در گفت‌وگو با آنا تشریح شد

ایران کلید مهار نفوذ واشنگتن و تل‌آویو در کریدور‌های اوراسیا/ ضرورت تبدیل اشتراکات راهبردی تهران و پکن به شراکت پایدار

کریدور
در شرایطی که رقابت بر سر کریدور‌های ترانزیتی و گلوگاه‌های تجاری اوراسیا وارد فاز تازه‌ای شده است، کارشناس اقتصاد بین‌الملل با تشریح ابعاد پنهان ژئوپلیتیک منطقه و فشار‌های پیرامونی بر پکن، جایگاه راهبردی جمهوری اسلامی ایران را فراتر از مبادلات تجاری ساده و به عنوان بخش حیاتی امنیت ملی چین ارزیابی کرد و بر لزوم نهادینه‌سازی شراکت متقابل و مقابله مشترک با یکجانبه‌گرایی تأکید نمود.

به گزارش خبرگزاری آنا، در عصر نوین مناسبات بین‌الملل، جغرافیا دیگر تنها بستری برای استقرار مرز‌ها نیست، بلکه به میدان اصلی رقابت بر سر کریدور‌های ترانزیتی، کنترل گلوگاه‌های انرژی و موازنه قدرت تبدیل شده است. تحولات ژئوپلیتیک اخیر در پهنه اوراسیا، به‌ویژه پس از بحران‌های منطقه‌ای و تحولات امنیتی در آسیای مرکزی و قفقاز، زنگ خطری جدی برای بازیگران کلیدی نظام جهانی، از جمله جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین به صدا درآورده است.

از یک سو، تلاش‌های ایالات متحده آمریکا و عوامل منطقه‌ای آن برای گشودن دالان‌های نفوذ ساختاری، از جمله طرح‌های موسوم به «ترکستان بزرگ» و پروژه‌های ترانزیتی مشکوک در قفقاز جنوبی، با هدف تنگ‌تر کردن حلقه محاصره پیرامونی پکن و ایجاد چالش‌های امنیتی برای مرز‌های غربی این کشور دنبال می‌شود. از سوی دیگر، تلاش برای نفوذ رژیم صهیونیستی در این جغرافیای حساس، بسترساز تهدیدات امنیتی نوین علیه منافع مشترک تهران و پکن گشته است؛ روندی که ثبات ژئوپلیتیک منطقه را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در این میان، موقعیت بی‌بدیل ژئوپلیتیک ایران به عنوان چهارراه ارتباطی غرب آسیا، قفقاز و آسیای مرکزی، نه صرفاً یک مزیت تجاری، بلکه حصاری استوار در برابر یک‌جانبه‌گرایی غرب و تضمین‌کننده امنیت راهبردی پیرامون پکن محسوب می‌شود. ایران با ایستادگی در برابر جریان‌های بی‌ثبات‌کننده و تروریستی، عمق استراتژیکی را برای شرکای خود فراهم می‌کند که نقش کلیدی در مهار خفگی ژئوپلیتیک چین دارد.

با این حال، تبدیل این اشتراکات بنیادین و نیاز‌های مکمل اقتصادی و امنیتی به یک شراکت پایدار و راهبردی، نیازمند بازنگری در الگو‌های سنتی همکاری، رفع نارسایی‌های پیشین و اتخاذ رویکردی هماهنگ در برابر تهدیدات مشترک است.  

ریشه‌های تاریخی و ژئوپلیتیک مناسبات تهران و پکن

احمد ذوالفقاری، کارشناس اقتصاد بین‌الملل، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی آنا، درباره ماهیت روابط دو کشوربه واکاوی ابعاد پیدا و پنهان این معادله پیچیده ژئوپلیتیک، نبرد کریدور‌ها در اوراسیا و الزامات راهبردی همگرایی تهران و پکن با جزئیات بیشترپرداخت و اظهار کرد: روابط ایران و چین، برخلاف بسیاری از مناسبات میان قدرت‌های بزرگ، نه محصول ملاحظات مقطعی و نه برآمده از ضرورت‌های اقتصادی امروز است. این روابط بیش از دو هزار سال پیش و در بستر تعاملات تمدنی و تجاری، به‌ویژه در امتداد جاده ابریشم، شکل گرفت و در فراز و نشیب تحولات تاریخی استمرار یافت.

وی افزود: میراث این رابطه، برخلاف سایر مناسبات بین‌المللی ایران با قدرت‌های بزرگ نظیر آمریکا، انگلیس و روسیه، با سابقه‌ای از رویارویی مستقیم و خصومت پایدار همراه نبوده است. با این حال، اهمیت این پیشینه تاریخی زمانی دوچندان می‌شود که آن را در کنار واقعیت‌های ژئوپلیتیک امروز قرار دهیم؛ واقعیت‌هایی که نشان می‌دهند ظرفیت روابط تهران و پکن فراتر از مبادلات اقتصادی و در پیوند با امنیت، جغرافیا و موازنه قدرت در اوراسیا قرار دارد.

ذوالفقاری تصریح کرد: چین در حال حاضر با چالشی روبه‌روست که می‌توان آن را نوعی «خفگی ژئوپلیتیک» در محیط پیرامونی این کشور توصیف کرد. آسیای مرکزی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عمق‌های راهبردی و امنیتی پکن، به عرصه رقابت فزاینده قدرت‌های خارجی تبدیل شده است. ایالات متحده در چارچوب راهبرد مهار چین، طی سال‌های اخیر تلاش کرده است حضور سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود را در این منطقه گسترش دهد. سرمایه‌گذاری در بخش معدن و منابع راهبردی، تقویت پیوند‌های اقتصادی با دولت‌های منطقه و حمایت از طرح‌های اتصال ژئوپلیتیک، بخشی از ابزار‌های واشنگتن برای محدودسازی فضای مانور پکن در محیط پیرامونی خود است.

وی در ادامه گفت: در همین چارچوب، گسترش ایده موسوم به «ترکستان بزرگ» با محوریت ترکیه نیز واجد اهمیت ژئوپلیتیک است. این رویکرد که پیوند‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور‌های ترک‌زبان را از آسیای مرکزی تا قفقاز و ترکیه تقویت می‌کند و در نهایت به مرز‌های سین‌کیانگ چین می‌رسد، می‌تواند آرایش جدیدی از مناسبات منطقه‌ای را در مجاورت مرز‌های غربی چین شکل دهد.

نبرد کریدور‌ها و تقابل با چالش‌های امنیتی در اوراسیا

این کارشناس اقتصاد بین‌الملل با اشاره به اهمیت شبکه ترانزیت بیان کرد: اهمیت این تحولات زمانی روشن‌تر می‌شود که موقعیت آسیای مرکزی در شبکه تجارت چین با اروپا را در نظر بگیریم. کریدور میانی شرق به غرب که از چین آغاز می‌شود و از آسیای مرکزی، دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه به اروپا امتداد می‌یابد، پس از جنگ اوکراین و محدودشدن دسترسی به مسیر ترنس‌سیبری روسیه، اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. این مسیر اکنون یکی از گزینه‌های مهم چین برای تنوع‌بخشی به مسیر‌های تجاری و کاهش وابستگی به کریدور‌های تحت تأثیر تنش‌های ژئوپلیتیک است.

وی افزود: در چنین شرایطی، طرح موسوم به «مسیر ترامپ» در قفقاز جنوبی را نمی‌توان صرفاً یک پروژه زیرساختی یا توافق برای تسهیل ترانزیت منطقه‌ای تلقی کرد. ورود ایالات متحده به معادلات اتصال جغرافیایی در مجاورت مرز‌های ایران و در یکی از گلوگاه‌های ارتباطی اوراسیا، می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از قفقاز داشته باشد. هرگونه تثبیت نفوذ آمریکا بر این مسیرها، بر آزادی عمل چین در توسعه ارتباطات تجاری با اروپا نیز تأثیر می‌گذارد. به بیان دیگر، رقابت بر سر کریدور‌ها در اوراسیا، تنها رقابت بر سر ساخت جاده و راه‌آهن نیست؛ بلکه رقابت بر سر کنترل گلوگاه‌های تجاری و تعیین قواعد دسترسی قدرت‌ها به بازار‌های جهانی است.

ذوالفقاری همچنین خاطرنشان کرد: در کنار این تحولات، تلاش نفوذ رژیم صهیونیستی در آسیای مرکزی برای پیوندزدن کشور‌های این منطقه به پیمان ابراهیم، از منظر تهران می‌تواند زمینه‌ساز گسترش نفوذ سیاسی و امنیتی تل‌آویو در محیط پیرامونی ایران و چین باشد. چنین روندی، در صورت همراه‌شدن با همکاری‌های اطلاعاتی و امنیتی، ظرفیت ایجاد تهدید‌های جدید علیه منافع دو کشور را خواهد داشت؛ به‌ویژه آنکه تحولات امنیتی در آسیای مرکزی مستقیماً با ثبات مرز‌های غربی چین و امنیت منطقه سین‌کیانگ ارتباط پیدا می‌کند.

نقش بی‌بدلیل ایران و ضرورت شراکت راهبردی

ذوالفقاری با تبیین جایگاه ژئوپلیتیک کشورمان اظهار کرد: در این میان، موقعیت ایران واجد اهمیتی است که نمی‌توان آن را با معیار‌های صرفاً تجاری سنجید. ایران در نقطه اتصال چند حوزه ژئوپلیتیک حساس، یعنی غرب آسیا، قفقاز و آسیای مرکزی قرار گرفته است. همسایگی با کانون‌های متعدد رقابت و بحران، از یک سو این کشور را در معرض فشار‌های امنیتی قرار می‌دهد و از سوی دیگر، به آن امکان می‌دهد در شکل‌دهی به معادلات منطقه‌ای و جلوگیری از گسترش تهدید‌ها نقش‌آفرینی کند. وجود یک دولت مستقل و برخوردار از ظرفیت‌های سیاسی، نظامی و امنیتی در این جغرافیا، می‌تواند مانعی در برابر گسترش یک‌جانبه نفوذ آمریکا و متحدانش به سمت شرق و نزدیک‌شدن کانون‌های بی‌ثباتی به مرز‌های چین باشد.

وی گفت: از این منظر، ثبات و جایگاه ژئوپلیتیک جمهوری اسلامی ایران برای پکن صرفاً یک موضوع مرتبط با روابط دوجانبه نیست؛ بلکه بخشی از معادله امنیت راهبردی چین در غرب آسیاست. ایران با مخالفت با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا و مقابله با جریان‌های تروریستی و بی‌ثبات‌کننده، ظرفیت‌هایی در اختیار دارد که می‌توانند با منافع بلندمدت چین در حفظ امنیت پیرامونی و تنوع‌بخشی به مسیر‌های ارتباطی آن هم‌پوشانی داشته باشند. این ظرفیت، یک دارایی ژئوپلیتیک برای چین محسوب می‌شود؛ دارایی‌ای که بهره‌مندی از آن، تاکنون متناسب با ارزش راهبردی‌اش در روابط دو کشور نهادینه نشده است.

این کارشناس اقتصاد بین‌الملل در پایان با تأکید بر لزوم توسعه مناسبات دو کشور افزود: با وجود این، مسئله اصلی صرفاً اهمیت ایران برای چین نیست؛ بلکه نحوه تبدیل این اهمیت به یک شراکت متقابل و پایدار است. تهران و پکن از مجموعه‌ای از ظرفیت‌ها و نیاز‌های مکمل برخوردارند که در صورت پیوند خوردن به یکدیگر، می‌توانند محدودیت‌های ساختاری هر دو کشور را تا حدی جبران کنند.

وی تصریح کرد: چین برای حفظ امنیت مسیر‌های ارتباطی، دسترسی به منابع انرژی و گسترش نفوذ اقتصادی خود در غرب آسیا به شرکای منطقه‌ای قابل اتکا نیاز دارد. ایران نیز برای دسترسی به فناوری‌های پیشرفته خود به همکاری چین نیازمند است. در این شرایط ضروری است چین با همکاری و تعامل با ایران، رویکردی واحد در زمینه مقابله با نفوذ آمریکا، رژیم صهیونیستی و ترکیه درپیش بگیرد.

به گفته ذوالفقاری؛ بنابراین توجه به نیاز‌ها و ظرفیت‌های مکمل از سوی ایران و چین در وهله اول سبب حل چالش‌های این دو کشور می‌شود و در مرحله بعدی شراکتی راهبردی را می‌سازد که می‌تواند تا سال‌ها ادامه داشته باشد.

انتهای پیام/

ارسال نظر