کتاب دانشگاهی در عصر هوش مصنوعی؛ بازتعریف محتوا برای مخاطب مدرن

به گزارش آنا، نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، هر سال فرصتی است برای مرور حال و آینده صنعت نشر در ایران؛ از حال و هوای غرفه‌ها گرفته تا تحلیل ذائقه مخاطبان و بررسی تحولات حوزه کتاب. در این میان، نشر دانشگاهی به عنوان یکی از بازوهای اصلی تولید علم و دانش، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازنگری در شیوه‌ها و ابزارهای ارتباط با مخاطب خود است.

دانشگاه آزاد اسلامی که در سال گذشته به دلیل شرایط نامناسب غرفه‌ها از حضور در نمایشگاه صرف‌نظر کرده بود، امسال با رویکردی تازه و نگاهی تحولی در رواق شرقی مصلای امام خمینی حاضر شده است؛ حضوری که نه‌تنها به عرضه کتاب محدود نمی‌شود، بلکه بر استفاده از رسانه‌های نوین، فناوری‌های دیجیتال و بازتعریف نشر علمی در عصر هوش مصنوعی تأکید دارد.

حمید افتخاری مدیر کل کتابخانه ها،مجلات،انتشارات علمی و علم سنجی در گفت‌وگو با خبرنگار آنا با اشاره به بهبود فضای نمایشگاه کتاب امسال نسبت به سال گذشته، کاهش حضور مردم را هشداری جدی برای ناشران دانست و تأکید کرد: صنعت نشر باید با به‌روزرسانی روش‌ها و استفاده از تکنولوژی‌های جدید، خود را با ذائقه مخاطب امروز هماهنگ کند. در ادامه مشروح این مصاحبه را می خوانید:

آنا: دلیل عدم حضور انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی در نمایشگاه کتاب سال گذشته چه بود؟

افتخاری: سال گذشته فضای بسیار نامناسبی برای ناشران دانشگاهی در نظر گرفته شده بود که این مسئله نشان‌دهنده بی‌توجهی برخی مسئولان وزارت ارشاد به این بخش از نشر کشور بود. مخاطب اصلی نشر دانشگاهی، جامعه دانشگاهی شامل دانشجویان و اساتید است و معمولاً افراد غیرمتخصص کمتر به این بخش مراجعه می‌کنند. اختصاص چنین فضای نامناسبی نه تنها بی‌احترامی به ناشران دانشگاهی، بلکه بی‌حرمتی به مخاطبان علمی و دانشگاهی این ناشران محسوب می‌شود. به همین دلیل، تصمیم گرفتیم در نمایشگاه سال گذشته شرکت نکنیم.

آنا: فضای نمایشگاه امسال را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

افتخاری: امسال فضای مناسب‌تری در رواق شرقی مصلای امام خمینی برای ناشران دانشگاهی در نظر گرفته شده است. این فضا به دو بخش تقسیم شده است؛ بخش نخست ویژه ناشران بزرگ دانشگاهی مانند دانشگاه آزاد اسلامی، پیام نور، سمت، پارسه و خاتم‌الانبیا و بخش دوم مختص ناشرانی با حجم انتشار کمترنشر دانشگاه آزاد این تغییرات را که با تدبیر تیم جدید وزارت ارشاد رقم خورد، به فال نیک گرفته و تصمیم به حضور در نمایشگاه گرفتیم.

آنا: با توجه به استقبال علاقه‌مندان از غرفه انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، ارزیابی شما از میزان بازدید چگونه است؟ 

افتخاری: با توجه به اینکه سال گذشته در نمایشگاه حضور نداشتیم، امکان مقایسه مستقیم وجود ندارد. اما  از آنجایی که مخاطب ما قشر دانشگاهی است به طور کلی میزان بازدید غرفه های دانشگاهی یک نرم ثابتی دارد و استقبال مطابق سال های قبل بوده است.

آنا: به طور کلی حضور علاقه‌مندان در نمایشگاه امسال را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

افتخاری: در مقایسه با سال های گذشته، که به‌ویژه در بخش ناشران عمومی شاهد ازدحام و حضور چشمگیر بازدیدکنندگان بودیم، امسال نمایشگاه بسیار خلوت‌تر برگزار شده است این موضوع یک هشدار جدی برای جامعه ناشران ایران است

آنا: ممکن است گرانی کتاب و محصولات فرهنگی عامل اصلی این کاهش استقبال باشد؟

افتخاری: من قبول دارم در این زمینه گرانی تأثیر گذار بوده است و باعث کاهش حضور کتاب در سبد خرید مردم است اما گرانی کتاب با در نظر گرفتن همه مشکلات بخش نشر و چاپ در مقایسه با گرانی دیگر مایحتاج روزمره زندگی بسیار ناچیز است اما نمیتوان گفت صرفا به خاطر گرانی کتاب این کاهش اقبال عمومی اتفاق افتاده است. در حال حاضر پادکست ها، کتاب های صوتی  مورد توجه و استقبال زیاد است ولی هیچکدام نمی تواند جایگزین کتاب کاغذی با حس و حال خاصی که دارد نمی‌شود. 

آنا: به نظر شما برای افزایش میل به کتاب‌خوانی و مقابله با کاهش استقبال عمومی چه راهکارهایی وجود دارد؟

افتخاری: ناشران باید در نگاه و رویکرد خود بازنگری اساسی داشته باشند و اقدامات جدی برای بازگرداندن صنعت نشر به مسیر درست انجام دهند. ما نیاز به ریل‌گذاری جدیدی در این حوزه داریم تا بتوانیم کتاب و مطالعه را به بخش اصلی زندگی مردم بازگردانیم.

آنا: از نگاه شما، چه عواملی منجر به کاهش علاقه مردم به کتاب و مطالعه شده‌اند؟

افتخاری: در طول زمان تغییرات بسیاری در سبک زندگی رخ داده است؛ از جمله پیشرفت فناوری، توسعه هوش مصنوعی و تغییرات فرهنگی، که باعث شده نوع نگاه به محیط پیرامون تغییر پیدا کند سبد محصول یک جوان امروزی نسبت به سبد محصول جوان ۲۰ سال گذشته متفاوت باشد و اگر ناشران با نگاه سنتی پیش بروند صنعت نشر به شکل جدی دچار آسیب خواهد شد.

آنا: در شرایط فعلی، وظیفه ناشران برای ترویج کتاب‌خوانی چیست؟

افتخاری: ما ناشران دانشگاهی وظیفه داریم متناسب با ذائقه روز جامعه تولید محتوا کنیم و از بسترهای رسانه‌ای مختلف برای انتقال دانش بهره بگیریم. گسستی که در نمایشگاه کتاب دیده می‌شود، نشانه‌ای از همین نیاز به تحول است. اگر ناشران خود را با خواست و نیاز جامعه هماهنگ نکنند، این صنعت فرهنگی مهم را از دست خواهیم داد و در آینده با تبعات منفی آن مواجه خواهیم شد لذا احترام به تکنولوژی و همزمان به‌روزرسانی خود با آن، ضروری است.

آنا: آیا این تغییر نگرش در حوزه نشر دانشگاهی نیز تأثیرگذار بوده است؟

افتخاری: این تغییر نگرش در حوزه نشر دانشگاهی کمتر نمود دارد، زیرا مخاطبان آن همچنان قشر ثابتی مانند دانشجویان و اساتید هستند که برای آموزش نیاز به کتاب‌های تخصصی دارند. با این حال، در مقایسه با گذشته، کاهش میزان مطالعه حتی در میان دانشجویان نیز دیده می‌شود. مثلاً اگر در گذشته از یک کلاس ۴۰ نفره، ۳۰ نفر مطالعه می‌کردند، اکنون این عدد به حدود ۱۵ نفر کاهش یافته است. بنابراین کاهش علاقه به مطالعه در این بخش نیز قابل مشاهده است، هرچند با شدت کمتر.

آنا: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی چه اقداماتی برای تطبیق با نیازها و ذائقه مخاطب امروزی انجام داده است؟

افتخاری: از زمانی که مسئولیت انتشارات را برعهده گرفتیم، تلاش کردیم با رویکردی نوین این مجموعه را فعال‌تر کنیم. در این راستا با مؤسساتی مانند نورمگز برای عرضه دیجیتال کتاب‌ها وارد همکاری شده‌ایم و کتاب‌های دانشگاه آزاد را به صورت دیجیتال و با قیمت مناسب در اختیار دانشجویان قرار داده‌ایم. در آینده نیز تعداد بیشتری از کتاب‌ها به این فرمت اضافه خواهند شد. همچنین با همکاری معاونت‌های علمی و روزنامه فرهیختگان، تولید محتوا در قالب‌هایی همچون پادکست، فیلم‌های آموزشی دیجیتال و سایر رسانه‌های نوین را آغاز کرده‌ایم. علاوه بر این، محتوای سامانه کاتب در حوزه‌های علمی مختلف غنی شده و فیلم‌های آموزشی در اختیار دانشجویان قرار گرفته است.

آنا: اگر نکته پایانی دارید، بفرمایید.

افتخاری: برای جامعه نشر کشور آرزوی موفقیت دارم و امیدوارم با همکاری همه ناشران و حمایت ویژه وزارت ارشاد، بتوانیم این صنعت فرهنگی حیاتی را حفظ کنیم. در پایان از علاقه‌مندان دعوت می‌کنم از غرفه انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی (غرفه ۹۱، رواق شرقی، سالن ناشران دانشگاهی) بازدید کنند.