شایعات جلوتر از واقعیت در بازار؛ آزمون آرامش و آگاهی جامعه زیر فشار اقتصاد

به گزارش خبرگزاری آنا، در ماه‌های اخیر، بازار‌های ایران بیش از آنکه به متغیر‌های بنیادین اقتصاد واکنش نشان دهند، تحت تأثیر موجی از شایعات، اخبار غیررسمی و افزایش تورم انتظاری قرار گرفته‌اند؛ پدیده‌ای که به‌تدریج به یکی از عوامل اصلی بی‌ثباتی، شکل‌گیری تنش و جهش‌های قیمتی در بخش‌های مختلف اقتصاد تبدیل شده است.

اقتصاد در سایه شایعه محاصره شده 

در شرایطی که نااطمینانی‌های سیاسی، منطقه‌ای و بین‌المللی همچنان پابرجاست، فضای تصمیم‌گیری اقتصادی خانوار‌ها و فعالان بازار به‌شدت احساسی شده است. شایعات مربوط به تشدید تحریم‌ها، احتمال درگیری نظامی، تغییر ناگهانی نرخ ارز یا تصمیمات غیرمنتظره دولت، حتی پیش از آنکه به واقعیت تبدیل شوند، مسیر بازار‌ها را تغییر می‌دهند. تجربه بازار ارز، طلا، مسکن و حتی کالا‌های مصرفی نشان می‌دهد که گاهی یک خبر تأییدنشده در شبکه‌های اجتماعی، به‌سرعت جای تحلیل‌های رسمی و داده‌های اقتصادی را می‌گیرد و موجی از تقاضای هیجانی ایجاد می‌کند.

تورم انتظاری؛ موتور پنهان افزایش قیمت‌ها

تورم انتظاری در اقتصاد ایران به سطحی رسیده که خود به یک متغیر تعیین‌کننده تبدیل شده است. وقتی خانوار‌ها و بنگاه‌ها تصور می‌کنند قیمت‌ها در آینده نزدیک افزایش خواهد یافت، رفتار اقتصادی آنها تغییر می‌کند؛ خرید زودتر از موعد، تبدیل ریال به دارایی‌های جایگزین مانند ارز و طلا و افزایش موجودی انبار‌ها از جمله این واکنش‌هاست. همین رفتارها، حتی بدون تغییر در عرضه و تقاضای واقعی، فشار مضاعفی بر قیمت‌ها وارد می‌کند و تورم را از «انتظار» به «واقعیت» تبدیل می‌سازد.

بازارها؛ قربانی نااطمینانی مزمن

بازار‌های مالی و کالایی کشور در فضایی فعالیت می‌کنند که پیش‌بینی‌پذیری در آن به حداقل رسیده است. در چنین شرایطی، قیمت‌ها نه بر اساس هزینه تولید یا نرخ‌های جهانی، بلکه بر مبنای سناریو‌های بدبینانه آینده شکل می‌گیرند. نتیجه این وضعیت، حباب‌های قیمتی مقطعی، نوسانات شدید و فاصله گرفتن قیمت‌ها از ارزش‌های واقعی است؛ موضوعی که در بازار طلا و ارز بیش از سایر بخش‌ها خود را نشان داده و به‌تدریج به سایر بازار‌ها نیز سرایت کرده است.

نقش سیاست‌گذاری و خلأ اعتماد

ضعف ارتباط مؤثر سیاست‌گذار با جامعه و بازار، یکی از عوامل تشدیدکننده اثر شایعات است. هرچه فاصله ثر سیاست‌گذار با جامعه و بازار، یکی از عوامل تشدیدکننده اثر شایعات است. هرچه فاصله اعتماد میان دولت، بانک مرکزی و فعالان اقتصادی بیشتر می‌شود، بازار‌ها آمادگی بیشتری برای پذیرش اخبار غیررسمی پیدا می‌کنند. در غیاب اطلاع‌رسانی شثر سیاست‌گذار با جامعه و بازار، یکی از عوامل تشدیدکننده اثر شایعات است. هرچه فاصله اعتماد میان دولت، بانک مرکزی و فعالان اقتصادی بیشتر می‌شود، بازار‌ها آمادگی بیشتری برای پذیرش اخبار غیررسمی پیدا می‌کنند. در غیاب اطلاع‌رسانی شفاف، به‌موقع و قابل اتکا، شایعه جایگزین سیاست رسمی می‌شود و انتظارات تورمی را در مسیری کنترل‌نشده هدایت می‌کند.

پیامد‌های اقتصادی و اجتماعی

تداوم این روند، تنها به افزایش قیمت‌ها محدود نمی‌شود. بی‌ثباتی بازار‌ها باعث کاهش سرمایه‌گذاری، افزایش هزینه تولید، تضعیف قدرت خرید خانوار‌ها و در نهایت تشدید نابرابری اقتصادی می‌شود. از سوی دیگر، شکل‌گیری فضای روانی ملتهب، خود به عاملی برای تعمیق بحران تبدیل می‌شود؛ چرخه‌ای که در آن شایعه، انتظار تورمی و افزایش قیمت‌ها یکدیگر را تقویت می‌کنند.

در مجموع، تجربه اقتصاد ایران نشان می‌دهد که شایعات و تورم انتظاری، اگر مهار نشوند، می‌توانند حتی بدون شوک واقعی، اقتصاد را وارد فاز تنش و بحران کنند. مدیریت این وضعیت، بیش از هر چیز نیازمند بازسازی اعتماد، ثبات در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی و روایت‌سازی دقیق و شفاف از آینده اقتصاد است؛ در غیر این صورت، بازار‌ها همچنان بر اساس ترس از فردا قیمت‌گذاری خواهند شد، نه واقعیت‌های امروز.

تحریک انتظارات تورمی

مرتضی عزتی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس و تحلیلگر مسائل اقتصادی در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی آنا، گفت:هر چند مردم ایران آگاه و خرمند هستند و همواره تمام زوایایی که به وطن دوستی منجر می شود را به طور حتم در اولویت قرار می دهند، اما آنچه امروز بیش از متغیر‌های واقعی اقتصاد، بازار‌های ایران را ملتهب کرده، فضای روانی حاکم بر اقتصاد است. شایعات و اخبار تأییدنشده، به‌ویژه در حوزه ارز، سیاست خارجی و بودجه، مستقیماً انتظارات تورمی را تحریک می‌کنند و همین انتظارات، خود به عامل افزایش قیمت‌ها تبدیل شده‌اند.

وی با اشاره به رفتار بازار‌ها افزود:در بسیاری از مقاطع، ما شاهد افزایش قیمت‌ها بدون تغییر محسوس در هزینه تولید یا عرضه بوده‌ایم. این موضوع نشان می‌دهد که بازار بر اساس ترس از آینده قیمت‌گذاری می‌کند، نه واقعیت‌های امروز. وقتی فعال اقتصادی یا خانوار تصور می‌کند فردا همه چیز گران‌تر می‌شود، خرید، ذخیره‌سازی و تبدیل دارایی را جلو می‌اندازد و این رفتار جمعی، تورم را تشدید می‌کند.

یک متغیر اقتصادی اثرگذار بر بازار

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: شایعات در اقتصاد ایران فقط یک مسئله رسانه‌ای نیست، بلکه به دلیل نبود ثبات و ضعف اعتماد عمومی، به یک متغیر اقتصادی اثرگذار تبدیل شده است.همواره شایعات جلوتر از واقعیت در بازاراست و همین موضوع می تواند تاب آوری در اقتصاد را در آزمونی مورد ارزیابی قرار دهد به طوری که آرامش و آگاهی جامعه زیر فشار اقتصاد، تعیین کننده وضعیت است. هر خبر غیررسمی درباره تحریم، نرخ ارز یا تصمیمات دولت، می‌تواند انتظارات را به‌سرعت تغییر دهد و بازار را وارد فاز هیجانی کند.

عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس با تأکید بر نقش سیاست‌گذار تصریح کرد:اگر سیاست‌های اقتصادی شفاف، قابل پیش‌بینی و همراه با اطلاع‌رسانی دقیق نباشد، بازار به روایت‌های غیررسمی پناه می‌برد. در این شرایط، حتی تکذیب‌های رسمی هم اثرگذاری محدودی دارند، چون اعتماد لازم برای پذیرش آنها وجود ندارد.

به گفته عزتی، تداوم این وضعیت پیامد‌های گسترده‌ای دارد.افزایش تورم انتظاری فقط به گرانی کالا‌ها ختم نمی‌شود؛ بلکه سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد، هزینه تولید را بالا می‌برد و فشار معیشتی بر خانوار‌ها را تشدید می‌کند. در واقع، شایعه و انتظار تورمی می‌توانند بدون وقوع یک شوک واقعی، اقتصاد را وارد چرخه تنش و بحران کنند.

عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس در پایان تاکید کرد: کنترل این فضا بیش از هر چیز نیازمند بازسازی اعتماد، ثبات در تصمیم‌گیری و پرهیز از ارسال سیگنال‌های متناقض به بازار است. تا زمانی که اقتصاد از سایه نااطمینانی خارج نشود، قیمت‌ها نه بر اساس منطق اقتصادی، بلکه بر پایه نگرانی از آینده تعیین خواهند شد.