۱۰ درصد قم زیر سایه خشکی/ وضعیت ۵ تالاب ملی در بحران ورودی آب

خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ تالاب‌های استان قم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی کشور، نقشی حیاتی در حمایت از تنوع زیستی و تأمین معیشت جوامع محلی دارند. این تالاب‌ها شامل  دریاچه نمک، تالاب حوض مره (حوزه سلطان)، تالاب غدیر اسب و تالاب بهشت معصومه به‌طور عمده در منطقه کویر مرکزی واقع شده و حدود ۱۰ درصد از مساحت استان قم را پوشش می‌دهند.

با این شرایط، وضعیت این تالاب‌ها در سال‌های اخیر تحت تأثیر عوامل متعدد ازجمله تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی، با چالش‌های جدی مواجه شده است.

یکی از مسائل کلیدی که این تالاب‌ها با آن مواجه هستند، حقابه‌های قانونی و تأثیر ناشی از برداشت‌های بی‌رویه آب به‌خصوص در بخش کشاورزی است.

کاهش شدید حقابه تخصیص یافته به تالاب‌ها، کاهش منابع آبی و خسارات ناشی از پدیده گرد و غبار، نه‌تنها اکوسیستم‌ها را تهدید می‌کند، بلکه معیشت ساکنان حاشیه این تالاب‌ها را نیز به خطر می‌اندازد و این وضعیت نیازمند اقدامات فوری و جامع برای مدیریت و حفاظت از منابع آب و تالاب‌هاست.

خبرنگار آنا به مناسبت روز جهانی تالاب‌ها به بررسی وضعیت کنونی تالاب‌های استان قم، اقدامات حفاظتی انجام شده و چالش‌های مربوط به مدیریت منابع آبی آن را مورد بررسی قرار داده است.

براین اساس، گفت‌وگویی را با سیده مریم محمدی مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم ترتیب دادیم تا کارکردهای اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی تالاب‌ها و ضرورت حرکت به سمت کشاورزی پایدار و مدل‌های مدیریت منابع آب مناسب را مورد کنکاش و تحلیل قرار دهیم.

گپ و گفت آنا با محمدی مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم در پی می‌آید:

اسناد مالکیت تالاب‌ها به نام محیط زیست قم؛ گامی مؤثر برای مقابله با متجاوزان

آنا: با توجه به فهرست تالاب‌های ملی، تالاب‌هایی نظیر دریاچه نمک، تالاب حوض مره (حوزه سلطان)، تالاب غدیر و تالاب بهشت معصومه در استان قم قرار دارند. درباره وضعیت اسناد مالکیت این تالاب‌ها، بفرمایید اولین گام‌های اجرایی چه بوده است؟

محمدی: به‌طور کلی ۱۰ درصد از استان قم را تالاب‌ها تشکیل می‌دهند و در این استان دارای پنج تالاب هستیم که در فهرست تالاب‌های ملی هستند؛  تالاب‌هایی نظیر دریاچه نمک، تالاب حوض مره (حوزه سلطان)، تالاب غدیر اسب و تالاب بهشت معصومه.

استان قم در صدور اسناد تالاب‌ها به تولیت سازمان حفاظت محیط زیست پیشگام بوده، به‌طوری که توانستیم اسناد تالاب‌ها را به نام سازمان حفاظت محیط زیست اخذ کنیم و این اقدام و اتفاق بسیار خوبی است و قدرت اجرایی و قانونی بیشتری به ما می‌دهد تا بتوانیم تخلفات و موضوعات مربوط به حوزه تالاب‌ها را رسیدگی کنیم.

آنا: کارکرد‌های تالاب‌ها بسیار متنوع هستند، لطفاً اصلی‌ترین نقش آنها در اکوسیستم منطقه به‌خصوص در حوزه کویر مرکزی را تشریح کنید.

محمدی: همانطور که گفتید تالاب‌ها کارکردهای بسیار متنوعی دارند و یکی از اصلی‌ترین کارکرد‌های تالاب‌ها، ایجاد معیشت پایدار در زیستگاه‌های اطراف آنها است.

علاوه بر این، در حوزه کویر مرکزی، اگر تالاب‌های ما به خشکی گراییده شوند، متأسفانه پدیده گرد و غبار اتفاق خواهد افتاد و روستاها و سکونتگاه‌های اطراف تالاب‌ها از این پدیده گرد و غبار خسارات بسیار زیادی خواهند دید.

آنا: در حال حاضر چه اقدامات عملیاتی برای حفاظت از تالاب‌ها در استان قم ازجمله نظارت و پایش در دستورکار قرار دارد؟

محمدی: اقدامات بسیار زیادی در حوزه حوزه تالاب‌های استان قم انجام شده است و محیط‌بان‌ها به‌صورت ۲۴ ساعته در تالاب مُره مستقر شده‌اند و در سایر تالاب‌ها نیز به صورت گشتی در حال پایش هستند.

به عنوان نمونه، سال گذشته حدود ۲۶ هزار قطعه پرنده مهاجر که از جغرافیای مناطقی مانند سیبری، کانادا، نیل و مصر به کشورمان سفر می‌کنند، در تالاب مُره رکورد شدند.

سال گذشته حدود ۲۶ هزار قطعه پرنده مهاجر که از جغرافیای مناطقی مانند سیبری، کانادا، نیل و مصر به کشورمان سفر می‌کنند، در تالاب مُره رکورد شدند

کارکرد هر تالاب جایگاه ویژه‌ای دارد؛ اینها به صورت یک زنجیره هستند و اگر تالاب مُره کویر مرکزی خدای ناکرده خشک شود، ممکن است این میزان پرندگان مهاجر به تالاب‌های شمال کشورمان را نیز تحت تأثیر قرار دهد، چراکه تالاب‌های شمال نیز عضو کنوانسیون رامسر و استراحتگاه و توقفگاه این پرندگان محسوب می‌شوند.

آنا: با توجه به کاهش شدید حقابه تالاب‌های قم، آیا برنامه یا اقدامات عملی مشخصی برای بازگرداندن حق‌آبه از مسیر اصلی رودخانه بالادست در دستورکار اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان قم قرار دارد؟

محمدی: چندین عامل مختلف موجب خشک شدن تالاب‌ها می‌شوند. نخستین عامل، بحث تغییرات اقلیمی و کاهش بی‌رویه بارندگی‌ها، برداشت‌های بی‌رویه و همچنین عدم مدیریت منابع آب در حوزه تالاب‌هاست که در آن، کشاورزی معمولاً قالب شده و تعادل حوزه آبریز را به هم می‌ریزد و تالاب خشک می‌شود.

مورد بعدی، حقابه‌هایی است که باید از سد‌ها و بالادست رها شود و برای تالاب دریاچه نمک ما ۱۵۴ میلیون متر مکعب حقابه در نظر گرفته شده است، اما متأسفانه سال گذشته فقط ۵ میلیون متر مکعب به دریاچه نمک رسیده است و این کمبود به‌دلیل سدسازی‌های متعدد و دست‌اندازی‌ها در بالادست است که ورودی حقابه را کاهش داده است.

البته کمبود بارندگی‌ها و خشکسالی نیز تأثیرگذار است و اگر حقابه‌ای هم آزاد شود، معمولاً کشاورزان آن را برداشت می‌کنند و حقابه به تالاب نمی‌رسد.

همین عوامل دست به دست هم می‌دهند و چاه‌های غیرمجاز و غیرقانونی را شاهدیم که موجب خشک شدن اکثر تالاب‌های ما شده و تبعات آن را مردم حاشیه تالاب خواهند دید.

کشاورزی حفاظتی می‌تواند پایداری تالاب‌ها را تضمین کند

آنا: تالاب مُره به طور خاص با چالش‌های جدی در کاهش سطح و تبخیر شدید مواجه بوده است. به نظر شما مهم‌ترین عوامل تهدید کننده تالاب مُره چیست و چه راهکاری عملی برای مقابله با این تهدیدات در دست اجرا دارید؟

محمدی: بله، همانطور که اشاره کردید، خشکسالی، کاهش سطح آب و تبخیر شدید عوامل اصلی هستند که یکی از این عوامل شاید ناشی از کاهش بارندگی‌ها باشد، اما متأسفانه برخی اقدام به بند زدن و سد زدن می‌کنند و آب را منحرف می‌‌کنند که این امر موجب کاهش ورودی آب به سمت تالاب می‌شود. 

آنا: آیا مصرف بی‌رویه آب در بخش کشاورزی و صنعت استان قم می‌تواند تأثیر مستقیمی بر منابع آبی تالاب‌ها داشته باشد؟

محمدی: بله، کشاورزی حفاظتی یکی از اقدامات بسیار مهمی است که می‌تواند پایداری تالاب‌ها را تضمین کند. زمانی که کشاورزی در حاشیه تالاب، کشاورزی غرقابی، پرآب و پرمصرف باشد، تأثیر بسیار مستقیمی بر منابع آبی تالاب و دریاچه‌ها خواهد گذاشت و تأثیر آن در کوتاه‌مدت نیز مشاهده می‌شود.

آنا: پس راهکار اصلی حفظ پایداری تالاب‌ها، حرکت به سمت الگوی کشت و کشاورزی حفاظتی است؟

محمدی: دقیقاً. حفظ پایداری تالاب‌ها در گرو این است که ما به سمت الگوی کشت و کشاورزی حفاظتی برویم و ان‌شاءالله در این مسیر حرکت خواهیم کرد و ما دائماً مطالبات حقوقی در این زمینه را از آنها پیگیری می‌کنیم.

آنا: اشاره کردید که یکی از کارکردهای اصلی تالاب‌ها ایجاد «معیشت پایدار» است. با توجه به خشکی اخیر، این معیشت‌ها دقیقاً شامل چه مواردی هستند و آیا خشکی تالاب‌ها مستقیماً بر معیشت مردم منطقه تأثیر منفی گذاشته است؟

محمدی: بله، معیشت پایدار در این مناطق عمدتاً متکی بر صیادی‌های محدود، دامداری وابسته به منابع آبی اطراف تالاب و همچنین کاربری‌های مرتبط با جذب پرندگان مهاجر است. زمانی که تالاب‌ها خشک می‌شوند، نه‌تنها زیستگاه پرندگان از دست می‌رود (همانطور که در مورد پرندگان سیبری گفتیم)، بلکه منابع آب زیرزمینی پایین‌تر می‌رود و کشاورزان و دامداران محلی دچار مشکل جدی می‌شوند.

علاوه بر این، همانطور که قبلاً اشاره شد، پدیده گرد و غبار ناشی از خشک شدن کف تالاب، مستقیماً سلامت و سرمایه‌های مادی ساکنین را تهدید می‌کند و این یعنی از بین رفتن همزمان معیشت و سلامت.

آنا: برای شهروندان یا کارشناسانی که مایل به بررسی دقیق‌تر مستندات و گزارش‌های عملکردی سازمان حفاظت محیط زیست درباره وضعیت تالاب‌ها هستند، آیا مرجع یا وب‌سایتی وجود دارد که بتوانند این گزارش‌ها را مشاهده کنند؟

محمدی: بله، ما تلاش کرده‌ایم شفافیت را در دستور کار قرار دهیم. گزارش عملکرد و مستندات مربوط به پایش‌ها و وضعیت کلی تالاب‌های استان قم، شامل وضعیت پیشرفت الگوی کشت و اقدامات حقوقی، به طور منظم در وب‌سایت رسمی اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان قم بارگذاری می‌شود.

شهروندان می‌توانند برای مشاهده جزئیات بیشتر به آدرس qom.doe.ir مراجعه کنند.