یک استادیار دانشگاه آزاد اسلامی در گفت‌وگو با آناتک:
حجت الاسلام کاشانی در جلسه سوم «مبانی فاطمیه»:
در گفت وگو با آنا مطرح شد
خطبه فدکیه؛ منشور جامع جهان‌بینی اسلامی و سند روشنگری درباره انحراف جامعه پس از رحلت پیامبر (ص)
به گزارش خبرگزاری آنا، حجت‌الاسلام و المسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در مراسم بزرگداشت سالروز شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) در مشهد مقدس، ضمن تسلیت این مناسبت به محضر امام زمان (عج) و حاضران، اظهار کرد: حضور در مجالس و محافل ذکر اهل‌بیت (ع) و عرض ارادت به حضرت فاطمه زهرا (س) از توفیقات الهی است و نباید تصور کنیم که صرفاً با اراده خودمان در چنین مجالسی حاضر شده‌ایم؛ بلکه این حضور نیز لطف و عنایت الهی است.
وی با اشاره به جایگاه والای حضرت فاطمه زهرا (س)، چهار درس از پیامبر اعظم (ص) و حضرت زهرا (س) را برای حاضران تبیین کرد.
استاد خسروپناه در تبیین نخستین درس، به روایتی از پیامبر اکرم (ص) خطاب به سلمان فارسی اشاره کرد و گفت: در روایتی معتبر، سلمان فارسی از پیامبر اعظم (ص) نقل می‌کند که حضرت فرمودند: «یا سلمان، من أحب فاطمه ابنتی فهو فی الجنه معی»؛ هر کس دخترم فاطمه را دوست بدارد، در بهشت همراه من خواهد بود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه بهشت دارای درجات و مراتب مختلفی است، افزود: بالاترین مرتبه بهشت متعلق به پیامبر اعظم (ص) است و پیامبر در این روایت، محبت حضرت فاطمه (س) را موجب همراهی انسان با خود در بهشت معرفی می‌کنند. این موضوع نشان‌دهنده عظمت جایگاه حضرت زهرا (س) است.
وی با اشاره به ادامه روایت پیامبر (ص) درباره محبت و دشمنی با حضرت فاطمه (س) بیان کرد: در ادامه این روایت آمده است که هر کس با فاطمه دشمنی کند، در آتش خواهد بود. این روایت نشان می‌دهد که در فرهنگ اسلامی، همان‌طور که تولی و محبت به اولیای الهی اهمیت دارد، تبری و بیزاری از دشمنان آنان نیز ضروری است.
استاد خسروپناه با اشاره به آیات سوره مائده درباره ولایت ایجابی و سلبی خاطرنشان کرد: در آیه ۵۵ سوره مائده، ولایت خداوند، پیامبر و مؤمنانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند، بیان شده است و در آیه ۵۱ همین سوره نیز مؤمنان از اتخاذ یهود و نصارا به‌عنوان اولیا نهی شده‌اند. بنابراین، تولی و تبری دو اصل مکمل یکدیگر در منظومه اعتقادی اسلام هستند.
وی ادامه داد: پیامبر اعظم (ص) در همان روایت به سلمان می‌فرمایند که محبت فاطمه (س) در مواضع و موقعیت‌های دشوار زندگی انسان سودمند است؛ از جمله هنگام مرگ، در قبر، میزان، محشر، صراط و حسابرسی. این روایت نشان می‌دهد که محبت حضرت زهرا (س) تنها یک احساس عاطفی نیست، بلکه در سرنوشت معنوی انسان نیز تأثیرگذار است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به بخش دیگری از این روایت گفت: پیامبر (ص) می‌فرمایند هر کس فاطمه را راضی کند، مرا راضی کرده و رضایت پیامبر نیز موجب رضایت خداوند است؛ همچنین هر کس فاطمه را به غضب آورد، پیامبر را به خشم آورده و خشم پیامبر نیز خشم خداوند را در پی دارد.
وی افزود: در پایان این روایت، پیامبر (ص) نسبت به کسانی که به حضرت فاطمه (س)، فرزندان و پیروان ایشان ظلم می‌کنند، هشدار می‌دهند. این مسئله نشان‌دهنده جایگاه ویژه محبت و ولایت حضرت زهرا (س) است.
استاد خسروپناه با تأکید بر اینکه محبت حقیقی لوازمی دارد، تصریح کرد: نمی‌توان ادعای محبت داشت، اما هیچ تبعیت و اطاعتی از محبوب نداشت. محبت باید در رفتار و عمل انسان نیز ظهور پیدا کند و به میزان محبت، درجه‌ای از تبعیت و پیروی نیز شکل بگیرد.
فدک غنیمت جنگی نبود؛ سرزمینی که پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) بخشید
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در تبیین دومین درس، به خطبه فدکیه حضرت زهرا (س) پرداخت و با تشریح پیشینه تاریخی و فقهی فدک اظهار کرد: فدک سرزمینی حاصلخیز و سرسبز در منطقه حجاز و در فاصله حدود ۱۵۰ کیلومتری شمال مدینه بود که از نظر اقتصادی اهمیت فراوانی داشت.
وی افزود: این سرزمین با جنگ نظامی به تصرف مسلمانان درنیامد، بلکه یهودیان ساکن آن بدون وقوع جنگ تسلیم شدند و بخشی از اموال و زمین‌های خود را در اختیار پیامبر اعظم (ص) قرار دادند. این اتفاق در سال هفتم هجری قمری و پس از جنگ خیبر رخ داد.
استاد خسروپناه با تشریح تفاوت فقهی غنیمت و فیء گفت: در فقه اسلامی، غنیمت و فیء دو عنوان متفاوت دارند. غنیمت به اموالی گفته می‌شود که در نتیجه جنگ و رویارویی نظامی به دست می‌آید و احکام خاص خود را دارد؛ اما فیء به اموالی گفته می‌شود که بدون جنگ و درگیری در اختیار پیامبر قرار می‌گیرد.
وی با اشاره به آیات سوره انفال و سوره حشر ادامه داد: فدک غنیمت جنگی نبود که میان مسلمانان تقسیم شود، بلکه از مصادیق فیء بود و در اختیار و ملک پیامبر اعظم (ص) قرار داشت تا مطابق حکم الهی درباره آن تصمیم بگیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به آیه ۲۶ سوره اسراء، «وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ»، اظهار کرد: پیامبر اعظم (ص) در همان سال هفتم هجری و با توجه به دستور خداوند در این آیه، فدک را به حضرت فاطمه زهرا (س) هبه کردند. بنابراین، فدک پیش از رحلت پیامبر (ص) به حضرت زهرا (س) واگذار شده بود.
وی با بیان اینکه فدک حدود چهار سال در اختیار حضرت زهرا (س) قرار داشت، افزود: در سال یازدهم هجری، پس از رحلت پیامبر (ص)، خلیفه اول دستور داد این سرزمین از اختیار حضرت زهرا (س) خارج شود و آن را تصرف کردند.
استاد خسروپناه با اشاره به یک قاعده فقهی در موضوع مالکیت تصریح کرد: قاعده ید در فقه اسلامی، اعم از فقه شیعه و مذاهب مختلف اهل سنت از جمله حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی، پذیرفته شده است. بر اساس این قاعده، وقتی مالی در اختیار فردی قرار دارد، اصل بر مالکیت اوست، مگر اینکه شخص دیگری دلیل و سندی برای اثبات مالکیت خود ارائه کند.
وی ادامه داد: فدک چهار سال در اختیار حضرت زهرا (س) بود، در آنجا کارگرانی مشغول فعالیت بودند و زمین نیز محصول و درآمد داشت. در این مدت، کسی نسبت به مالکیت حضرت زهرا (س) ادعایی مطرح نکرده بود؛ اما پس از رحلت پیامبر (ص)، این ملک از اختیار ایشان خارج شد و از حضرت زهرا (س) خواسته شد برای اثبات مالکیت خود شاهد بیاورد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: حضرت زهرا (س) برای اثبات حق خود شاهدانی از جمله امیرالمؤمنین علی (ع) و‌ام‌ایمن معرفی کردند، اما شهادت آنان پذیرفته نشد.
وی با اشاره به استدلال دیگری که درباره ارث پیامبران مطرح شده بود، گفت: پس از آن، این ادعا مطرح شد که پیامبران از خود ارث به جا نمی‌گذارند و اموال آنان به فرزندانشان منتقل نمی‌شود؛ در حالی که این استدلال با آیات قرآن درباره ارث پیامبران، از جمله آیه مربوط به حضرت سلیمان و حضرت داوود (ع)، مورد بحث و نقد قرار می‌گیرد.
استاد خسروپناه با جمع‌بندی این موضوع اظهار کرد: در ماجرای فدک، سه مسئله اساسی مطرح است؛ نخست، نادیده گرفتن قاعده ید و تصرف در ملکی که در اختیار حضرت زهرا (س) بود؛ دوم، نپذیرفتن شهادت شهود ایشان و سوم، استناد به ادعای ارث نبردن فرزندان از پیامبران.
وی افزود: این مسائل را باید از منظر احکام و قواعد فقهی بررسی کرد. مسئله صرفاً یک اختلاف شخصی یا مالی نیست، بلکه موضوع رعایت احکام شرعی و حقوقی است.
خطبه فدکیه؛ سندی معتبر با ۱۰ محور اساسی معرفتی و اجتماعی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به جایگاه خطبه فدکیه در تاریخ اسلام گفت: حضرت زهرا (س) پس از رحلت پیامبر اعظم (ص) سه خطبه دارند که مفصل‌ترین آنها خطبه فدکیه است. این خطبه در مسجدالنبی و در حضور مهاجران، انصار و جمعی از زنان و مردان بیان شده است.
وی درباره اعتبار تاریخی و روایی این خطبه اظهار کرد: خطبه فدکیه از چند طریق به ما رسیده و دارای پشتوانه روایی قابل توجهی است. یکی از منابع نقل آن، کتاب «بلاغات النساء» نوشته ابوالفضل احمد بن ابی‌طاهر طیفور خراسانی است که در فاصله سال‌های ۲۰۴ تا ۲۸۰ هجری قمری زندگی می‌کرد.
استاد خسروپناه افزود: ابن طیفور این خطبه را از دو طریق نقل کرده است؛ یک طریق از حسن بن علوان، از عطیه، از عبدالله بن حسن و طریق دیگر از ابوالحسین زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب (ع) است.
وی ادامه داد: زید بن علی درباره اهمیت این خطبه نقل می‌کند که بزرگان خاندان ابی‌طالب آن را از پدران خود روایت می‌کردند و به فرزندانشان آموزش می‌دادند. این مسئله نشان می‌دهد که خطبه فدکیه در خاندان اهل‌بیت (ع) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و بر حفظ و انتقال آن تأکید می‌شده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقل دیگری از این خطبه در کتاب «دلائل الامامه» محمد بن جریر طبری گفت: در این نقل، روایت از امام صادق (ع)، از امام باقر (ع)، از امام سجاد (ع) و از حضرت زینب کبری (س) نقل شده است که حضرت زینب (س) خطبه را از مادر بزرگوارشان حضرت فاطمه زهرا (س) روایت کرده‌اند.
وی با بیان اینکه خطبه فدکیه ظرفیت بسیار گسترده‌ای برای شناخت جهان‌بینی اسلامی دارد، ۱۰ محور اساسی این خطبه را تشریح کرد.
استاد خسروپناه با اشاره به آغاز خطبه فدکیه و حمد و ثنای الهی اظهار کرد: نخستین محور این خطبه، توحید و معرفت خداوند است. حضرت زهرا (س) پس از حمد خداوند، به بیان حقیقت توحید می‌پردازند و عبارت‌های عمیقی درباره اخلاص و شناخت خداوند مطرح می‌کنند.
وی با اشاره به عبارت «وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، کَلِمَةٌ جَعَلَ الْإِخْلَاصَ تَأْوِیلَهَا» گفت: حضرت زهرا (س) در این عبارت، اخلاص را به‌عنوان حقیقت و تأویل کلمه توحید معرفی می‌کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: این عبارت یک شاخص مهم برای سنجش میزان توحید در انسان ارائه می‌دهد؛ هر فرد می‌تواند به خود مراجعه کند و ببیند تا چه اندازه برای خداوند کار می‌کند، برای خدا سخن می‌گوید و تلاش‌های خود را با اخلاص انجام می‌دهد. به همان میزان که انسان از اخلاص برخوردار است، حقیقت توحید در او ظهور پیدا می‌کند.
وی با اشاره به عمق معارف موجود در خطبه فدکیه تصریح کرد: این عبارت‌ها از نظر فلسفی، کلامی و معرفتی بسیار عمیق هستند و نیازمند شرح و تبیین دقیق‌اند. خطبه فدکیه را نباید صرفاً یک سخنرانی تاریخی تلقی کرد، بلکه باید آن را متنی معرفتی دانست که ظرفیت بررسی‌های گسترده علمی دارد.
استاد خسروپناه با اشاره به دومین محور خطبه فدکیه بیان کرد: حضرت زهرا (س) در این خطبه به فلسفه بعثت پیامبر اعظم (ص) می‌پردازند. پیامبر مبعوث شد تا مردم را از گمراهی، جهل، شرک، فساد و انحراف نجات دهد و مسیر هدایت را پیش روی آنان قرار دهد.
وی سومین محور را قرآن‌شناسی دانست و گفت: حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه به معرفی قرآن کریم و جایگاه آن می‌پردازند. قرآن کتابی است که ظواهر آن قابل فهم و درک است و در عین حال، معانی و لایه‌های عمیق معرفتی دارد. تعبیر‌های حضرت درباره قرآن، جایگاه این کتاب را در هدایت انسان و جامعه روشن می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به محور چهارم اظهار کرد: حضرت زهرا (س) در این بخش، مسئولیت مؤمنان را در قبال دین خدا یادآوری می‌کنند. مؤمنان باید پرچمدار امر و نهی الهی، حاملان دین و پاسداران وحی باشند. این بخش در واقع به مسئولیت اجتماعی و دینی جامعه مؤمنان اشاره دارد.
استاد خسروپناه پنجمین محور خطبه فدکیه را تبیین حکمت احکام دانست و گفت: حضرت زهرا (س) در این بخش به حکمت تشریع احکامی مانند نماز، روزه، زکات، حج، جهاد، عدالت، اطاعت، امامت، امر به معروف و نهی از منکر، وفای به عهد، نیکی به والدین و صله رحم می‌پردازند.
وی افزود: در این بخش همچنین حکمت برخی محرمات بیان شده است. این موضوع نشان می‌دهد که احکام الهی دارای حکمت و اسرار هستند و هر یک از واجبات و محرمات، در نظام تربیتی و اجتماعی اسلام جایگاه خاصی دارند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر اینکه حکمت احکام با علت تامه تشریع یکسان نیست، توضیح داد: در مباحث فلسفی و فقهی میان علت و حکمت تفاوت وجود دارد. آنچه در این بخش از خطبه مطرح می‌شود، بیان بخشی از راز‌ها و حکمت‌های احکام الهی است، نه لزوماً بیان علت تامه تشریع هر حکم.
وی محور ششم را هشدار درباره حسابرسی اعمال و مسئولیت انسان در برابر رفتار‌های خود عنوان کرد و گفت: در این بخش، موضوعاتی مانند خشم و رضایت الهی، عالم برزخ، قیامت و حسابرسی اعمال مطرح می‌شود. انسان باید بداند که در برابر اعمال و انتخاب‌های خود مسئول است و هیچ رفتاری از دایره حسابرسی الهی خارج نمی‌شود.
استاد خسروپناه با اشاره به محور هفتم خطبه فدکیه اظهار کرد: حضرت زهرا (س) پس از بیان مباحث توحیدی، نبوت، قرآن و احکام، به جامعه‌شناسی زمان خود می‌پردازند و از نفاق و فتنه‌ای که پس از رحلت پیامبر (ص) در جامعه شکل گرفته بود، پرده برمی‌دارند.
وی افزود: در این بخش، حضرت وضعیت جامعه پس از پیامبر را نقد می‌کنند و نشان می‌دهند که جامعه‌ای که به‌تازگی از هدایت پیامبر برخوردار بوده، چگونه با انحراف‌ها و مسائل جدید مواجه شده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی هشتمین محور را تبیین جایگاه اهل‌بیت (ع) دانست و گفت: حضرت زهرا (س) در این بخش خود را معرفی می‌کنند و جایگاه خاندان پیامبر را یادآور می‌شوند. همچنین مجاهدت‌های امیرالمؤمنین علی (ع)، شجاعت ایشان در میدان‌های نبرد، ایستادگی در برابر مشرکان و دفاع از پیامبر اعظم (ص) را بیان می‌کنند.
استاد خسروپناه با اشاره به محور نهم خطبه فدکیه گفت: حضرت زهرا (س) در این بخش به نقد وضعیت پیش‌آمده پس از رحلت پیامبر (ص) می‌پردازند. ایشان به جریان شکل‌گرفته پس از رحلت پیامبر و ظلمی که به خاندان ایشان شده است، اشاره می‌کنند و موضوع غصب فدک را به‌صراحت مطرح می‌کنند.
وی افزود: حضرت زهرا (س) در این بخش با استدلال‌های قرآنی از حق خود دفاع می‌کنند و به شبهات مطرح‌شده درباره مالکیت فدک و ارث بردن فرزندان پیامبر از ایشان پاسخ می‌دهند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی دهمین محور خطبه را هشدار نسبت به انحراف جامعه و مسئولیت مهاجران و انصار دانست و اظهار کرد: حضرت زهرا (س) در این بخش، مهاجران و انصار را به دلیل سکوت در برابر ظلم، بی‌عدالتی و انحراف مورد خطاب قرار می‌دهند.
وی تصریح کرد: یکی از پرسش‌های مهم این است که چرا با وجود حضور مؤمنان و کسانی که سابقه همراهی با پیامبر و مجاهدت در راه اسلام را داشتند، در برابر آنچه اتفاق افتاد سکوت شد؟ این مسئله از موضوعات مهمی است که حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه به آن توجه می‌کنند.
دفاع حضرت زهرا (س) از فدک؛ دفاع از حق‌الناس و احکام الهی
استاد خسروپناه در ادامه سخنان خود با طرح این پرسش که چرا فدک تا این اندازه برای حضرت زهرا (س) اهمیت داشت، گفت: ممکن است کسی بپرسد حضرت زهرا (س) که در مسیر رضایت خداوند از مال خود به نیازمندان، یتیمان و اسیران انفاق می‌کردند، چرا برای فدک خطبه‌ای به این گستردگی ایراد کردند؟
وی با اشاره به انفاق اهل‌بیت (ع) در ماجرای اطعام مسکین، یتیم و اسیر افزود: حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع) در حالی که خود به غذا نیاز داشتند، آن را در راه خدا به دیگران بخشیدند. بنابراین، مسئله فدک را نباید صرفاً از منظر علاقه به مال و دارایی تحلیل کرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: باید میان بخشیدن مال از سوی صاحب آن و غصب حق او تفاوت قائل شد. وقتی انسان از مال خود برای رضای خدا انفاق می‌کند، این یک عمل اختیاری و ارزشمند است؛ اما هنگامی که حق او را غصب می‌کنند، دفاع نکردن از آن حق، به معنای پذیرش ظلم خواهد بود.
وی تصریح کرد: کسی که حق دیگری را غصب می‌کند، مرتکب ظلم شده است و اگر صاحب حق نیز در برابر این ظلم سکوت کند و از حق خود دفاع نکند، عملاً در برابر آن مسئولیت دارد. بنابراین، حضرت زهرا (س) برای دفاع از یک حق مشروع و جلوگیری از تثبیت ظلم، از فدک دفاع کردند.
استاد خسروپناه با بیان اینکه موضوع فدک فراتر از حق شخصی حضرت زهرا (س) بود، خاطرنشان کرد: در این ماجرا علاوه بر حق‌الناس، حق‌الله نیز مطرح بود؛ زیرا احکام الهی درباره فیء، مالکیت و ارث مورد خدشه قرار گرفته بود. حضرت زهرا (س) از جایگاه خود برای دفاع از احکام الهی و جلوگیری از انحراف در اجرای آنها استفاده کردند.
وی تأکید کرد: اگر حضرت زهرا (س) از این حق دفاع نمی‌کردند، احکام الهی در معرض تحریف قرار می‌گرفت. از این رو، دفاع ایشان هم دفاع از حق شخصی و هم دفاع از حق خداوند و احکام الهی بود.
چرا حضرت زهرا (س) بخش عمده خطبه فدکیه را به مباحث معرفتی اختصاص دادند؟
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به پرسش دیگری پرداخت و گفت: پرسش مهم این است که چرا حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه، به‌جای اینکه از ابتدا درباره فدک و غصب آن سخن بگویند، بخش عمده خطبه را به خداشناسی، نبوت‌شناسی، قرآن‌شناسی، امامت‌شناسی و تبیین احکام اسلامی اختصاص دادند و پس از آن به موضوع فدک پرداختند؟
وی با اشاره به مباحثی که پیش‌تر درباره جریان‌شناسی عصر حضرت زهرا (س) مطرح کرده بود، افزود: پاسخ این پرسش را باید در شناخت جریان‌های اجتماعی و سیاسی پس از رحلت پیامبر (ص) جست‌و‌جو کرد. حضرت زهرا (س) با خطبه فدکیه صرفاً به دنبال بازپس‌گیری یک ملک نبودند، بلکه می‌خواستند تحولی در جامعه ایجاد کنند؛ زیرا جامعه با نوعی انحراف در اندیشه، بینش و منش مواجه شده بود.
استاد خسروپناه با بیان اینکه رفتار‌های اجتماعی انسان ریشه در اندیشه و خلق‌وخو دارد، اظهار کرد: هر کنشی که از انسان سر می‌زند، حاصل نوعی تحول در بینش و منش اوست. اگر فردی سخن زشت می‌گوید، دروغ می‌گوید، مال مردم را می‌خورد یا به حقوق دیگران تجاوز می‌کند، این رفتار‌ها صرفاً کنش‌هایی جدا از شخصیت او نیستند، بلکه از باورها، بینش‌ها و خلقیات او سرچشمه می‌گیرند.
وی ادامه داد: حقیقت انسان به دانش و بینش و همچنین منش و خلق او وابسته است. از این رو، حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه تلاش می‌کنند ریشه‌های انحراف جامعه را مورد توجه قرار دهند و با تبیین مبانی توحیدی و اسلامی، زمینه تحول در اندیشه و رفتار جامعه را فراهم کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: هرچه توحید در جامعه تقویت شود، عدالت، صداقت و سلامت اجتماعی نیز افزایش می‌یابد و هر اندازه توحید تضعیف شود، زمینه‌های شرک، انحراف و فساد گسترش پیدا می‌کند. به همین دلیل، حضرت زهرا (س) ابتدا به مبانی توحیدی و معرفتی می‌پردازند و سپس وارد نقد رفتار‌های اجتماعی و سیاسی می‌شوند.
چهار جریان اثرگذار در جامعه پس از رحلت پیامبر (ص)
استاد خسروپناه در ادامه به تبیین جریان‌های موجود در جامعه پس از رحلت پیامبر اعظم (ص) پرداخت و گفت: برای درک بهتر چرایی طرح مباحث گسترده معرفتی در خطبه فدکیه، باید جریان‌های مختلف آن دوره را شناخت.
وی نخستین جریان را جریان مشرکان دانست و اظهار کرد: در صدر اسلام، مشرکانی مانند ابوجهل و ابولهب در برابر پیامبر (ص) قرار داشتند. برخی از آنان در جنگ بدر کشته شدند و درباره ابولهب نیز سوره‌ای در قرآن نازل شد؛ اما افرادی مانند ابوسفیان، ولید بن مغیره و عمروعاص پس از فتح مکه به ظاهر اسلام آوردند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: این افراد در شمار طلقاء قرار گرفتند؛ یعنی کسانی که پس از فتح مکه مورد عفو پیامبر (ص) قرار گرفتند. اما مسئله این است که آیا همه آنان به معنای واقعی به ایمان و اعتقاد اسلامی دست پیدا کردند؟ از منظر جریان‌شناسی، بخشی از کسانی که پیش‌تر در صف مشرکان بودند، پس از فتح مکه در قالب جریان نفاق ظاهر شدند.
وی با اشاره به آیات قرآن درباره منافقان گفت: قرآن کریم در سوره‌های مدنی، به‌ویژه سوره منافقون و سوره توبه، به افشای جریان نفاق می‌پردازد. این آیات نشان می‌دهد که خطر نفاق در جامعه اسلامی موضوعی جدی بوده است؛ افرادی که در ظاهر اظهار ایمان می‌کردند، اما در باطن اعتقادی به آن نداشتند و در پی فریبکاری و ایجاد انحراف بودند.
استاد خسروپناه دومین جریان را جریان نفوذ یهود و مسیحیت دانست و گفت: یهودیان در دوره پیامبر (ص) گروه‌هایی مانند بنی‌قریظه و بنی‌نضیر داشتند که با پیامبر پیمان‌هایی بستند، اما برخی از آنان پیمان‌شکنی کردند و پیامبر (ص) نیز با این اقدامات برخورد کرد.
وی با اشاره به آیه ۸۲ سوره مائده افزود: خداوند در این آیه می‌فرماید دشمن‌ترین مردم نسبت به مؤمنان را یهود و مشرکان خواهید یافت. این آیه که از آیات سوره مائده، از سوره‌های پایانی دوران رسالت پیامبر (ص)، است، به مسئله دشمنی و تقابل برخی جریان‌ها با جامعه مؤمنان اشاره دارد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به حضور برخی افراد منتسب به یهود در جامعه اسلامی اظهار کرد: مسئله نفوذ فرهنگی و انتقال روایت‌های نادرست نیز از موضوعات مهم تاریخ اسلام است. یکی از نمونه‌هایی که در این زمینه مطرح می‌شود، کعب‌الاحبار است که در دوره پس از پیامبر (ص) در مدینه حضور پیدا کرد و به نقل داستان‌ها و مطالب برگرفته از منابع یهودی پرداخت.
وی ادامه داد: کعب‌الاحبار درباره اسفار خمسه تورات و داستان‌های مربوط به بنی‌اسرائیل مطالبی نقل می‌کرد و این نقل‌ها بعد‌ها با عنوان اسرائیلیات شناخته شدند. متأسفانه بخشی از این مطالب به منابع روایی و تفسیری مسلمانان نیز راه پیدا کرد؛ البته شماری از علمای شیعه و اهل سنت در نقد اسرائیلیات کتاب‌ها و آثار متعددی نوشته‌اند.
استاد خسروپناه با اشاره به اینکه کعب‌الاحبار در ادامه به شام رفت و به معاویه پیوست، افزود: این نمونه‌ها نشان می‌دهد که جریان‌های فرهنگی و فکری نیز در کنار تحولات سیاسی، در جامعه اسلامی حضور داشته‌اند و شناخت تاریخ اسلام بدون توجه به این ظرافت‌ها کامل نخواهد بود.
وی همچنین به سرجون بن منصور رومی اشاره کرد و گفت: سرجون از مشاوران معاویه و سپس یزید بود. هنگامی که یزید قصد داشت عبیدالله بن زیاد را از حکومت بصره برکنار کند، سرجون او را متقاعد کرد که عبیدالله را در حکومت کوفه نیز به کار بگیرد. این موضوع نشان‌دهنده نقش برخی افراد غیرمسلمان در تصمیم‌سازی‌های سیاسی آن دوره است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به سومین جریان اظهار کرد: در آن دوره، گروهی از مؤمنان نیز حضور داشتند که اهل نماز، روزه و جهاد بودند و سابقه همراهی و جانبازی در جنگ‌ها را داشتند، اما در برابر اتفاقات و انحرافات سکوت کردند.
وی افزود: حضرت زهرا (س) در بخش پایانی خطبه فدکیه، مهاجران و انصار را به دلیل سکوت در برابر ظلم و بی‌عدالتی مورد خطاب قرار می‌دهند. مسئله فقط عملکرد کسانی که مستقیماً مرتکب ظلم شدند نیست، بلکه سکوت کسانی که از حقیقت آگاه بودند نیز اهمیت دارد.
استاد خسروپناه چهارمین جریان را افرادی دانست که در دل‌هایشان بیماری وجود داشت و گفت: در قرآن کریم تعبیر «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ» درباره این گروه به کار رفته است. وی با اشاره به آیه ۱۲ سوره احزاب، توضیح داد که میان منافق و فردی که در قلب خود دچار بیماری است، می‌توان تفاوت‌هایی در تحلیل اعتقادی و رفتاری در نظر گرفت.
وی ادامه داد: هر منافقی گرفتار بیماری قلبی است، اما هر فردی که در قلب خود بیماری دارد، لزوماً منافق به معنای دقیق کلمه نیست. ممکن است برخی افراد از نظر اعتقادی به خدا و آخرت باور داشته باشند، اما از ضعف ایمان، تردید و انحراف‌های اخلاقی و رفتاری رنج ببرند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اینکه برخی از این افراد با معارف مهم اسلامی آشنا بودند، اظهار کرد: آنان آیه تطهیر، آیه مباهله، حدیث غدیر و حدیث ثقلین را شنیده بودند و از تأکیدات پیامبر اعظم (ص) درباره ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) و اهل‌بیت (ع) آگاهی داشتند.
وی با اشاره به تأکید‌های پیامبر (ص) درباره ولایت امیرالمؤمنین (ع) در طول دوران رسالت، به‌ویژه در سال دهم هجری، افزود: پیامبر بار‌ها برای مهاجران و انصار جایگاه و ولایت امیرالمؤمنین (ع) را تبیین کرده بودند؛ اما گاهی بیماری قلبی موجب می‌شود انسان با وجود آگاهی از حقیقت، در عمل از آن پیروی نکند.
استاد خسروپناه با اشاره به ابعاد مختلف مفهوم بیماری قلبی گفت: در مباحث معرفتی می‌توان از بیماری در قلب، صدر، فؤاد، عقل، سمع و بصر سخن گفت که هر یک از این مفاهیم در جای خود نیازمند بررسی و تبیین است. بیماری قلبی از این جهت اهمیت دارد که می‌تواند سه نوع انحراف را در انسان ایجاد کند؛ رذیلت بینشی، رذیلت منشی و رذیلت کنشی.
وی در تبیین این سه نوع انحراف اظهار کرد: انحراف بینشی زمانی شکل می‌گیرد که فرد در شناخت و باور‌های خود دچار اشکال شود؛ انحراف منشی به رذایل اخلاقی و گرایش‌هایی مانند دنیاگرایی و قدرت‌طلبی بازمی‌گردد و انحراف کنشی نیز در رفتار و عملکرد بیرونی انسان بروز پیدا می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: در ماجرای برخورد با حضرت زهرا (س)، این سه نوع انحراف را می‌توان مورد توجه قرار داد. انحراف بینشی در برخی ادعا‌ها و برداشت‌های نادرست از جایگاه قرآن و دین، انحراف منشی در دنیاگرایی و قدرت‌طلبی و انحراف کنشی در رفتار‌های ظالمانه و تعرض به حریم اهل‌بیت (ع) نمود پیدا می‌کند.
وی با اشاره به عبارت «حَسْبُنَا کِتَابُ اللَّهِ» گفت: در تحلیل این جریان، باید به نوع برداشت و مواجهه افراد با قرآن و جایگاه تبیین پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) توجه کرد. همچنین دنیاگرایی و قدرت‌طلبی می‌تواند زمینه‌ساز انحراف در منش انسان شود و در نهایت، این انحراف‌ها در رفتار‌های اجتماعی و سیاسی بروز پیدا کند.
هجوم به خانه حضرت زهرا (س)؛ نمونه‌ای از انحراف در رفتار
استاد خسروپناه در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به حوادث پس از رحلت پیامبر (ص) و هجوم به خانه حضرت زهرا (س) اظهار کرد: هنوز مدت زیادی از رحلت پیامبر اعظم (ص) نگذشته بود که به خانه حضرت زهرا (س) هجوم بردند؛ در حالی که بهانه این اقدام، گرفتن بیعت از امیرالمؤمنین علی (ع) بود.
وی با طرح این پرسش که چرا برای گرفتن بیعت از امیرالمؤمنین (ع) به خانه ایشان هجوم بردند، افزود: امیرالمؤمنین (ع) در مسجد حضور داشتند و نماز می‌خواندند؛ بنابراین، رفتار‌هایی که در آن مقطع نسبت به خانه و خاندان پیامبر (ص) صورت گرفت، نمونه‌ای از انحراف در کنش و رفتار بود.
استاد خسروپناه در پایان با تأکید بر ضرورت شناخت عمیق خطبه فدکیه و سیره حضرت زهرا (س) خاطرنشان کرد: خطبه فدکیه تنها بیان یک مطالبه مالی نیست، بلکه مجموعه‌ای از معارف توحیدی، قرآنی، اعتقادی، فقهی و اجتماعی را در خود جای داده است و با شناخت دقیق آن می‌توان ابعاد مختلف انحراف جامعه پس از رحلت پیامبر (ص)، مسئولیت مؤمنان در برابر حق و عدالت و جایگاه اهل‌بیت (ع) را بهتر درک کرد.
انتهای پیام/
