فرش گبه چیست؟ راهنمای کامل از بافت تا تشخیص اصل از ماشینی

به گزارش گروه بازار خبرگزاری آنا، فرش گبه نوعی دستبافت عشایری با پرز بلند و بافت نسبتاً درشت است که خاستگاه اصلی آن مناطق زاگرس‌نشین مانند لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری و فارس می‌باشد. گبه در مقایسه با قالی معمولی تراکم کمتری دارد (معمولاً بین ۲۰ تا ۵۰ گره در ۷ سانتی‌متر) و به همین دلیل بافت آن سریع‌تر تمام می‌شود. نرمی و انعطاف‌پذیری گبه به دلیل پشم مرغوب و بلندی پرزهاست که آن را برای نشستن و استراحت روی زمین بسیار مناسب کرده است. رنگ غالب در گبه‌های اصیل، مانند فرش قرمز در طیف‌های روناسی و لاکی دیده می‌شود که بخاطر استفاده از پوست روناس و سایر رنگ‌های طبیعی گیاهی است. در این مطلب به تمام سوالات رایج شما درباره گبه، از تلفظ تا تشخیص اصل از ماشینی، پاسخ می‌دهیم.

فرش گبه چیست و چه تفاوتی با قالی معمولی دارد؟

گبه در ساده‌ترین تعریف، قالی‌ای با پرز بلندتر (بین ۱ تا ۲ سانتی‌متر)، تراکم گره کمتر و طرح‌های غیرهندسی و ذهنی‌بافت است. تفاوت اصلی گبه با قالی معمولی در سه چیز خلاصه می‌شود: اولاً گبه سنگین‌تر و نرم‌تر است چون از پشم ضخیم استفاده می‌شود. ثانیاً بافنده گبه معمولاً نقشه از پیش طراحی شده ندارد و طرح در ذهن او شکل می‌گیرد (به همین دلیل هر گبه منحصربه‌فرد است). ثالثاً گبه به دلیل پرز بلند و شل بودن بافت، انعطاف بیشتری دارد و برای پهن کردن روی زمین و لم دادن مناسب‌تر است، در حالی که قالی ساختار سفت و محکمی دارد.

تلفظ درست گبه چیست و این واژه از کجا آمده؟

تلفظ صحیح این واژه «گَبه» است با فتحه گ و فتحه ب (مثل کلمه «کَره»). در برخی مناطق آن را «گِبه» هم می‌گویند که رایج نیست. از نظر ریشه، «گبه» در زبان لری و بختیاری به معنای «نمد» یا «چیزی شبیه موی بز» آمده است. برخی پژوهشگران معتقدند این واژه از «گَب» (به معنی پشم نتراشیده و خشن) گرفته شده. نکته جالب اینجاست که در گذشته به گبه‌های بسیار درشت‌بافت «گبه» می‌گفتند و به نمونه‌های ریزتر «گلیم‌گبه» یا «فرش گبه» اطلاق می‌شد. بنابراین اگر جایی دیدید «گبه مویی» نوشته، به همان معنای پشم بلند و خشن اشاره دارد.

گبه بافی چیست و مهم‌ترین ویژگی‌های آن کدام است؟

گبه بافی فرآیند بافت فرش با استفاده از دار عمودی یا افقی ساده، پشم دست‌ریس و گره عمدتاً ترکی (نامتقارن) است. ویژگی اول: بافنده معمولاً زن عشایر است بدون نقشه از پیش تعیین شده و طرح را بر اساس ذهن و خاطرات خود می‌بافد. ویژگی دوم: تعداد گره در گبه کم است - برای مقایسه، قالی ۷۰ رج حدود ۴۹۰۰ گره در دسی متر مربع دارد، اما گبه معمولی زیر ۵۰۰ گره. ویژگی سوم: پرز بلند باعث می‌شود طرح‌ها حالت محو و سایه‌دار داشته باشند. ویژگی چهارم: رنگ‌های طبیعی (روناس، اسپرک، پوست گردو) در گبه اصیل دیده می‌شود نه رنگ‌های شیمیایی تند. مهم‌تر از همه، گبه بافی نیاز به تخصص بالایی ندارد اما نیاز به صبر و حس هنری دارد.

گبه ماشینی چیست و چه فرقی با گبه دستبافت دارد؟

فرش گبه ماشینی محصولی است که در کارخانه فرش کاشان با طرحی شبیه به گبه دستبافت تولید می‌شود. تفاوت اول: گبه ماشینی پرز یکنواخت و کوتاه‌تری دارد (معمولاً حداکثر ۵ میلی‌متر)، در حالی که گبه دستبافت پرز بلند و نامنظم طبیعی دارد. تفاوت دوم: پشت گبه ماشینی کاملاً صاف و یکدست است، اما پشت گبه دستبافت گره‌های نامنظم و ریسندگی‌های پشمی دیده می‌شود. تفاوت سوم: گبه ماشینی از جنس اکریلیک یا پلی‌استر یا الیاف دیگر بافته می‌شود . تفاوت چهارم: طرح گبه ماشینی تکراری و کامپیوتری است، در حالی که گبه دستبافت هیچ‌وقت دو تای کاملاً مشابه ندارد. اگر بودجه محدود دارید و صرفاً ظاهر گبه را می‌خواهید، گبه ماشینی انتخاب اقتصادی‌تری است، اما اگر به اصالت و ماندگاری اهمیت می‌دهید، سراغ دستبافت بروید.

مزایا و معایب گبه دستبافت و گبه ماشینی

در این بخش برای راحتی شما، مقایسه را به صورت جدول ارائه می‌دهیم. گبه دستبافت مزایایی مانند اصالت، عمر بالای ۵۰ سال، افزایش ارزش با گذر زمان، حس لامسه عالی و پشتیبانی از هنر عشایر را دارد. اما معایب آن قیمت بالاتر، وزن زیاد (یک گبه ۶ متری می‌تواند ۴۰ کیلوگرم باشد) و احتمال تغییر رنگ طبیعی در مقابل نور خورشید است. در مقابل، گبه ماشینی با قیمت مناسب ، وزن سبک، شستشوی راحت‌تر و یکدستی طرح مزیت دارد. معایبش هم پرزدهی پس از چند سال، عدم اصالت، تکراری بودن طرح و ارزش پایین برای فروش مجدد است. 

چگونه گبه اصل را از تقلبی تشخیص دهیم؟

برای تشخیص گبه دستبافت اصل از نوع ماشینی یا تقلبی، چهار تست ساده انجام دهید. تست اول: پرز گبه را با دو انگشت بکشید - در گبه اصل پرزها کمی بالا می‌آیند و حالت فنری یا ارتجاعی دارند، در ماشینی سفت و خشک هستند. تست دوم: پشت فرش را نگاه کنید؛ گبه اصل گره‌های نامنظم و برجستگی دارد، گبه ماشینی پشتش صاف و شبیه پارچه مخمل است. تست سوم: یک نخ از حاشیه گبه بکشید - در نمونه اصل پشم خالص با بوی طبیعی می‌دهد، در تقلبی فیبرهای مصنوعی یا نخ پلی استر نمایان می‌شود. تست چهارم: لبه فرش را خم کنید؛ گبه دستبافت انعطاف بالایی دارد و بدون ترک خوردن خم می‌شود، در حالی که گبه ماشینی خشک است و خط سفید روی چین ایجاد می‌کند. همچنین هر گبه دستبافت اصیل، امضای بافنده یا نماد عشایر (مثل چلنگری یا سوزن‌دوزی) را دارد.

قیمت فرش گبه به چه عواملی بستگی دارد؟

قیمت گبه به شش عامل اصلی وابسته است. اول: ریزبافت بودن - هرچه تعداد گره بیشتر باشد (گبه ۳۰ رج گران‌تر از گبه ۲۰ رج)، قیمت بالاتر می‌رود. دوم: جنس پشم - پشم بهارچراغ (پشم بره یک ساله) نسبت به پشم گوسفند معمولی کیفیت و قیمت بالاتری دارد. سوم: ابعاد - گبه‌های کوچک (مثلاً ۱×۱.۵ متر) قیمت متری بالاتری نسبت به گبه بزرگ (۶×۴ متر) دارند چون بافت ریزه کاری در ابعاد کوچک سخت‌تر است. چهارم: قدمت - گبه ۵۰ ساله حداقل دو برابر گبه نو قیمت دارد. پنجم: طرح و نقش - گبه‌های طرح محرابی، گیاهی یا دارای نمادهای خاص عشایر (شیر، درخت زندگی، بزکوهی) ارزش بیشتری دارند. ششم: شهرت بافنده یا منطقه - مثلاً گبه‌های سمیرم، فیروزآباد و چادگان معمولاً گران‌تر از گبه‌های سایر مناطق است. برای نمونه در بازار امروز، گبه دستبافت با کیفیت متوسط حدود ۱.۵ تا ۳ میلیون تومان به ازای هر متر مربع قیمت دارد.

جمع‌بندی: برای خرید گبه چه چیزی بهتر است؟

جمع‌بندی ساده: اگر محدودیت بودجه ندارید و به دنبال کالایی هستید که 50 سال بعد هم ارزش داشته باشد و حتی بیشتر بفروشید، گبه دستبافت اصیل بخرید. اگر خانه شما رفت و آمد زیاد دارد، بچه کوچک دارید و می‌ترسید گبه دستبافت آسیب ببیند یا به دنبال یک فرش دکوراتیو ارزان هستید، گبه ماشینی گزینه بی‌دردسرتری است. پیشنهاد می‌شود برای فرش پذیرایی  یا محل نشیمن اصلی، حتماً دستبافت یا نوع ماشینی با کیفیت بالا تهیه کنید. برای راهرو، آشپزخانه یا اتاق کودک، گبه ماشینی ارزان قیمت هم کافی است. 

انتهای رپورتاژ آگهی