌های لحظه‌ای و مصرف سریع متکی هستند.

علیار همچنین از آنچه «افول تفکر و تعقل» در برخی تولیدات نمایشی نامید، ابراز تأسف کرد و گفت: یکی از آسیب‌های جدی امروز تئاتر، حذف تدریجی پرسشگری از متن نمایش‌هاست. تئاتر نباید صرفاً مخاطب را سرگرم کند، بلکه باید او را با مسئله روبه‌رو سازد، به اندیشیدن دعوت کند و نسبت میان انسان، جامعه و جهان پیرامونش را بازتاب دهد. به باور او، هرگاه تئاتر از این کارکرد فاصله بگیرد، به محصولی سطحی و مقطعی تبدیل می‌شود که شاید در کوتاه‌مدت فروش داشته باشد، اما در بلندمدت تأثیر فرهنگی ماندگاری برجا نخواهد گذاشت.

این منتقد هنر‌های نمایشی در ادامه به مشکلات اقتصادی تئاتر نیز اشاره کرد و توضیح داد: بسیاری از گروه‌ها و هنرمندان، به‌ویژه در بخش خصوصی، با کمبود بودجه، هزینه‌های بالای تولید و دشواری بازگشت سرمایه روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، برخی تهیه‌کنندگان و مدیران هنری برای کاهش ریسک مالی، به سمت استفاده از چهره‌های شناخته‌شده سوق پیدا می‌کنند؛ اقدامی که هرچند ممکن است در کوتاه‌مدت فروش را افزایش دهد، اما در نهایت به تضعیف کیفیت آثار و محدود شدن فرصت برای هنرمندان متفکر و باسابقه منجر می‌شود. به گفته علیار، ادامه این روند می‌تواند سبب شود بسیاری از هنرمندان جدی و صاحب‌نظر از صحنه کنار گذاشته شوند و جای آنان را تولیدات کم‌مایه و بازاری بگیرند.

وی در بخشی دیگر از سخنان خود، موضوع نظارت را یکی از محور‌های اصلی وضعیت کنونی تئاتر دانست و اظهار داشت: نبود نظارت مؤثر و سیاست‌گذاری دقیق، زمینه را برای ورود آثار ضعیف، سخیف و گاه بی‌ارتباط با شأن هنر نمایش فراهم کرده است. علیار تاکید کرد: مسئولان فرهنگی باید در حوزه حمایت، برنامه‌ریزی و ارزیابی آثار نمایشی دقت بیشتری داشته باشند تا تئاتر بتواند بار دیگر به جایگاه اصیل خود بازگردد. وی معتقد است نظارت صرفاً به معنای محدودسازی نیست، بلکه باید به معنای هدایت، حمایت از کیفیت و حفظ حرمت هنر باشد.

این کارشناس در ادامه به نقش تئاتر در تربیت نسل جدید اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین راه‌های احیای این هنر، بازگرداندن آن به مدارس و محیط‌های آموزشی است. کودکان و نوجوانان باید از سنین پایین با تئاتر آشنا ش

وند تا هم قدرت تخیل و هم توان گفت‌و‌گو و درک اجتماعی آنان تقویت شود. به باور او، تئاتر مدرسه‌ای می‌تواند به شکل‌گیری نسلی کمک کند که با هنر، فکر و زبان گفت‌و‌گو آشنا باشد و در برابر ابتذال فرهنگی، مقاوم‌تر عمل کند.

علیار در جمع‌بندی سخنان خود یادآور شد: تئاتر تنها یک سرگرمی نیست، بلکه ضرورتی برای جامعه است. جامعه‌ای که تئاتر را جدی بگیرد، در واقع به رشد فرهنگی، تعمیق اندیشه و ارتقای سطح گفت‌و‌گو در میان شهروندان خود کمک کرده است. به همین دلیل، او خواستار آن شد که سیاست‌گذاران، مدیران فرهنگی و فعالان هنری با نگاهی مسئولانه‌تر به این هنر بنگرند و شرایطی فراهم کنند تا تئاتر از وضعیت مصرف‌زده و تجاری فاصله بگیرد و دوباره به جایگاه اثرگذار و اندیشه‌محور خود بازگردد.