![تولید نهال و پایههای رویشی باکیفیت و زودرس از طریق کشتبافت](/files/fa/news/1403/5/24/617783_575.jpg)
واکاوی اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت
![واکاوی اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت](/files/fa/news/1402/12/20/485757_342.jpg)
به گزارش گروه پژوهش و دانش خبرگزاری علم و فناوری آنا، قانون هوای پاک مصوب ۱۳۹۶ طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت طی چهار سال، اواخر ۱۴۰۱ با پیشنهاد سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و موافقت وزیر وقت جهاد کشاورزی ارائه و بهطور رسمی از آذر ۱۴۰۲ با اعلام ریاست سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور آغاز شد.
حالا دفتر مطالعات زیربنایی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در گزارشی با عنوان «ملاحظات و الزامات اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت» به واکاوی این طرح پرداخته است. در ادامه خلاصهای از مهمترین ملاحظات و الزامات اجرای این طرح مردمی را مرور خواهیم کرد.
* ابهامهای جدی طرح
این گزارش بیان میکند که هرچند متولیان این طرح سعی کردهاند ضمن تعیین اهداف طرح، با نگاهی کلان نسبت به طراحی مراحل اجرایی، عرصههای اجرا، برآورد مالی و ایجاد ساختار اجرایی-تشکیلاتی و تقسیمکار دستگاههای مختلف اقدام کنند، اما بررسی مستندات طرح بیانگر ابهامهای جدی در حوزههای مختلف نظیر میزان هزینههای اجرایی طرح و نحوه تأمین منابع مالی آن، تأمین آب مورد نیاز طرح (بهویژه در مناطق مرکزی و شرقی کشور) و چگونگی جلب مشارکت مردمی (بهویژه در مرحله نگهداشت درختان) است.
بررسی مستندات طرح بیانگر ابهامهای جدی در حوزههای مختلف نظیر میزان هزینههای اجرایی طرح و نحوه تأمین منابع مالی آن، تأمین آب مورد نیاز طرح (بهویژه در مناطق مرکزی و شرقی کشور) و چگونگی جلب مشارکت مردمی (بهویژه در مرحله نگهداشت درختان) است
نظر به پیچیدگیها و ملاحظاتی که اجرای اینگونه طرحها در دیگر کشورها داشته است گزارش حاضر سعی کرده ضمن بررسی مستندات موجود طرح و تحلیل برخی تجربیات بینالمللی، ملاحظات و الزاماتی را که لازم است برای بهبود و ارتقای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت مدنظر قرار گیرد ارائه کند.
* تجربیات بینالمللی، طراحی و اجرای برنامههای کلان درختکاری
این گزارش توضیح میدهد که براساس تجربیات بینالمللی، طراحی و اجرای برنامههای کلان درختکاری توسط دولتها و سرمایهگذاران خارجی بدون مشارکت جامعه محلی و لحاظ دیدگاهها، منافع و ترجیحات آنها بهشکل مناسب و واقعی، افزایش نابرابری اجتماعی و محرومیت جامعه محلی از زمین را تشدید و نوعی تعارض منافع بین مردم و برنامههای دولت ایجاد میکند که در نتیجه به تخریب زمین و درختان میانجامد.
این گزارش مطرح میکند که تجربیات جهانی نشانمیدهد بهرغم تمرکز برخی از پروژههای درختکاری بر یک بازه زمانی کوتاه (۳-۱ سال)، اغلب طرحهای کلان کاشت در کشورهایی نظیر چین، کانادا، عربستان، آمریکا و نیوزلند، رویکرد بلندمدت (۱۰ ساله) دارند. با توجه به هزینههای قابلتوجه اجرای طرحهای کاشت و نگهداشت درخت در مقیاس کلان، برخی کشورها برای تأمین منابع مالی، بهسمت ایجاد صندوقهای اختصاصی و سرمایهگذاری بخش خصوصی حرکت کردهاند که میتواند در تدقیق سازوکارهای تأمین مالی طرح مورد بحث نیز مورد توجه قرار گیرد.
* انتخاب گونه نامناسب آثار غیرمنتظره نامطلوبی در پی دارد
این گزارش توضیح میدهد که مطابق با تجربیات داخلی و جهانی، اجرای برخی از طرحهای کاشت درخت بهرغم مزیتهای فراوان در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی، بهدلیل انتخاب گونه نامناسب آثار غیرمنتظره نامطلوبی نیز در پی دارد که از آن جمله میتوان به کاهش تنوع زیستی، اختلال در چرخه آب و گسترش برخی آفات و بیماریها در منطقه (گسترش بیماری سالک در اثر کاشت درختان گز و تاغ در منطقه ابوزید آباد کاشان) اشاره داشت.
این گزارش ادامه میدهد که بهطورکلی براساس نتایج، هرچند همه موارد فوق ملاحظات مهمی برای اجرای یک طرح موفق کاشت درخت هستند، اما اجرای صحیح اینگونه طرحها مستلزم وجود یک چارچوب حکمرانی مناسب نیز است.
حکمرانی برای طرحهای درختکاری فقط محدود به جنبههای فنی و بیوفیزیکی نیست، بلکه به جنبههای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی نیز باید توجه کند تا محیطی مساعد برای دستیابی به اهداف فراهم کند. درمجموع مطالعات پیشین جهانی پنج مرحله شامل شروع، برنامهریزی، اجرا، نظارت و ارزیابی و پایداری و چهار عامل تأثیرگذار شامل بازیگران، منابع، دانش و ابزارهای قانونی را برای چارچوب مطلوب حکمرانی پیشنهاد دادهاند.
درمجموع مطالعات پیشین جهانی پنج مرحله شامل شروع، برنامهریزی، اجرا، نظارت و ارزیابی و پایداری و چهار عامل تأثیرگذار شامل بازیگران، منابع، دانش و ابزارهای قانونی را برای چارچوب مطلوب حکمرانی پیشنهاد دادهاند
این گزارش در راستای یافتههای خود پیشنهاد تدقیق چارچوب حکمرانی طرح با تأکید بر نقشآفرینی مستقیم و فعالانه جوامع محلی و تشکلهای مربوطه در کلیه مراحل تصمیمسازی و تصمیمگیری از قبیل شروع، برنامهریزی، پیادهسازی، نظارت و ارزیابی و پایداری را مطرح کرده است.
این گزارش توضیح میدهد که لازمه جلب مشارکت حقیقی مردم در کل مراحل پیشبرد طرح بهویژه از مرحله تأمین نهال تا مدیریت کاشت، نگهداری و بهرهبرداری پایدار، به رسمیت شناختن و حفظ حقوق ارتفاقی و سامانههای عرفی جوامع محلی و هموابستهسازی منافع آنها به منافع حاصل از طرح است.
در این راستا، پیشبینی استقرار زنجیره ارزش پایدار مبتنیبر رویکردهای اجتماعمحور و فقرزدا با تأکید بر توانمندسازی تشکلهای مربوطه بهویژه تعاونیها راهگشا خواهد بود.
* افزایش اعتماد و مشارکت ذینفعان
این گزارش بهعنوان پیشنهاد دوم مطرح کرده است که استقرار نظام پایش و ارزشیابی مناسب براساس رویکرد چارچوب منطقی پروژه، در این راستا، تعیین اهداف و نتایج کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت و شاخصهای نتیجهگرا با مشارکت جامعه محلی و سپس استقرار سامانه برخط رصد، پایش و ارزیابی اهداف و شاخصهای تعیینشده، با بهرهگیری از ظرفیتها و زیرساختهای موجود.
بازنگری و تدقیق میزان هزینههای اجرایی طرح با در نظر گرفتن همه مراحل فعالیت اعم از آمادهسازی و تسطیح زمین، آبیاری، پرورش نهال، کاشت نهال و نگهداشت آن از ۲ تا ۸ سال بسته به اقلیم و شرایط منطقه
همچنین بهکارگیری مجموعهای تخصصی مستقل از مجری بهمنظور مستندسازی اقدامات و واکاوی و تحلیل تجربیات موفق و ناموفق بهصورت دقیق، شفاف و بدون سوگیری، میتواند در میزان موفقیت و اثربخشی اجرای طرح بهویژه در امر بیابانزدایی، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و تأمین معیشت و امنیت غذایی پایدار و افزایش اعتماد و مشارکت ذینفعان تأثیر قابلتوجهی داشتهباشد.
* حفظ تنوع زیستی، سازگار با بوم نظام منطقه
دیگر پیشنهادهای این مرکز عبارتند از؛ لحاظ معیارهای چندمنظوره نظیر حفظ تنوع زیستی، سازگار با بوم نظام منطقه، ترسیب کربن، کنترل فرسایش، اشتغالزایی و درآمدزایی برای جامعه محلی و سرمایهگذاران علاقهمند، تغییرات اقلیمی و محدودیتهای منابع آب، در انتخاب نوع گونه و همچنین جانمایی مکان کاشت بهویژه با توجه به اسناد مصوب آمایش سرزمین و طرحهای توسعه مصوب، نظیر تکلیف برنامه هفتم پیشرفت مبنیبر افزایش سالانه ۲۰ هزار هکتار سطح زیر کشت درخت زیتون (۱۰۰ هزار هکتار تا پایان برنامه) و کاهش ۲۰ درصدی سطح کانونهای بحرانی فرسایش بادی تا پایان برنامه هفتم.
* تقویت ضمانت اجرایی طرح
تقویت ضمانت اجرایی طرح از طریق تصویب تقسیم کار ملی در هیئت وزیران با در نظر گرفتن کلیه ذینفعان مختلف و مراحل مختلف طرح، افزایش مدت زمان اجرای کل طرح (کاشت یک میلیارد درخت) از چهار سال به ۱۰ سال بهمنظور تمرکز بر احیای زیستبومها بهجای هدفگذاریهای صرفاً کمّی، بازنگری و تدقیق میزان هزینههای اجرایی طرح با در نظر گرفتن همه مراحل فعالیت اعم از آمادهسازی و تسطیح زمین، آبیاری، پرورش نهال، کاشت نهال و نگهداشت آن از ۲ تا ۸ سال بسته به اقلیم و شرایط منطقه، استفاده از ابزارهای نوین تأمین مالی بهویژه مشارکت عمومی- خصوصی- دولتی و تأمین مالی جمعی و خرد علاوه بر تخصیص بودجه مناسب در قالب یک ردیف مستقل در بودجه سنواتی و برآورد دقیق میزان آب مصرفی به تفکیک مناطق مختلف (بهویژه در بخشهای مرکزی و شرقی کشور) با در نظر گرفتن سالهای نگهداشت درختان و تعیین نحوه تأمین آب طرح با همکاری وزارت نیرو.
انتهای پیام/