سبک زندگی امروز ژنهای چاقی را فعالتر کرده است
به گزارش خبرگزاری آنا؛ در این پژوهش منتشر شده در مجله «پلاس ژنتیکس» (PLOS Genetics)، دانشمندان با مقایسه چهار نسل متوالی که از سال ۱۹۴۶ تا اوایل دهه ۲۰۰۰ در بریتانیا متولد شدهاند، تغییرات وزن و قد را در کنار دادههای ژنتیکی بررسی کردند. نتیجه، تصویری روشن از تعامل پیچیده میان ژن و محیط ارائه میدهد: ژنهایی که در هر چهار نسل وجود داشتهاند، در نسل جدیدتر تأثیر بسیار بیشتری بر وزن بدن نشان دادهاند. این موضوع بهویژه در سنین کودکی و نوجوانی برجستهتر بوده و نشان میدهد که محیط زندگی مدرن میتواند زمینه بروز ویژگیهای ژنتیکی مرتبط با افزایش وزن را تقویت کند.
ژنهایی که ثابت ماندند، اما اثرشان تغییر کرد
این پژوهش به رهبری «لیام رایت» (Liam Wright) از «یونیورسیتی کالج لندن» (University College London – UCL) انجام شده است. پژوهشگران دادههای چهار مطالعه طولانیمدت از زندگی افراد بریتانیایی را تحلیل کردند که شامل متولدین سالهای ۱۹۴۶، ۱۹۵۸، ۱۹۷۰ و حدود ۲۰۰۱ بود. در این مطالعات، وزن و قد افراد در طول زندگی بهطور مداوم ثبت شده بود.
برای سنجش نقش ژنتیک، از شاخصی به نام «شاخص چندژنی» (Polygenic Index) استفاده شد؛ شاخصی که اثر صدها تغییر کوچک ژنتیکی را که هر کدام بهتنهایی تأثیر جزئی بر افزایش وزن دارند، در یک عدد خلاصه میکند. پژوهشگران دو نسخه از این شاخص را بررسی کردند: یکی مرتبط با وزن در بزرگسالی و دیگری مرتبط با وزن در دوران کودکی. نتیجه نشان داد که در هر چهار نسل، افراد دارای امتیاز ژنتیکی بالاتر، بهطور میانگین وزن بیشتری داشتند؛ اما شدت این ارتباط در نسلهای جدیدتر بهمراتب بیشتر بود.
وقتی یک تفاوت ژنتیکی، دو برابر اثر میگذارد
یکی از یافتههای کلیدی این تحقیق در سن ۱۶ سالگی مشاهده شد. در متولدین سال ۱۹۴۶، افزایش یک واحد در شاخص ژنتیکی بزرگسالی، تنها حدود نیم کیلوگرم افزایش وزن را توضیح میداد. اما در متولدین سال ۲۰۰۱، همین تغییر ژنتیکی تقریباً دو برابر این مقدار افزایش وزن ایجاد میکرد.
این تفاوت نشان میدهد که ساختار ژنتیکی افراد ثابت مانده است، اما محیطی که این ژنها در آن عمل میکنند تغییر کرده است. در نسلهای قدیمیتر، سه گروه متولد ۱۹۴۶، ۱۹۵۸ و ۱۹۷۰ الگوهای نسبتاً مشابهی از رشد وزن داشتند، در حالی که در نسل جدیدتر، این الگو در سنین پایینتر از هم جدا شد. به بیان دیگر، اثر ژنها در نسل جدید نه در بزرگسالی، بلکه از همان دوران کودکی آغاز شده و قابل مشاهده است.
نقش محیط: از محدودیت غذایی تا وفور کالری
تحلیل دادهها نشان میدهد که تغییرات ژنتیکی رخ نداده است؛ زمان کافی برای چنین تغییراتی در بازه چند دهه وجود ندارد؛ بنابراین عامل اصلی باید در محیط جستوجو شود. نسل متولد ۱۹۴۶ دوران کودکی خود را در شرایط محدودیت غذایی پس از جنگ جهانی دوم گذراند؛ دورانی که جیرهبندی مواد غذایی در بریتانیا تا حدود هشت سالگی ادامه داشت. در مقابل، نسلهای جدید در محیطی رشد کردهاند که در آن غذاهای پرکالری، فرآوریشده و ارزان بهراحتی در دسترس هستند.
همزمان، سبک زندگی نیز تغییر کرده است؛ میزان فعالیت بدنی روزمره کاهش یافته و فرصتهای مصرف انرژی در زندگی شهری کمتر شده است. این شرایط باعث شده است که ژنهایی که ممکن است با افزایش اشتها یا کاهش احساس سیری مرتبط باشند، فرصت بیشتری برای بروز اثر خود پیدا کنند.
«شاخص توده بدنی» و تفاوت در شدت اثر ژنها
پژوهشگران همچنین از معیار «شاخص توده بدنی» (Body Mass Index – BMI) برای بررسی وضعیت کلی وزن استفاده کردند. نتایج نشان داد که در افراد لاغرتر، اثر ژنتیکی تقریباً در همه نسلها محدود و مشابه بوده است. اما در افراد دارای وزن بالاتر، بهویژه در نسل متولد ۲۰۰۱، اثر ژنها بهطور قابل توجهی افزایش یافته است.
در کودکان حدود ۱۰ تا ۱۱ ساله، در گروههای سنگینتر، افزایش امتیاز ژنتیکی با بیش از یک کیلوگرم وزن اضافی همراه بود؛ عددی که در نسلهای قبلی بهمراتب کمتر بود. این یافته نشان میدهد که اثر ژنها بهطور یکنواخت در کل جمعیت پخش نمیشود، بلکه بیشتر در افرادی که از قبل مستعد افزایش وزن هستند، تشدید میشود.
چرا ژنها به «زمینه» نیاز دارند؟
این پژوهش یک نکته کلیدی را برجسته میکند: ژنها بهتنهایی تعیینکننده سرنوشت نیستند. آنها در تعامل با محیط عمل میکنند. ژنهای مرتبط با وزن ممکن است بر عواملی مانند احساس گرسنگی، سرعت متابولیسم یا پاسخ بدن به غذا تأثیر بگذارند. اما اینکه این اثرات تا چه حد فرصت بروز پیدا کنند، به شرایط محیطی بستگی دارد. در محیطهایی با دسترسی محدود به غذا، این ژنها فرصت کمتری برای اثرگذاری دارند؛ اما در محیطهای مدرن با وفور مواد غذایی پرانرژی، همان ژنها میتوانند نقش پررنگتری پیدا کنند.
ژنتیک ثابت، جهان متغیر
این مطالعه نشان میدهد که در فاصله چند دهه، ساختار ژنتیکی انسانها تغییر نکرده است، اما اثرگذاری همان ژنها بهطور قابل توجهی افزایش یافته است. به بیان دیگر، چاقی امروز بیش از آنکه صرفاً نتیجه وراثت باشد، حاصل تعامل میان ژنهای ثابت و محیطی کاملاً تغییر یافته است. این یافتهها چشمانداز تازهای برای درک بحران چاقی ارائه میدهد؛ تمرکز صرف بر ژنها کافی نیست، بلکه باید به زمینههایی توجه کرد که این ژنها در آن فعال میشوند. در نهایت، مسئله نه در تغییر انسان، بلکه در تغییر جهانی است که انسان در آن زندگی میکند.
انتهای پیام/
