«عقرب زرد» روایتی متفاوت و ساختارشکنانه از تاریخ دفاع مقدس

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، مستند «عقرب زرد» به‌ظاهر ساده و بی‌ادعا است، اما در واقع حرف‌های مهمی درباره جنگ تحمیلی، جریان‌شناسی رزمندگان و عزل و نصب‌ها در آن دوران می‌زند که در زیرلایه‌های مستند طراحی و تعبیه شده است.

فیلم به‌ظاهر قرار است به‌مثابه مستند‌های پرتره عمل کند که در بسیاری آثار مشابه شاهد بودیم و تصویر و بزرگداشتی هستند برای یکی از شهدا و فرماندهان ارزشمند دفاع مقدس، اما این تنها لایه رویی مستند عقرب زرد است و در زیرلایه‌های آن مضامین مهم و کلیدی دیگری نهفته است.

در همین لایه رویی و رونمایی از شهید علی چیت‌سازیان، علی الفت در مقام مستندساز از الگوی مصاحبه و فیلم‌های آرشیوی برای تبیین شخصیت فرمانده عملیات و اطلاعات همدان استفاده کرده است، اما در همین الگوی رایج و مصطلح نیز شاهد خلاقیت‌های روایی و موضع‌گیری‌های مستندساز به‌مثابه یک فرد آگاه و مطلع هستیم.

روایت مستند، روایتی منسجم است که از ابتدا به شخصیت‌پردازی شهید چیت‌سازیان می‌پردازد و این پردازش کاراکتر، از طریق رجوع به دوستان و آشنایان وی با رویکرد‌های مثبت و منفی صورت‌گرفته است؛ یعنی بدین شکل نبوده که تنها خانواده، هم‌رزمان نزدیک و عشاق این شهید جلوی دوربین آمده باشند و مدح و ثنای این فرمانده شجاع و متفاوت جنگ را تبیین کنند بلکه شاهد گفت‌وگوی صریح با افرادی هستیم که آشکار با چیت‌سازیان زاویه داشته و در خلال همین صحبت‌ها است که مخاطب خودش متوجه می‌شود که شهید چیت‌سازیان چه کاراکتری داشته، چگونه فرماندهی می‌کرده و روحیات و خلقیات او را کشف می‌کند. البته موضع علی الفت در مواجهه با برخی اظهارات به‌زعم او نادرست با کات زدن روی صحبت‌های آنها آشکار می‌شود و یا اینکه مصاحبه‌کنندگانی که به‌زعم او اطلاعات دقیق‌تری از شهید می‌دهند در جایی از فیلم قرار می‌دهد که مؤثرتر و به‌نوعی پاسخ‌دهنده شبهات باشد.

در وهله دیگر، مستند به واکاوی برخی تصمیم‌گیری‌ها و به‌نوعی آسیب‌شناسی برخی نگاه‌های انحصارطلب‌تر و یک‌سویه‌تر پرداخته است به‌نحوی‌که عزل شهید چیت‌سازیان را اتفاقی نادرست تبیین می‌کند و مستندساز هر چه تلاش کرده موفق به گرفتن جواب درست و سرراست از یکی از بانیان ناشناس این ماجرا نمی‌شود تا مشخص شود همچنان و در یکی از مهم‌ترین و مقدس‌ترین مقاطع تاریخی ایران معاصر، اتفاقات و تصمیماتی نابخردانه و شخصی و سلیقه‌ای صورت‌گرفته به‌نحوی‌که شخصیتی مردم‌دار، شجاع و میهن‌دوست و متدین باید از فرماندهی برکنار شود و پس از سه ماه و شهادت فرمانده جایگزین به سرکار خود بازگردد.

جریان‌شناسی رزمندگان از دیگر نکات قابل توجه مستند است به طوری که مستندساز سعی دارد در اقدامی پیشرو و آوانگارد رزمندگان جنگ را نه فقط انسان‌های عارف مسلک و تماما خالص و مخلص، بلکه طیف وسیع تری از انسان‌ها معرف کند. در فیلم اخراجی‌ها ساخته مسعود ده نمکی نیز این نوع رویکرد ساختارشکنانه مطرح شد و برخی از رزمندگان جنگ که در آنجا با بیانی کمیک تصویر شدند، افرادی نه چندان متناسب با حال و هوای جنگ بودند که فضای جنگ و رزمندگان دیگر، روی آنها اثر می‌گذارد.

در عقرب زرد و همان افتتاحیه عجیب آن شاهد شنیدن ترانه‌هایی، چون لب کارون چه گل بارون... از درون چادر‌های رزمندگان هستیم که شروعی متفاوت و نگاهی جدید را در ترسیم فضای جنگ و جبهه به تصویر می‌کشد. در ادامه متوجه منش متفاوت علی چیت‌سازیان می‌شویم که از زندانیان دعوت کرده به‌شرط عفو به فضای جنگ و جبهه بیایند و بدین صورت هم نیروی جنگی حمایت شده و هم در مجازات آنها تخفیف قائل می‌شود، اما این تصمیم مخالفان سرسختی پیدا کرد آنهایی که فضای جنگ و جبهه را فضایی مقدس و برای انسان‌های خالص و مخلص متصور می‌شدند و ورود این‌گونه افراد به‌ظاهر بزهکار را به چنین اتمسفر پاک و بی‌آلایشی را جایز نمی‌دانستند، اما به هر سو، این تقابل نیرو‌های واقعی رزمندگان یعنی آنهایی که اختیاری و از روی خلوص وارد خط مقدم می‌شدند و کسانی که از روی اجبار یا تخفیف و ... جنگ می‌کردند از مضامین مهم و کمتر مطرح شده‌ای بود که در عقرب زرد به جدی‌ترین و دقیق‌ترین شکل بیان شده است.

عقرب زرد لقب شهید علی چیت‌سازیان بوده که در انتهای فیلم از آن پرده‌برداری می‌شود و مخاطبی که نزدیک ۵۰ دقیقه موفق شده، شخصیت این شهید را بشناسد و با فضای رئالیستی جبهه آشنا شود و ریشه برخی تصمیمات و عزل و نصب‌ها را بفهمد می‌تواند در انتها از تعلیق اسم فیلم نیز لذت برده و آن را به آرشیو ذهنی خود به عنوان مستندی غیرشعاری و تاثیرگذار درباره دفاع مقدس انتقال دهد.