خیام نیشابوری؛ حکیمی که تقویم و رباعی مدیون اوست

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، امروز بیست و هشتم اردیبهشت‌ماه، روز بزرگداشت حکیم غیاث‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری است؛ دانشمندی که نامش نه تنها در تاریخ ایران، بلکه در گنجینه دانش و فرهنگ جهان با درخششی ویژه ثبت شده است. آنچه مقام خیام را در تاریخ ایران «ستَرگ» می‌کند، تلفیق بی‌نظیر دو نبوغ کاملاً مجزا در یک شخصیت است: از یک سو، خیام ریاضی‌دان و منجمی دقیق‌اندیش و از سوی دیگر، خیام شاعر و فیلسوفی عمیق‌اندیش که رباعیاتش مرز‌های جغرافیا را درنوردید.

جایگاه علمی: اعتباری بر پایه دقت و نوآوری

در دنیای شرق، خیام بیش از هر چیز به عنوان دانشمندی صاحب‌نظر شناخته می‌شود؛ چهره‌ای که کارهایش در ریاضیات و نجوم، قرن‌ها از زمان خود فراتر بود.

انقلابی در ریاضیات (حل معادلات درجه سوم): برجسته‌ترین دستاورد ریاضی خیام، ارائه روشی هندسی برای حل معادلات درجه سوم (معادلات دارای مجهول به توان سه) بود. او برای اولین بار نشان داد که با رسم مقاطع مخروطی (دایره، بیضی، سهمی) می‌توان پاسخ این معادلات را یافت. این روش که بعد‌ها به دکارت نسبت داده شد، قرن‌ها پیش از او توسط خیام ابداع شده بود. کتاب «رساله فی الجبر و المقابله» او یکی از متون بنیادین در تاریخ جبر محسوب می‌شود.

دقت در نجوم (تقویم جلالی): درخشش علمی خیام در سایه حمایت ملکشاه سلجوقی و وزیر دانشمندش، خواجه نظام‌الملک، به اوج رسید. او مأمور شد در اصفهان رصدخانه‌ای بسازد و تقویم جدیدی تدوین کند.

دستاورد این تلاش، تقویم جلالی بود؛ تقویمی با دقتی حیرت‌انگیز که طول سال حقیقی را ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۵۸۱۵۶ روز محاسبه کرد. این میزان دقت به قدری بالاست که خطای آن تنها یک روز در هر ۵۰۰۰ سال است که در مقایسه با تقویم میلادی (خطای یک روز در هر ۳۳۳۰ سال) بسیار برتر است. این تقویم همچنان پایه و اساس تقویم رسمی ایران است. 

تبحر در هندسه (نظریه خطوط موازی): خیام در شرح خود بر مشکلات کتاب اصول اقلیدس، به بحث معروف «اصل توازی» پرداخت. تلاش او برای اثبات این اصل، در واقع راه را برای کشف هندسه‌های نااقلیدسی در قرن‌های بعد هموار کرد؛ به حدی که امروز از چهارضلعی «ساکری» با نام «چهارضلعی خیام-ساکری» یاد می‌شود.

جایگاه ادبی: شاعری برای تمام اعصار

اگرچه خیام در زمان حیاتش بیشتر به عنوان دانشمندی برجسته شناخته می‌شد، اما شهرت جهانی امروز او مدیون رباعیاتش است؛ قطعاتی چهارخطی که در قالب شعری «رباعی» سروده شده است.

محتوا و سبک: رباعیات خیام، زبانی ساده و صمیمی دارد، اما دربردارنده عمیق‌ترین دغدغه‌های بشری است. او با شجاعت و صداقتی کم‌نظیر به پرسش‌هایی بی‌پاسخ درباره ماهیت هستی، مرگ، جبر و اختیار و لذت بردن از «اکنون» می‌پردازد. این نگاه فلسفی که گاه با طعنه‌ای تلخ نسبت به ریاکاری‌های اجتماعی همراه است، او را در میان اندیشمندان جهان صاحب‌سبک کرده است. 

جهانی شدن با ترجمه فیتزجرالد: رباعیات خیام به روایت ادوارد فیتزجرالد (شاعر انگلیسی) در سال ۱۸۵۹ به انگلیسی ترجمه شد. این ترجمه که خود نوعی بازآفرینی ادبی بود، چنان تأثیری در غرب گذاشت که خیام را به محبوب‌ترین شاعر شرق در جهان غرب تبدیل کرد. به گفته منتقدان، ترجمه فیتزجرالد باعث شد نام خیام در کنار شاعرانی نظیر حافظ و مولانا در جهان طنین‌انداز شود.

برتراند راسل، فیلسوف بزرگ غربی، در این باره می‌گوید: «خیام تنها مردی است که من می‌شناسم که هم شاعر بود و هم ریاضی‌دان».

تأثیر بر جهان: رباعیات خیام تاکنون به بیش از ۷۰ زبان زنده دنیا ترجمه شده است و در کشور‌هایی نظیر پاکستان (به زبان اردو)، ترکیه، ازبکستان و تاجیکستان، شاعران بسیاری تحت تأثیر سبک و اندیشه او بوده‌اند.

میراثی جاودان

خیام نماد واقعی یک «چنددانش‌آموز» ایرانی است. از یک سو، معماری تقویم و حل معادلات پیچیده ریاضی، نشان از ذهنی منطقی و دقیق دارد و از سوی دیگر، رباعیات غنایی او که به «لذت بردن از دم را غنیمت شمردن» توصیه می‌کند، نشان از روحی حساس و تأمل‌برانگیز دارد.

آرامگاه او در نیشابور، جایی که باد شمال گل‌ها را بر مزارش می‌ریزد، امروز نمادی از عظمت خرد و ذوق ایرانی است. در روز بزرگداشت او، نه فقط از شاعر رباعیات «نوشیدن می» بلکه از دانشمندی یاد می‌کنیم که تقویم زندگی ما را سامان داد و به معمای جهان، نگاه یک فیلسوف داشت.

خیام همه چیز دانی است که در حدود هزار سال پیش، انواع علوم رایج زمان خود مثل حکمت، ریاضی، نجوم، فلسفه، ادبیات و هرآنچه میان حکیمان و دانشمندان آن دوران مرسوم است را می‌داند و تا آن حد بر علوم اشراف دارد که حتی می‌تواند آنها را تدریس کند؛ این تسلط و مهارت در زندگانی او هم مشهود است؛ چه به دلیل کتاب‌های علمی او و چه به لحاظ نزدیکی او به جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی و حمایت این پادشاه از او برای تنظیم تقویم جلالی که از منظم‌ترین و دقیق‌ترین گاه‌شماری‌های تاریخ جهان به شمار می‌رود.

خیام در نوشتن تقویم، مشکل پنج روز اضافی روز‌های آخر سال را حل کرد؛ این را فراموش نکنیم که این اتفاق بزرگ با حداقل امکانات نجومی آن روزگاران صورت گرفته است و این شگفتی ما را در برابر این نابغۀ بزرگ، چندین و چند برابر می‌کند.

اگر به روزگار خیام برگردیم، مرد حکیمی را می‌بینیم که در خفقانی سیاسی-تاریخی زیست می‌کند؛ دور‌ه‌ای که از آزاداندیشی خبری نیست و افراطیون در خراسان در گیر و دار دعوا‌های مذهبی شده‌اند. تا آن موقع جنگ‌های صلیبی همچنان ادامه داشت و در سال‌های بعد با مرگ ملکشاه و ترور شدن خواجه نظام‌الملک که از دوستان نزدیک خیام بود، مدارس و رصدخانه‌ها تعطیل می‌شود و جامعه‌ای که رو به ترقی می‌رفت، به مرور زمان افول می‌کند.

خیام جایی در مقدمۀ کتاب جبر و مقابلۀ خود در این باره می‌نویسد که در این زمان، اهل علم چگونه برکنار شدند، به دلیل وجود فریب و سالوس در جامعه، حکیم‌نمایان بیسواد به قدرت می‌رسند و دانشمندان متفکر و اهل علم، خانه‌نشین می‌شوند.

بازتاب این غم اجتماعی، یأس فلسفی و از رونق افتادن علم و اهالی آن در بعضی از رباعیاتش به خوبی مشهود است:

چون چرخ به کام یک خردمند نگشت / تو خواه فلک هفت شمر، خواهی هشت

چون باید مرد و آرزو‌ها همه هشت / چه مور خورد به گور و چه گرگ به دشت