روز پایانی جشنواره فیلم مقاومت
یک کارشناس حقوق ارتباطات و فناوری اطلاعات پاسخ می‌دهد
نظام ارزیابی دانشگاه‌ها باید بر اساس سرانه تولید علم بازنگری شود/ارتقای جایگاه علمی دانشگاه‌ها نیازمند توجه به سرانه تولید علم
محمدمهدی زاهدی، رئیس انجمن سیستمهای فازی ایران در گفت‌وگوی تفصیلی در حاشیه برگزاری یازدهمین کنگره بین المللی سیستمهای فازی هوشمند (بیست چهارمین کنفرانس سیستم های فازی و بیست و یکمین کنفرانس سیستم های هوشمند ایران) در دانشگاه آزاد اسلامی شیراز با خبرگزاری آنا در شیراز در گفت: در ابتدا، از مسئولان دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز و دانشگاه آزاد اسلامی استان فارس تشکر می‌کنم که واقعاً برای برگزاری این برنامه زحمت کشیدند و تلاش فراوانی داشتند. به‌ویژه از دکتر قائدی که زحمات زیادی متحمل شدند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.
وی افزود: در کنار این عزیزان، از جناب آقای دکتر سلطانی، معاون محترم برنامه‌ریزی و هماهنگی استان، جناب آقای دکتر ثابتان، معاون محترم آموزشی دانشگاه، جناب آقای دکتر شمس نیا، معاون محترم پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی، و جناب آقای دکتر شمس‌الدینی، رئیس محترم دبیرخانه برنامه‌های علمی، تشکر می‌کنم.
همچنین از جناب آقای دکتر جمالی و اعضای محترم کمیته علمی و کمیته اجرایی کنفرانس قدردانی می‌کنم.
گزارشی از فعالیت‌های انجمن سیستمهای فازی و کنفرانس
این کنفرانس با توجه به اینکه هم به حوزه سیستمهای فازی و هم به حوزه سیستمهای هوشمند اختصاص دارد، دربرگیرنده مباحث و محورهای علمی متنوعی است.
در بخش سیستمهای فازی، تعداد ۱۱۳ مقاله به دبیرخانه کنفرانس ارسال شد که از این تعداد، متأسفانه امکان پذیرش ۲۸ مقاله فراهم نشد و در نهایت ۸۵ مقاله مورد پذیرش قرار گرفت.
از مقالات پذیرفته‌شده، ۵۵ مقاله برای ارائه به‌صورت سخنرانی حضوری و ۳۰ مقاله برای ارائه در قالب پوستر انتخاب شدند.
وی افزود: در فرایند داوری نیز تلاش کردیم از متخصص‌ترین و برجسته‌ترین داورانی که در کشور در این حوزه علمی می‌شناختیم، استفاده کنیم تا مقالات با دقت و حساسیت علمی لازم ارزیابی شوند.
ضرورت بازنگری در نظام ارزیابی انجمن‌های علمی
در اینجا لازم می‌دانم به موضوعی اشاره کنم و البته گلایه‌ای هم از وزارت علوم داشته باشم. جناب آقای دکتر صدیقی و جناب آقای دکتر نژادابراهیمی، این موضوع را پیگیری می‌کنم و امیدوارم زمینه اصلاح آن فراهم شود.
ابتدا از جناب آقای دکتر ابراهیمی، مدیرکل محترم پژوهش وزارت علوم، عذرخواهی می‌کنم که پیش‌تر نام ایشان را از قلم انداختم. ایشان و همکارانشان از نیروهای بسیار عالم، توانمند و جدی در حوزه پژوهش هستند و حضور چنین افرادی برای وزارت علوم یک نعمت ارزشمند است.
اما گلایه اصلی من به شیوه ارزیابی انجمن‌های علمی بازمی‌گردد. معتقدم نظام ارزیابی انجمن‌های علمی نیازمند اصلاح جدی است و باید متناسب با جایگاه علمی، مرجعیت و دستاوردهای واقعی انجمن‌ها بازنگری شود.
رئیس کمیته علمی سیستمهای فازی ایران تبیین کرد: از دکتر خاکی و مسئولین این حوزه درخواست دارم به این موضوع توجه ویژه‌ای داشته باشند. انجمنی که از نظر مرجعیت علمی در سطح بین‌المللی جایگاه برجسته‌ای دارد، انتظار می‌رود بیش از این مورد توجه و حمایت قرار گیرد.
وی تصریح کرد: برای نمونه، تا سال گذشته، نشریه ما تنها مجله ایرانی در حوزه مربوط بود که موفق به کسب نمایه کیوان (Q1) شده بود. خوشبختانه امسال دو مجله دیگر نیز به این مجموعه اضافه شده‌اند و در حال حاضر سه مجله در این سطح قرار دارند.
زاهدی خاطرنشان کرد: وقتی یک انجمن علمی توانسته است نشریه‌ای با چنین جایگاه بین‌المللی ایجاد کند و آن را به سطح کیوان برساند، طبیعتاً انتظار می‌رود در نظام ارزیابی وزارت علوم نیز این دستاورد به‌درستی دیده شود.
وی همچنین گفت: نکته قابل‌توجه دیگر این است که ما ناچاریم بیش از ۹۰ درصد مقالات دریافتی را به دلیل حجم بالای درخواست‌ها و محدودیت ظرفیت پذیرش، رد کنیم. این موضوع نشان‌دهنده استقبال گسترده جامعه علمی از نشریه و جایگاه آن در میان پژوهشگران است.
با وجود چنین دستاوردهایی، انتظار داشتیم توجه و حمایت بیشتری نسبت به این انجمن صورت گیرد.
دستاوردهای انجمن در حوزه نشریات علمی
در کنار نشریه اصلی انجمن، نشریه دیگری نیز با عنوان انگلیسی JHIM راه‌اندازی کرده‌ایم. این نشریه در سال گذشته وارد پایگاه اسکوپوس شد و موفق به کسب رتبه Q3 شد. در سال جاری نیز در مسیر ارتقا به رتبه Q2 قرار دارد که این موضوع یکی دیگر از دستاوردهای ارزشمند انجمن به شمار می‌رود.
نشریه دیگری نیز به زبان فارسی داریم که در ابتدا با عنوان نشریه علمی ـ ترویجی فعالیت خود را آغاز کرد؛ اما با توجه به تغییرات نظام رتبه‌بندی و حذف این عنوان از ساختار جدید، اکنون در پی ارتقای جایگاه علمی آن هستیم. این نشریه رتبه علمی خود را از وزارت علوم دریافت کرده و در پایگاه ISC نیز نمایه شده است.
زاهدی افزود: بنابراین، یک انجمن علمی با وجود محدودیت‌ها و بدون برخورداری از پشتوانه‌های مالی و حمایتی جدی، موفق شده است سه نشریه علمی را راه‌اندازی کند و توسعه دهد. به‌ویژه نشریه نخست که جایگاه بین‌المللی ارزشمندی دارد، شایسته توجه و حمایت بیشتری از سوی وزارت علوم است.
وی اضافه کرد: من در این زمینه نکات کلی‌تری نیز دارم که امیدوارم در ادامه و با استفاده از فرمایشات جناب آقای دکتر نژادابراهیمی بتوانم به آنها بپردازم.
اگر این موضوع مورد توجه قرار نگیرد و حمایت لازم از انجمن‌های علمی و نشریات معتبر کشور صورت نپذیرد، در آینده با تضعیف وضعیت استنادات علمی و کاهش کیفیت و کمیت تولیدات علمی مواجه خواهیم شد و این مسئله می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری برای کشور در عرصه علمی به همراه داشته باشد.
وی در ادامه سخنان خود گفت: یکی دیگر از فعالیت‌هایی که در انجمن انجام داده‌ایم، موضوعی است که در ادامه به آن اشاره خواهم کرد.
البته ما در انجمن واقعاً فعالیت کرده‌ایم و تلاش داشته‌ایم؛ به خدا قسم، تاکنون حتی پولی هم دریافت نکرده‌ایم و بسیاری از این اقدامات با اتکا به انگیزه و تلاش اعضای انجمن انجام شده است.
محمدمهدی زاهدی، رئیس انجمن سیستمهای فازی ایران در گفتگو با آنا گفت: از دیگر اقدامات مهم انجمن، راه‌اندازی سه آزمایشگاه در حوزه محاسبات نرم است که دو مورد از آنها در داخل کشور و یک مورد در خارج از کشور، در چین، ایجاد شده است. یکی از این آزمایشگاه‌ها در دانشگاه شهید بهشتی، دیگری در کرمان و آزمایشگاه سوم در دانشگاه پلی‌تکنیک شی‌آن چین راه‌اندازی شده است.
وی افزود: در همین راستا، سال گذشته این افتخار را داشتیم که به همراه آقای دکتر خاکی به کشور چین سفر کنیم و آزمایشگاه محاسبات نرم دانشگاه پلی‌تکنیک شی‌آن را افتتاح کنیم. این دانشگاه از دانشگاه‌های معتبر کشور چین به شمار می‌رود. تصویری که مشاهده می‌کنید، مربوط به همین آزمایشگاه و مراسم افتتاح آن است.
بنابراین، کنفرانسی که امروز در اینجا برگزار می‌شود، پشتوانه‌ای از سابقه طولانی و ارزشمند انجمن در حوزه پژوهش، فعالیت‌های علمی، تولید علم و پرورش نخبگان دارد. خانم دکتر ابوالپور که در این جلسه حضور دارند، یکی از چهره‌های علمی برجسته و از پرورش‌یافتگان همین انجمن سیستمهای فازی ایران هستند. بنده نیز افتخار داشتم که به‌عنوان استاد راهنمای ایشان در این مسیر علمی همراهشان باشم. البته افراد توانمند و برجسته دیگری نیز در کشور داریم که مسیر علمی خود را از طریق این انجمن آغاز کرده‌اند و امروز بسیاری از آنان به مرتبه استادی تمام در دانشگاه‌های کشور رسیده‌اند.
وی تبیین نمود: برگزاری کنفرانس‌های علمی متعدد و حمایت از رویدادهای پژوهشی و تخصصی نیز از دیگر فعالیت‌های انجمن بوده است که نمونه‌هایی از آن را در این اسلاید مشاهده می‌کنید.
وی در ادامه تصریح نمود: نکته‌ای را درباره جایگاه بین‌المللی انجمن عرض می‌کنم. همان‌طور که در تصویر مشاهده می‌کنید، ما به همراه انجمن سیستمهای هوشمند ایران، در چارچوب انجمن بین‌المللی سیستمهای فازی جهان فعالیت داریم. آقای دکتر ابراهیمی ان‌شاءالله در این زمینه توضیحات بیشتری ارائه خواهند کرد.
وی خاطرنشان کرد: با این حال، مایلم نگاه کوتاهی به روند تولید علم در ایران داشته باشیم. اگر روند تولید علم کشور را در فاصله سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ بررسی کنیم، مشاهده می‌شود که با نوعی افت مواجه بوده‌ایم. جایگاه علمی کشور که در رتبه پانزدهم قرار داشت، در سال ۲۰۲۵ به رتبه هجدهم تنزل پیدا کرده است. این موضوع در مقایسه با برخی کشورهای منطقه، از جمله عربستان سعودی، نیز قابل توجه است. برای مثال، در مقطعی فاصله تولیدات علمی ایران با عربستان حدود ۳۰ هزار مدرک علمی بود، اما در ادامه این فاصله کاهش یافت و عربستان توانست از ایران پیشی بگیرد. برخی کشورهای دیگر، از جمله هلند، نیز در این مقایسه قابل بررسی هستند. البته تحلیل دقیق این روند به زمان بیشتری نیاز دارد و از آقای دکتر جاری خواهش می‌کنم در صورت امکان، در تبیین این موضوع کمک کنند.
زاهدی گفت: در نمودار مربوط به مقایسه روند تولید علم ایران، عربستان سعودی و ترکیه نیز که با رنگ قرمز مشخص شده‌اند، به‌روشنی می‌توان مشاهده کرد که جایگاه ایران در مقایسه با این کشورها با کاهش نسبی مواجه شده است. بدون تردید، ادامه چنین روندی برای جایگاه علمی کشور مطلوب نیست.
از موضوع همکاری‌های بین‌المللی عبور می‌کنم؛ چراکه آقای دکتر در ادامه توضیحات لازم را ارائه خواهند کرد. اما نکته دیگری که به نظرم برای دانشگاه آزاد اسلامی اهمیت ویژه‌ای دارد، وضعیت تولید علم در پایگاه اسکوپوس است.
زاهدی اضافه نمود: روند تولیدات علمی از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ به تفکیک وزارت علوم، وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی نشان داده شده است. بر اساس این نمودار، بخش سبزرنگ مربوط به وزارت علوم، بخش قرمزرنگ مربوط به وزارت بهداشت و بخش پایین نمودار مربوط به دانشگاه آزاد اسلامی است. انتظار می‌رود دانشگاه آزاد اسلامی با توجه به ظرفیت گسترده اعضای هیئت علمی و مجموعه دانشگاهی خود، تلاش بیشتری برای ارتقای میزان تولیدات علمی و پژوهشی انجام دهد.
نکته مهم‌تر، موضوع سرانه تولید علم به ازای اعضای هیئت علمی است که بنده درباره آن دیدگاه جدی دارم و پیش‌تر نیز این موضوع را با وزارت علوم و آقای دکتر ابطحی مطرح کرده‌ام. به نظرم، نظام ارزیابی علمی کشور باید توجه بیشتری به این شاخص داشته باشد.
محمدمهدی زاهدی، رئیس انجمن سیستمهای فازی ایران گفت: اگر وضعیت تولید علم را بر اساس سرانه اعضای هیئت علمی بررسی کنیم، مشاهده می‌شود که حتی در بهترین وضعیت، این شاخص در برخی مجموعه‌ها حدود ۱٫۵۲ است. این ارقام در مقایسه میان وزارت علوم، وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی قابل بررسی است و انتظار می‌رود همه این مجموعه‌ها برای ارتقای سرانه تولیدات علمی خود تلاش بیشتری داشته باشند.
در اینجا لازم می‌دانم به یک اشکال اساسی در نظام ارزیابی دانشگاه‌های کشور اشاره کنم؛ اشکالی که موجب دلسردی برخی اعضای هیئت علمی و حتی بعضی دانشگاه‌ها شده است. مسئله اصلی به شیوه ارزیابی و رتبه‌بندی دانشگاه‌ها بازمی‌گردد.
وی تبیین نمود: در حال حاضر دانشگاه‌هایی در کشور وجود دارند که سرانه تولید علمی آنها نزدیک به سه مقاله به ازای هر عضو هیئت علمی است، اما در نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌ها جایگاه و نام شایسته‌ای ندارند. دلیل این مسئله آن است که در برخی ارزیابی‌ها، صرفاً تعداد کل مقالات و تولیدات علمی دانشگاه مبنای مقایسه قرار می‌گیرد.
برای روشن‌تر شدن موضوع، می‌توان دانشگاهی با بیش از سه هزار عضو هیئت علمی را با دانشگاهی مقایسه کرد که تنها حدود ۲۰۰ عضو هیئت علمی دارد. طبیعی است دانشگاهی که بیش از سه هزار عضو هیئت علمی دارد، به دلیل برخورداری از ظرفیت انسانی گسترده‌تر، امکان تولید مقالات بیشتری خواهد داشت. بنابراین، مقایسه تعداد مطلق مقالات این دو دانشگاه، بدون در نظر گرفتن تعداد اعضای هیئت علمی، نمی‌تواند معیار منصفانه‌ای برای ارزیابی عملکرد علمی آنها باشد.
زاهدی خاطرنشان کرد: برای مثال، اگر دانشگاهی با تعداد زیادی عضو هیئت علمی، سرانه تولید علم پایین‌تری داشته باشد، در حالی که دانشگاهی کوچک‌تر با سرانه‌ای حدود ۲٫۷ یا ۲٫۸ مقاله به ازای هر عضو هیئت علمی فعالیت کند، نباید صرفاً به دلیل تعداد کمتر مقالات، دانشگاه دوم در رتبه‌بندی نادیده گرفته شود.
وی گفت: به اعتقاد بنده، باید میان تعداد کل تولیدات علمی و سرانه تولید علم تفاوت قائل شد. توجه به این شاخص می‌تواند انگیزه دانشگاه‌های کوچک‌تر و اعضای هیئت علمی پرتلاش را افزایش دهد و زمینه ارزیابی عادلانه‌تر عملکرد علمی دانشگاه‌های کشور را فراهم کند.
این موضوع بسیار مهم است و لازم است در نظام رتبه‌بندی و ارزیابی دانشگاه‌های کشور با جدیت بیشتری مورد توجه قرار گیرد.
انتهای پیام/
