نایب رئیس اول کمیسیون صنایع مجلس در گفت‌وگو با آناتک بیان کرد
امنیت منطقه بدون امتیاز به ایران معنا ندارد/ ۸ محرک دیپلماتیک چین برای اعزام نماینده ویژه
«محسن کشوریان آزاد» تحلیلگرروبط بین الملل و پژوهشگر مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، با بررسی جایگاه چین در نظم منطقه‌ای آینده منطقه اظهار کرد: با شکل‌گیری تغییرات و ائتلاف‌های جدید در خاورمیانه، پکن عزم جدی‌تری برای نقش‌آفرینی در نظم منطقه‌ای پیدا کرده است؛ با این حال، برآیند کنشگری این کشور در پنج سال اخیر بیشتر بر پایه الگویی از «مشارکت محتاطانه» بوده که به‌صورت محدود، موردی و تدریجی پیش می‌رود.
وی افزود: پرهیز از شکل‌دهی به صورت‌بندی‌های تقابلی در ائتلاف‌های جدید و خودداری از رنجاندن کشورهای منطقه، همواره از ملاحظات اصلی سیاست خارجی چین در قبال غرب آسیا بوده است. این رویکرد در شرایطی دنبال می‌شود که پکن تعهد امنیتی و نظامی مشخصی در منطقه نپذیرفته و تمایلی به پرداخت هزینه‌های مداخله ندارد.
مشارکت محتاطانه، الگوی اصلی کنشگری چین در غرب آسیا
این استاد روابط بین‌الملل، مهم‌ترین جلوه کنشگری چین را ارائه ابتکارات چندماده‌ای با رویکرد «مساعی جمیله» دانست و تصریح کرد: این ابتکارات بیشتر بر تسهیل‌گری و مشارکت ملایم متمرکز هستند تا حل بنیادین مسائل تنش‌زای منطقه. «طرح پنج‌ماده‌ای چین درباره امنیت و ثبات در غرب آسیا» در سال ۲۰۲۱ و ارائه دو ابتکار چهارماده‌ای درباره جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و ثبات منطقه در دوران پس از جنگ، از مهم‌ترین نمونه‌های این رویکرد به شمار می‌روند.
کشوریان آزاد ادامه داد: در ابتکارات یادشده، روش چین بیشتر بر تشویق طرف‌ها به مذاکره و حل‌وفصل مسائل استوار است تا مشارکت فعالانه میان دولت‌های درگیر. با وجود این، پکن طی چند سال اخیر در مقایسه با دهه گذشته مواضع صریح‌تری اتخاذ کرده و طرح‌های تسهیل‌کننده‌ای پیشنهاد داده است که از عزم این کشور برای مشارکت امنیتی در ساختار‌های آینده منطقه حکایت دارد.
وی با تأکید بر ضرورت توجه ایران به این رویکرد بیان کرد: ایران باید تمایل چین برای مشارکت در نظم امنیتی منطقه را جدی بگیرد و با تعریف ابتکارات سه‌جانبه میان تهران، پکن و کشورهای غرب آسیا، زمینه نقش‌آفرینی فعال‌تر پکن را فراهم کند. هر اندازه چین برای مشارکت در نظم امنیتی منطقه تشویق شود، احتمال ایفای نقش مؤثرتر این کشور در حل بحران‌های بزرگ منطقه نیز افزایش خواهد یافت.
تلاش کشورهای عربی برای گسترش پیوند‌های اقتصادی منطقه با مشارکت چین
پژوهشگر مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه با اشاره به رویکرد کشورهای عربی در قبال چین عنوان کرد: کشورهای عربی در تلاش هستند نوعی همکاری میان آمریکا و چین برقرار کنند تا از این طریق ریسک‌های احتمالی را پوشش دهند و پکن را به حضور بیشتر در نظم امنیتی جدید منطقه تشویق کنند.
وی افزود: بیانیه‌ها و مواضع فعال‌تر چین در تعامل با کشورهای عربی در چارچوب «مجمع چین و اعراب» و همچنین مشارکت اقتصادی در زنجیره تولید، تجارت و سرمایه‌گذاری منطقه، نشان‌دهنده تمایل کشورهای عربی برای واگذاری نقش بیشتر به پکن است.
کشوریان آزاد با تفکیک سطوح همکاری چین و آمریکا با کشورهای عربی گفت: سطح مشارکت چین با کشورهای عربی در حوزه اقتصادی قوی است، اما همکاری‌های امنیتی و نظامی آن محدود باقی مانده است. در مقابل، مشارکت چین در حوزه فناوری با سرعت بیشتری در حال تقویت است. این در حالی است که سطح همکاری کشورهای عربی با آمریکا در حوزه امنیتی و نظامی قوی و گسترده بوده و روابط اقتصادی و فناوری آنها با واشنگتن نیز در سطح مطلوبی قرار دارد.
وی با اشاره به تلاش کشورهای عربی برای گسترش پیوند‌های اقتصادی منطقه با مشارکت چین اظهار داشت: رویکرد این کشور‌ها برای جذب پکن در نظم اقتصادی منطقه، در قالب ابتکارات و طرح‌های مختلف با هدف اتصال شبکه‌های پایدار اقتصادی و ایجاد مسیر‌های چندگانه ارتباطی مشخص شده است.
این استاد روابط بین‌الملل خاطرنشان کرد: در آینده شاهد نقش پررنگ‌تر چین در نظم منطقه‌ای غرب آسیا خواهیم بود و یکی از دلایل اصلی آن، استقبال کشورهای منطقه از حضور این کشور است؛ با این حال، پکن هنوز هزینه‌های تأمین و حفظ نظم منطقه را بر عهده نگرفته است.
بررسی طرح‌های امنیتی چین و روسیه طبق الزامات بازدارندگی ایران
کشوریان آزاد در بررسی امکان هم‌راستا کردن ابتکارات ایران، روسیه و چین برای تأمین امنیت خلیج فارس اظهار داشت: چین در طرح‌های چندماده‌ای پیشین خود برای خاورمیانه، توجه ویژه‌ای به نقش سازمان ملل متحد داشته است. تأکید این کشور بر امنیت کشتیرانی، امنیت آبراه‌های بین‌المللی و همچنین رویکرد کلان سیاست امنیت جهانی چین، با مؤلفه‌هایی همچون چندجانبه‌گرایی و امنیت مشترک، نشان می‌دهد که پکن به دنبال ارائه طرح‌هایی جامع برای امنیت خاورمیانه است که بتواند رضایت همه شرکا را تأمین کند.
وی افزود: با توجه به ویژگی‌های این طرح‌ها، بعید است ابتکارات چین بتوانند با سازوکار‌های کنونی مورد نظر ایران درباره تنگه هرمز هماهنگ شوند. به بیان دقیق‌تر، طرح‌های چین امکان حفظ اهرم تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای امتیازگیری را فراهم نمی‌کنند.
این پژوهشگر درباره طرح روسیه نیز توضیح داد: مسکو در قالب «مفهوم امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس»، گفت‌وگوی راهبردی گسترده‌ای را میان کشورهای حاشیه خلیج فارس، همسایگان آنها، اتحادیه عرب، کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی و حتی اعضای شورای امنیت در نظر گرفته است. چنین طرحی بیشتر در شرایط عادی منطقه می‌تواند موضوعیت داشته باشد؛ اما در وضعیت کنونی امنیت منطقه و با توجه به نیاز ایران به حفظ اهرم تنگه هرمز برای بازدارندگی و بقا، نمی‌تواند چندان راهگشا باشد.
کشوریان آزاد با اشاره به پیشنهاد وزیر خارجه روسیه برای تلفیق طرح‌های سه کشور تصریح کرد: به نظر می‌رسد ترکیب ابتکارات ایران، روسیه و چین، آن‌گونه که سرگئی لاوروف مطرح کرده است، برای شرایط عادی منطقه می‌تواند مطلوب باشد و زمینه گفت‌وگویی راهبردی و نتیجه‌بخش را فراهم کند؛ اما در شرایط کنونی، یعنی در بستر جنگ ایران و آمریکا، ساختار‌های مورد نظر پکن و مسکو لزوماً کارآمد نخواهند بود.
وی ادامه داد: با توجه به سابقه رویکرد چین و روسیه برای بازگرداندن امنیت به خلیج فارس در دوره پساجنگ، یکی از مشکلات اصلی این ابتکارات آن است که سهم ایران در آنها به‌روشنی مشخص نشده است. به‌ویژه در طرح روسیه، ابزار‌ها و اهرم‌های قابل‌توجهی برای بهره‌مندی ایران از امنیت خلیج فارس در نظر گرفته نشده است.
این استاد روابط بین‌الملل تأکید کرد: هر ابتکار یا سازوکاری برای مدیریت امنیت منطقه باید با امتیازات مشخصی برای ایران همراه باشد؛ در حالی که بعید است آمریکا تمایلی به اعطای امتیاز به ایران در چارچوب ابتکارات چین و روسیه داشته باشد.
تلفیق ابتکارات خلیج فارس مستلزم سازوکار حقوقی و امتیازات مشخص برای ایران است
کشوریان آزاد با تشریح الزامات هم‌راستا کردن طرح‌های سه کشور بیان کرد: تلفیق پیشنهاد لاوروف با ابتکارات پکن و تهران، مستلزم تعریف سازوکار‌های مشخص حقوقی و فنی است. همچنین باید تعهدات کشورهای مختلف در این چارچوب روشن شود، برای ایران به‌عنوان کشوری که از جنگ متضرر شده است، مابه‌ازای مشخصی در نظر گرفته شود و ابزار‌ها و موانع افزایش تنش نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: با توجه به فاصله اصول حاکم بر این طرح‌ها با واقعیت تنش‌های ژئوپلیتیکی منطقه، تلفیق ابتکارات ایران، روسیه و چین در شرایط کنونی بعید به نظر می‌رسد؛ مگر آنکه از طریق شکل‌گیری یک گفت‌وگوی راهبردی، مسیر جدیدی با ابعاد جزئی‌تر و فنی‌تر تعریف شود.
کشوریان آزاد در ارزیابی ورود نماینده ویژه چین در امور خاورمیانه به تحولات دیپلماتیک منطقه، این اقدام را متأثر از مجموعه‌ای از ملاحظات و تحولات دانست و گفت: نخستین عامل، تمایل کشورهای منطقه به حضور چین است. کشورهای منطقه بار‌ها علاقه خود را به نقش‌آفرینی پکن نشان داده‌اند و انتخاب نماینده ویژه می‌تواند ارتباط چین با دولت‌هایی را که خواهان ایفای نقش بیشتر این کشور هستند، تقویت کند.
وی افزود: دومین عامل، تقویت مشارکت چین در منطقه در امتداد سیاست رو به رشد این کشور نسبت به تحولات و آینده خاورمیانه است. سومین ملاحظه نیز احتمال تداوم تنش‌های ژئوپلیتیکی و بی‌ثباتی در منطقه در آینده خواهد بود.
این پژوهشگر با اشاره به تغییر رویکرد پکن نسبت به تحولات غرب آسیا بیان کرد: چهارمین عامل را می‌توان تغییر رویکرد چین به منطقه و تلاش این کشور برای مطرح کردن خود به‌عنوان قدرتی بزرگ و اثرگذار دانست. پنجمین ملاحظه نیز ضرورت کاهش تنش‌ها در منطقه، به‌ویژه در تنگه هرمز، باب‌المندب و شاخ آفریقاست؛ زیرا اقتصاد چین به این آبراه‌ها وابستگی دارد.
کشوریان آزاد ادامه داد: ششمین عامل، نیاز دولت چین به تحلیل دقیق‌تر وضعیت آینده منطقه برای اتخاذ تصمیم‌های بهینه اقتصادی، به‌ویژه در حوزه انرژی، است. پکن برای تصمیم‌گیری درباره مناسبات اقتصادی و تأمین منافع خود، به شناخت دقیق‌تری از تحولات پیشرو نیاز دارد.
وی با اشاره به افزایش تحرکات دیپلماتیک منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اظهار داشت: هفتمین عامل، افزایش رفت‌وآمد‌ها و تحرکات دیپلماتیک کشورهای مختلف در ارتباط با تحولات خاورمیانه است. نشست چهارجانبه تهران، نشست روسیه با کشورهای حاشیه خلیج فارس، سفر لاوروف به تهران و دیدار سران کشورهای منطقه و فرامنطقه درباره تحولات جاری، از جمله این تحرکات هستند. چین نیز با ابتکار اعزام نماینده ویژه به دنبال تعریف نقش دیپلماتیک جدیدی در امتداد اقدامات سایر کشورهاست.
این استاد روابط بین‌الملل در پایان، اعزام نماینده ویژه را در امتداد رویکرد ثبات‌ساز چین در خاورمیانه ارزیابی کرد و گفت: هشتمین عامل، تلاش پکن برای تشویق دولت‌های منطقه به آرامش و ایفای نقش بیشتر در شکل‌گیری نظم امنیتی غرب آسیا و شمال آفریقاست.
انتهای پیام/
