تمهیدات کتابخانه ملی برای شرایط اضطراری و قطع برق/ شیفت شب تعطیل شد

صبح امروز نشست خبری رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، به مناسبت روز روابط عمومی و ارتباطات برگزار شد. این نشست با حضور غلامرضا امیرخانی ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سید محمود سادات معاون پژوهش و منابع دیجیتال، علیرضا دباغی معاون اسناد ملی، رضا ملکی معاون توسعه مدیریت و منابع، آقای رضا شهرابی معاون کتابخانه ملی و مهشید برجیان رئیس حوزه ریاست، روابط عمومی و امور بین الملل برگزار شد.

غلامرضا امیرخانی در ابتدای این نشست گفت: در خصوص سازمان اسناد و کتابخانه ملی باید اشاره کنم که در بسیاری از کشورهای جهان، دو سازمانِ مجزای «آرشیو ملی» و «کتابخانه ملی» وجود دارد؛ اما در ایران و حدود ۱۹ کشور دیگر از جمله کانادا، مصر و امارات، این دو بخش با هم ادغام شده و یک سازمان واحد را تشکیل می‌دهند که در کشور ما این اتفاق از سال ۱۳۸۱ رخ داده است. وظیفه اصلی این سازمان را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: حفظ، نگهداری، ساماندهی و اشاعه میراث مکتوب کشور.

این میراث مکتوب در دو بخش مهمِ معاونت‌های سازمان طبقه‌بندی می‌شود: بخش نخست؛ آثار تولیدی توسط نویسندگان در قالب کتاب، مجله، پایان‌نامه، مقالات و نشریات (اعم از فیزیکی و مجازی) است که در کتابخانه ملی نگهداری شده و برای نسل حاضر و آیندگان اطلاع‌رسانی و سرویس‌دهی می‌شود. بخش عمده دیگر، حوزه اسناد ملی و سوابق اداری کشور است که شامل تمامی مکاتباتِ دولت، قوه مقننه و نظام حکومتی می‌شود. این اسناد پس از طی یک بازه زمانی (معمولاً ۴۰ سال) به این سازمان منتقل می‌شوند. قدیمی‌ترین این اسناد به بیش از ۷۰۰ سال پیش، یعنی قرن هشتم (دوره مغول و تیموری) بازمی‌گردد و پس از آن، اسناد دوره‌های صفویه، افشاریه، قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی را شامل می‌شود. در واقع، تمام قراردادها، قولنامه‌ها، مصالحه‌نامه‌ها و مکاتباتِ اداری ثبت و ضبط شده در کشور، سند محسوب شده و تعیین تکلیف و نگهداری آن‌ها بر عهده بخش اسناد ملی است.بنابراین، سابقه اداری کشور در بخش اسناد ملی و میراث مکتوب در بخش کتابخانه ملی، در خدمت قشر فرهنگی و فرهیخته جامعه قرار دارد.

امیرخانی در این نشست با اشاره به چالش‌های ساختاری این سازمان گفت: «متأسفانه کتابخانه ملی کارهای خوبی انجام می‌دهد که نباید انجام دهد. در ایران به دلیل کمبود کتابخانه عمومی استاندارد، بخش عمده جامعه فرهیخته انتظار بیشترین سرویس را از کتابخانه ملی دارند که به حق است، اما در اصل جزو وظایف اصلی ما نیست.»

شهرابی: شناسایی ۱۷ هزار نسخه خطی فارسی در پاکستان / تعامل با هند و ازبکستان

رضا شهرابی، معاون کتابخانه ملی، در این نشست درباره نسخ خطی و همکاری‌های بین‌المللی اظهار داشت: «کتابخانه ملی همواره برای گردآوری نسخ فارسی همت کرده است، چه از طریق خرید و چه اهدا. نسخ فارسی موجود در کشورهای هند و پاکستان از منابع غنی و ارزشمندی هستند.»

وی افزود: «در آخرین اقدام، کتابخانه پاکستان دارای ۱۷ هزار نسخه خطی است که نزدیک به سه هزار نسخه از مجموعه اخیر، مورد اهتمام ویژه ماست. مقدمات کار انجام شده و اگر فهرست‌نویسی تکمیلی کل این نسخ خطی انجام شود، گام بزرگی در جهت حفظ و حراست از این میراث برداشته خواهد شد.»

شهرابی درباره نسخ خطی موجود در شبه‌قاره هند نیز گفت: «بحث اخذ بانک اطلاعاتی نسخ خطی هند بسیار مهم است و نیاز به استقرار فیزیکی ما در آن کشور نیست. قرار است تعاملاتی داشته باشیم و کل اطلاعات را به بانک اطلاعاتی کتابخانه ملی اضافه کنیم.»

وی همچنین از مبادله اسکن نسخ خطی با ازبکستان خبر داد و گفت: «فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی را چاپ کرده و برای ازبکستان ارسال کرده‌ایم. همچنین نسخ خطی عراق که در ۲۰ جلد تدوین شده را چاپ کرده و به زودی ارسال خواهیم کرد.»

امیرخانی: میانگین ۲۲۰۰ مراجعه‌کننده روزانه داریم

امیرخانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تعامل با پژوهشگران گفت: «در حال حاضر میانگین ۲۲۰۰ مراجعه‌کننده در روز داریم. به عنوان بزرگترین کتابخانه کشور، افتخار خدمت‌رسانی به جامعه فرهنگی و فرهیخته را داریم.»

وی همچنین به نسخ خطی هزار ساله موجود در کتابخانه ملی اشاره کرد و افزود: «در مباحث ارتباطات فرهنگی و دیپلماسی فرهنگی نیز وظایفی داریم. با کشورهای مختلف ارتباطاتی برقرار است و حتی با کشورهایی که ارتباطات سیاسی کمتری داریم، در حوزه کتاب و نسخ خطی تعاملات وجود دارد.»

هوش مصنوعی در خدمت اسناد تاریخی

در این نشست همچنین اعلام شد که استفاده از هوش مصنوعی در کتابخانه ملی در دستور کار قرار گرفته است. فاز اول این پروژه روی پایان‌نامه‌ها انجام شده و فاز دوم روی عکس‌های تاریخی متمرکز است. به کمک هوش مصنوعی، مکان‌های تاریخی و شخصیت‌های موجود در عکس‌ها شناسایی و دسته‌بندی می‌شوند.

در صورت قطع برق تا چه مدت مرکز اسناد و کتابخانه ملی برق دارد؟ 

علیرضا دباغی معاون اسناد ملی درباره اینکه آیا کتابخانه ملی «طرح حفاظت در شرایط اضطراری» مدون و به‌روزی دارد که سناریوهایی از جمله بمباران، آتش‌سوزی گسترده و قطعی طولانی مدت برق و آب را پوشش دهد؟ گفت: امکانات مراقبتی و حفاظتی در مخازن ما افزایش یافته و پیش از حادثه هشدار اطلاع اعلام می شود و اکنون وضعیت عادی است و مشکلی پیش نخواهد آمد. 

رضا ملکی در ادامه در پاسخ به همین سوال خبرنگار انا توضیح داد: تمام ژنراتورهای مجموعه اورهال شده اند و سوخت کافی دارند و چنانچه برق قطع شود پیش بینی ما این است تا دو ماه برق تامین شود.

راه‌اندازی ساختمان سی تیر

رضا ملکی، معاون توسعه کتابخانه ملی نیز در بخش دیگری از این نشست به راه‌اندازی ساختمان سی تیر اشاره و اضافه کرد: در این راستا دو نهاد مختلف موزه علوم و فنون و کتابخانه مجلس در این ساختمان حضور داشتند. با رایزنی‌های انجام شده، بخش موزه چاپ قرار است تخلیه شود و تا پایان خردادماه در اختیار کتابخانه قرار گیرد. بنا داریم در فاصله شش ماه تا یک سال، شعبه دوم کتابخانه را راه‌اندازی کنیم.

شهرابی درباره خدمات‌رسانی کتابخانه در ایام جنگ گفت: ما مسیر ارتباطی در این ایام با کتابخانه‌های مرجع برقرار کردیم که مراجعه‌کنندگان می‌توانند درخواست‌های خود را به صورت آنلاین بفرستند.

چرایی شرایط محدود برای عضویت دانشجویان کارشناسی ارشد به بالا

در بخش دیگری از صحبت‌های خود به چرایی شرایط عضویت برای دانشجویان کارشناسی ارشد به بالا نیز توضیحاتی داد و یادآور شد: ما داریم بار کتابخانه‌های عمومی را می‌کشیم. همین الان روزانه دو هزار نفر مراجعه‌کننده داریم، ظرفیت تالارهای ما عملاً پاسخگو نیست. تمهیداتی را در نظر گرفتیم که افرادی که شرایط عضویت ندارند، می‌توانند عضویت موقت یک ماهه داشته باشند تا در این مدت از منابع استفاده کند.

سیدمحمود سادات، معاونت پژوهش کتابخانه، درباره دیجیتال‌سازی اسناد گفت: امکان دیجیتال‌سازی اسناد در هیچ کتابخانه‌ای فراهم نیست. غیر از این، برخی از دستگاه‌ها که اسناد خود را به سازمان ارسال می‌کنند و یا برخی از اهداکنندگان، درخواست دیجیتال‌سازی منابع خود را دارند. به عنوان نمونه، اسناد مجلس ششم شورای ملی در سال گذشته طی تفاهم‌نامه‌ای بنا شد که دیجیتال‌سازی شود. امکان استفاده از این اسناد در کتابخانه دیجیتال در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است. تقریباً از حدود یک میلیون رکورد، 430 هزار پرونده سند وجود دارد. نزدیک به 200 هزار سند در سال گذشته روی کتابخانه دیجیتال قرار گرفت.

در جنگ 12 و 40 روزه آثار موزه مرکز اسناد و کتابخانه ملی به گنجینه منتقل شد

امیرخانی ضمن اشاره به اینکه طبق پروتکل‌های بین المللی ساختمان اسناد و آرشیو ملی در زمان جنگ به مانند بیمارستان است، افزود: با این تدبیر مرکز باید از آسیب مصون بماند، حتی کتابخانه های مهم اروپایی با این پروتکل آسیب ندیدند، اما از آنجا که ما با یک دشمن وحشی طرفیم که به هیچ چیز قائل نیست و حتی در غزه شاهد بودیم که بیمارستان‌ها را مورد هجوم قرارداد، از این رو ما باید تمهیدات لازم را داشته باشیم. خشبختانه ساختمان کنون در برابر زلزله مقاوم است و اسناد در طبقات منفی دو و منفی سه قرار گرفته، خوشبختانه از شرایط امنیتی بالا برخوردار است و مخازن در طبقات منفی سه و منفی چهار نگهداری می شود. اما در جنگ 12 و 40 روزه تمهیدات ویژه اندیشیده شد. موزه ما برای نمایش آثار نفیس در زمان جنگ تعطیل شد و  کل آثار به گنجینه منتقل شد.

شیفت شب کتابخانه ملی تعطیل شد

میرخانی در این نشست درباره راه‌اندازی مجدد شیفت شب کتابخانه ملی توضیحاتی ارائه کرد و گفت: فردی مدعی شده بود که کتابخانه ملی ترکیه شیفت شب دارد، چرا در ایران این طرح تداوم نداشته است؟ ما در دیداری که از کتابخانه ترکیه متوجه شدیم که در این کتابخانه هم طرحی به نام شیفت شب وجود ندارد. 

وی ادامه داد: هیچ کتابخانه‌ ملی در دنیا سرویس‌دهی در شیفت شب ندارد. راه‌اندازی این طرح از ابتدا هم اشتباه بود.