فقط ۳۰ درصد بیماران دیابتی قند خون خود را کنترل می‌کنند/ ضرورت استفاده از هوش مصنوعی برای تحول در مراقبت دیابت
به گزارش خبرنگار آنا؛ هفتمین کنگره بین‌المللی مدیریت دیابت به مناسبت روز جهانی دیابت، صبح امروز چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵ برگزار شد.
باقر لاریجانی، رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم، در این کنگره با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه‌های مدیریت بیماری دیابت اظهار کرد: برای کنترل دقیق‌تر بیماران باید مراقبت یکپارچه دیابت را ساماندهی کنیم و از برنامه‌های ملی، نوآوری‌های پزشکی و فناوری‌های جدید بهره ببریم. همچنین باید تحولات پزشکی در حوزه‌هایی مانند پزشکی شخصی‌سازی‌شده، اُمیکس‌ها و میکروبیوتای روده را در مدیریت بیماری‌ها، به‌ویژه دیابت، مورد توجه قرار دهیم.
وی با بیان اینکه شیوع دیابت در جهان همچنان رو به افزایش است، افزود: با وجود تلاش‌های کشور‌های مختلف، بسیاری از آنها در کنترل روند افزایشی دیابت و چاقی موفق نبوده‌اند و پیش‌بینی‌ها نیز نشان می‌دهد این روند در سال‌های آینده ادامه خواهد داشت. افزایش شیوع بیماری به‌طور طبیعی عوارض و پیامد‌های آن، از جمله مشکلات قلبی و عروقی، را نیز بیشتر می‌کند.
افزایش شیوع دیابت در ایران از ۱۰ به ۱۴ درصد
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم درباره وضعیت دیابت در کشور گفت: آخرین مطالعه ملی بیماری‌های غیرواگیر که در سال ۲۰۲۱ انجام شده، حدود ۳۰ هزار نفر را در استان‌های مختلف کشور بررسی کرده است. در حال حاضر نیز دور جدید این مطالعه در حال اجراست و امیدواریم با فراهم بودن شرایط، به پایان برسد.
لاریجانی ادامه داد: بر اساس شواهد منتشرشده، مقایسه وضعیت سال ۲۰۲۱ با سال ۲۰۱۶ نشان می‌دهد شیوع دیابت در کشور از حدود ۱۰ درصد به نزدیک ۱۴ درصد رسیده است. البته وضعیت استانها یکسان نیست و برخی استانها شیوع بالاتر و برخی دیگر شیوع پایین‌تری دارند. در مطالعات جدید نیز نمونه‌گیری به‌گونه‌ای طراحی شده است که وضعیت هر استان به‌صورت نماینده جمعیت همان استان بررسی شود.
وی با اشاره به وضعیت کنترل بیماری در کشور بیان کرد: مطالعات نشان می‌دهد حدود ۳۰ درصد بیماران دیابتی کنترل مطلوب قند خون دارند؛ یعنی میزان قند خون آنها به محدوده هدف، حدود هفت یا کمتر و در برخی شاخص‌ها نزدیک به ۶.۵، رسیده است. این وضعیت نشان می‌دهد روش‌های سنتی کنترل دیابت به‌تنهایی نمی‌توانند ما را به اهداف مورد نظر برسانند.
اختلال چربی خون در ۸۰ درصد جمعیت
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم با اشاره به ضرورت توجه هم‌زمان به سایر عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر گفت: در همان مطالعه، مشخص شده است که حدود ۸۰ درصد جمعیت کشور به نوعی اختلال در متابولیسم چربی‌ها مبتلا هستند؛ از جمله افزایش تری‌گلیسرید، کلسترول تام یا کلسترول بد. برآورد‌ها نشان می‌دهد حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد جمعیت نیز به مداخله درمانی برای کنترل چربی خون نیاز دارند.
لاریجانی افزود: برای کنترل دیابت تنها نمی‌توان بر قند خون تمرکز کرد؛ بلکه چربی خون، فشار خون و سایر عوامل خطر نیز باید کنترل شوند. در زمینه فشار خون، مقایسه مطالعات سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۱ نشان می‌دهد آگاهی مردم از حدود ۶۰ به ۷۰ درصد افزایش یافته و میزان دریافت درمان در افرادی که به مداخله نیاز دارند نیز از حدود ۵۰ به ۶۰ درصد رسیده است. با این حال، میزان کنترل فشار خون و چربی خون همچنان مطلوب نیست و حدود ۴۰ درصد گزارش شده است.
وی با اشاره به اهمیت مصرف دارو‌های کاهنده چربی خون از جمله استاتین‌ها گفت: شواهد جهانی نشان می‌دهد استفاده از استاتین‌ها نقش مهمی در کاهش مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های قلبی و عروقی داشته است؛ بنابراین کنترل چربی خون در کنار مدیریت قند و فشار خون باید جدی گرفته شود.
فاصله شاخص‌های کشور با اهداف جهانی کنترل بیماری‌های غیرواگیر
لاریجانی با اشاره به اهداف تعیین‌شده در سطح جهانی برای کنترل بیماری‌های غیرواگیر اظهار کرد: یکی از اهداف این بود که ۸۰ درصد بیماران دیابتی شناسایی شوند، ۸۰ درصد آنها کنترل مطلوب قند خون داشته باشند، ۸۰ درصد بیماران مبتلا به فشار خون تحت کنترل قرار گیرند و ۶۰ درصد افراد واجد شرایط نیز دارو‌های استاتین دریافت کنند.
وی افزود: در حال حاضر میزان تشخیص دیابت در کشور حدود ۷۰ درصد است، در حالی که هدف ۸۰ درصدی تعیین شده بود؛ اما در زمینه کنترل قند خون، تنها حدود ۳۰ درصد بیماران به وضعیت مطلوب رسیده‌اند. همچنین کنترل فشار خون حدود ۳۰ درصد و میزان مصرف استاتین در بیماران واجد شرایط حدود ۵۰ درصد است. این آمار نشان می‌دهد برای بهبود شاخص‌های بیماری‌های غیرواگیر باید تحولی جدی در روش‌های مراقبت و درمان ایجاد شود.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم ادامه داد: کشور‌ها در دستیابی به هدف کاهش ۲۵ درصدی مرگ‌های زودرس ناشی از بیماری‌های غیرواگیر طی ۱۰ سال گذشته موفقیت مورد انتظار را به دست نیاوردند. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت این بازه را پنج سال دیگر تمدید کرد تا کشور‌ها فرصت بیشتری برای تحقق اهداف خود داشته باشند.
اهداف ملی جدید برای کنترل دیابت و چاقی
لاریجانی با اشاره به برنامه ملی جدید کنترل بیماری‌های غیرواگیر گفت: در برنامه ملی، پنج گروه بیماری و مسئله سلامت مورد توجه قرار گرفته‌اند که شامل بیماری‌های قلبی و عروقی، دیابت، بیماری‌های مزمن تنفسی، اختلالات سلامت روان و حوادث است. این دو حوزه اخیر به دلیل بار قابل‌توجهی که بر سلامت جامعه دارند، به برنامه اضافه شده‌اند.
وی افزود: برآورد‌ها نشان می‌دهد حدود ۲۵ درصد جمعیت کشور به نوعی مشکل سلامت روان مبتلا هستند و بخشی از این افراد نیز با مشکلات حاد و نیازمند مداخله فوری مواجه‌اند. حوادث نیز از عوامل مهم تأثیرگذار بر سلامت و مرگ‌ومیر مردم به شمار می‌روند. با پیشنهاد ایران، سلامت روان نیز در چارچوب بیماری‌های غیرواگیر سازمان جهانی بهداشت مورد توجه قرار گرفته است.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم درباره اهداف جدید کشور در حوزه دیابت گفت: در شورای عالی سلامت کشور و در حضور رئیس‌جمهور، اهدافی برای کنترل بیماری‌های غیرواگیر مطرح و تصویب شد که از جمله آنها تثبیت شیوع دیابت و چاقی، شناسایی ۸۰ درصد بیماران دیابتی و کنترل ۸۰ درصد آنها طی پنج سال آینده است.
وی ادامه داد: همچنین قرار است میزان کنترل فشار خون به حدود ۸۰ درصد برسد، پوشش مصرف استاتین از حدود ۴۰ درصد به ۶۰ درصد افزایش پیدا کند، دسترسی بیماران مبتلا به دیابت نوع یک به انسولین و امکانات کنترل بیماری توسعه یابد و ۸۰ درصد بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیوی شناسایی و تحت درمان قرار گیرند. مدیریت کبد چرب نیز از دیگر اهداف این برنامه است؛ چراکه حدود ۴۰ درصد جمعیت کشور در گروه مبتلایان به کبد چرب قرار دارند.
ضرورت ثبت و پایش مستمر بیماران دیابتی
لاریجانی با تأکید بر اهمیت شناسایی دقیق بیماران گفت: یکی از چالش‌های اصلی مدیریت بیماری‌های مزمن، نبود نظام ثبت و شناسایی کامل بیماران است. اگر بیماران به‌درستی ثبت نشوند، امکان پایش و مدیریت مؤثر آنها نیز محدود خواهد بود.
وی افزود: در پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم اقدامات گسترده‌ای برای ایجاد نظام ثبت بیماران در حال انجام است و از روش‌های جدید، از جمله ثبت اطلاعات با استفاده از صوت، نیز استفاده می‌شود. در این روش، بیمار می‌تواند وضعیت خود را به‌صورت صوتی بیان کند و پزشک نیز اطلاعات مورد نیاز را ثبت کند تا در فرایند مراقبت و کنترل بیماری مورد استفاده قرار گیرد.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم تأکید کرد: برای تصمیم‌گیری دقیق درباره بیمار، نمی‌توان تنها به اطلاعات بالینی و مراجعات حضوری اکتفا کرد. اطلاعات ژنتیکی، متابولیک، تصویربرداری و داده‌های مربوط به جمعیت نیز باید در کنار اطلاعات بالینی قرار گیرند تا امکان انتخاب روش درمان مناسب‌تر فراهم شود.
هوش مصنوعی و مراقبت دیجیتال؛ راهی برای بهبود مدیریت دیابت
لاریجانی با بیان اینکه برای ارتقای کنترل دیابت باید از روش‌های جدید استفاده کرد، گفت: ابزار‌هایی مانند مدیریت مجازی، هوش مصنوعی و مراقبت دیجیتال می‌توانند به بهبود وضعیت بیماران کمک کنند. هدف اصلی درمان باید حفظ سلامت بیمار، کاهش عوارض، بهبود کیفیت زندگی و مدیریت هزینه‌های درمان باشد.
وی افزود: مراقبت یکپارچه به این معناست که همه ابزار‌های موجود برای بهبود وضعیت بیمار به کار گرفته شوند و تیم درمان با هماهنگی بیشتری فعالیت کند. در این رویکرد باید علاوه بر اثربخشی درمان، ایمنی بیمار، هزینه‌های مراقبت، سلامت کارکنان حوزه سلامت و دسترسی عادلانه مردم به خدمات نیز مورد توجه قرار گیرد.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم ادامه داد: مراقبت از دیابت باید از پیشگیری آغاز شود. شناسایی افراد در معرض خطر، تشخیص زودهنگام، ارزیابی ریسک، انتخاب درمان مناسب، پایش عوارض و پیگیری بلندمدت بیماران از اجزای این مسیر هستند. برای شناسایی افراد پرخطر می‌توان از امتیاز‌های بالینی و در مراحل دقیق‌تر از اطلاعات ژنتیکی و متابولیک استفاده کرد.
طراحی نظام مراقبت شخصی‌سازی‌شده برای بیماران
لاریجانی با اشاره به ضرورت استفاده از اطلاعات فردی در انتخاب درمان گفت: بیماران دیابتی شرایط یکسانی ندارند و پاسخ آنها به دارو‌ها نیز متفاوت است؛ بنابراین نمی‌توان برای همه بیماران یک روش درمانی واحد در نظر گرفت. پزشکی شخصی‌سازی‌شده به ما کمک می‌کند بر اساس ویژگی‌های هر فرد، درمان مناسب‌تری انتخاب کنیم و عوارض بیماری را کاهش دهیم.
وی افزود: آموزش عمومی نیز همیشه برای همه بیماران مؤثر نیست؛ زیرا میزان سواد سلامت، درک بیماری و نیاز‌های افراد با یکدیگر تفاوت دارد. به همین دلیل باید آموزش متناسب با شرایط هر بیمار طراحی شود. برای مثال، فرد مبتلا به دیابت باید بتواند متناسب با میزان آگاهی خود درباره نوع بیماری، عملکرد لوزالمعده، ترشح انسولین و شیوه مصرف دارو‌ها آموزش دریافت کند.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم با اشاره به نقش هوش مصنوعی در این فرایند گفت: هوش مصنوعی می‌تواند به پرسش‌های بیماران پاسخ دهد، اطلاعات آنها را خلاصه کند و با استفاده از راهنما‌های بالینی، در تصمیم‌گیری درمانی به پزشک کمک کند. با این حال، هدف جایگزین کردن پزشک نیست؛ بلکه فراهم کردن ابزاری برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری و افزایش کیفیت مراقبت است.
مراقبت ۲۴ ساعته با استفاده از سامانه‌های هوشمند
لاریجانی با تشریح یکی از برنامه‌های در دست اجرای پژوهشگاه اظهار کرد: در حال طراحی سامانه‌ای هستیم که بیمار بتواند پیش از مراجعه به پزشک، اطلاعات و مشکلات خود را در آن ثبت کند. پزشک نیز هنگام مراجعه به خلاصه‌ای از وضعیت بیمار، اطلاعات قبلی و روند مراقبت او دسترسی خواهد داشت و در صورت نیاز می‌تواند پرسش‌های تکمیلی مطرح کند.
وی افزود: این سامانه می‌تواند بر اساس راهنما‌های درمانی، پیشنهاد‌هایی برای پیگیری و مراقبت ارائه دهد و بیمار را از زمان انجام آزمایش‌ها و مراجعات بعدی مطلع کند. به این ترتیب، امکان شکل‌گیری نوعی مراقبت مستمر و ۲۴ ساعته فراهم می‌شود.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم تأکید کرد: این سامانه قرار نیست جای پزشک را بگیرد، بلکه به پزشک کمک می‌کند اطلاعات بیمار را بهتر بررسی کند و تصمیم دقیق‌تری بگیرد. اهمیت این موضوع به‌ویژه برای بیمارانی است که در شهر‌های کوچک و مناطق دورافتاده زندگی می‌کنند و دسترسی آنها به متخصصان محدودتر است.
وی ادامه داد: این طرح اکنون در دانشگاه علوم پزشکی تهران در مرحله پایلوت قرار دارد و گروهی از پزشکان در اجرای آن مشارکت دارند. امیدواریم این مرحله طی حدود ۱۵ تا ۲۰ روز به پایان برسد و پس از آن با همکاری بیمه‌ها و بخش‌های مرتبط، امکان استفاده از آن در نظام مراقبت سلامت فراهم شود.
کاهش مراجعات غیرضروری و افزایش دسترسی مناطق محروم
لاریجانی درباره آثار مورد انتظار از توسعه زیرساخت‌های سلامت دیجیتال گفت: مراقبت مستمر از بیماران مزمن، افزایش دسترسی به خدمات، کاهش مراجعات غیرضروری، کم شدن آزمایش‌های تکراری، فراهم شدن مراقبت در منزل، کاهش خطا‌های پزشکی و دسترسی بهتر مناطق محروم از جمله نتایج مورد انتظار است.
وی افزود: در این سامانه، اطلاعات پزشکی بیمار در دسترس قرار می‌گیرد و نیازی نیست فرد در هر مراجعه همه مدارک خود را به‌صورت فیزیکی همراه داشته باشد. همچنین می‌توان با استفاده از داده‌های مربوط به قند خون، فشار خون، خواب، بیداری و استرس، برنامه مراقبتی متناسب با شرایط هر فرد طراحی کرد.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم با اشاره به برنامه‌ای برای توسعه مراقبت هوشمند در جمعیت گسترده‌تر گفت: طرحی برای پایش و مراقبت از حدود هشت میلیون نفر در گروه سفیران سلامت در حال طراحی است تا با استفاده از پلتفرم‌های هوشمند، آموزش شخصی‌سازی‌شده و پایش مستمر، وضعیت سلامت افراد بهبود یابد و مراجعات غیرضروری کاهش پیدا کند.
دوقلوی دیجیتال و نقش میکروبیوتای روده در پزشکی آینده
لاریجانی در بخش دیگری از سخنان خود به فناوری دوقلوی دیجیتال اشاره کرد و گفت: یکی از مسیر‌های آینده پزشکی، ایجاد مدلی از وضعیت جسمی و بیماری هر فرد است تا بتوان بر اساس اطلاعات بالینی، ژنتیکی، پروتئینی و متابولیک، شرایط بیمار و پاسخ احتمالی او به درمان را شبیه‌سازی و پیش‌بینی کرد.
وی افزود: طراحی چنین مدلی کار ساده‌ای نیست و به حجم زیادی از داده‌های دقیق و مدل‌سازی نیاز دارد؛ اما می‌تواند در انتخاب دارو و پیش‌بینی عوارض یا میزان اثربخشی درمان به پزشکان کمک کند.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم با اشاره به اهمیت میکروبیوتای روده گفت: ویژگی‌های ژنتیکی افراد در برخی بیماری‌ها نقش دارند، اما ترکیب میکروبیوتای روده در افراد تفاوت قابل‌توجهی دارد و این تفاوت می‌تواند زمینه شخصی‌سازی دقیق‌تر درمان را فراهم کند. به همین دلیل، پژوهش درباره میکروبیوتا و ارتباط آن با بیماری‌ها و پاسخ به درمان اهمیت دارد.
وی ادامه داد: در این زمینه از روش‌هایی مانند مطالعات کوهورت، یادگیری ماشین و دوقلوی دیجیتال استفاده می‌شود تا بتوان وضعیت آینده بیمار را بهتر پیش‌بینی کرد و درمان متناسب‌تری در اختیار او قرار داد.
تفاوت پاسخ بیماران به دارو‌ها بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی
لاریجانی با اشاره به نقش اطلاعات ژنتیکی در انتخاب دارو اظهار کرد: پاسخ بیماران به دارو‌ها یکسان نیست. برای مثال، ممکن است یک بیمار با مصرف استاتین همچنان کنترل مناسبی بر چربی خون نداشته باشد یا فرد دیگری با دریافت داروی ضدپلاکت با عارضه خونریزی مواجه شود. بخشی از این تفاوت‌ها می‌تواند به ویژگی‌های ژنتیکی و متابولیکی افراد مربوط باشد.
وی افزود: در یک بررسی، ۱۶ دارو در میان حدود هشت هزار بیمار از نظر برخی تفاوت‌های ژنتیکی و جهش‌ها مورد مطالعه قرار گرفته‌اند تا ارتباط این ویژگی‌ها با پاسخ بیماران به درمان بررسی شود.
رئیس پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم تأکید کرد: هرچه اطلاعات دقیق‌تری از وضعیت ژنتیکی و متابولیکی بیماران در اختیار داشته باشیم، امکان انتخاب درمان مناسب‌تر افزایش پیدا می‌کند. برای دستیابی به این هدف باید داده‌های پژوهشی و بالینی در کنار یکدیگر قرار گیرند و با استفاده از ابزار‌های تحلیلی، به تصمیم‌گیری درمانی کمک کنند.
پایلوت سامانه هوشمند برای پشتیبانی از پزشکان
در ادامه این کنگره، امیرکامران نیکوسخن، مدیرعامل انجمن دیابت ایران، نیز با اشاره به برنامه پایلوت سامانه هوشمند مراقبت از بیماران گفت: این سامانه قرار نیست جای پزشک را بگیرد، بلکه ابزاری برای پشتیبانی از پزشکان و بهبود مراقبت از بیمارانی است که در نقاط مختلف کشور زندگی می‌کنند و ممکن است به خدمات تخصصی دسترسی کافی نداشته باشند.
وی افزود: در این سامانه، اطلاعات بیمار به‌صورت خودکار ثبت و تحلیل می‌شود و پیشنهاد‌های هوشمند برای پیگیری و مراقبت در اختیار تیم درمان قرار می‌گیرد. همچنین اطلاعات پزشکی با سازوکار‌های امنیتی و حفاظتی نگهداری می‌شود تا حریم خصوصی بیماران حفظ شود.
نیکوسخن ادامه داد: این طرح در دانشگاه علوم پزشکی تهران با مشارکت گروهی از پزشکان در حال اجرای آزمایشی است و پیش‌بینی می‌شود طی حدود ۱۵ تا ۲۰ روز به پایان برسد. امیدواریم با همکاری بیمه‌ها و بخش‌های مرتبط، امکان استفاده از این سامانه در نظام مراقبت سلامت فراهم شود.
مدیرعامل انجمن دیابت ایران با اشاره به ظرفیت این فناوری برای مدیریت سایر بیماری‌های مزمن گفت: هدف ما محدود به دیابت نیست و می‌توان از این زیرساخت برای مدیریت مجموعه‌ای از بیماری‌های غیرواگیر استفاده کرد. با توسعه این سامانه‌ها، مراقبت مستمر از بیماران، کاهش مراجعات غیرضروری، کاهش آزمایش‌های تکراری، ارائه خدمات در منزل و افزایش دسترسی مناطق محروم امکان‌پذیرتر می‌شود.
وی با اشاره به برنامه پایش هوشمند جمعیت سفیران سلامت گفت: طرحی برای مراقبت از حدود هشت میلیون نفر در این گروه در نظر گرفته شده است تا با آموزش‌های شخصی‌سازی‌شده و پایش شاخص‌هایی مانند قند خون، فشار خون، خواب و استرس، برنامه مراقبتی متناسب با وضعیت هر فرد ارائه شود.
نیکوسخن همچنین با تأکید بر اهمیت توسعه پزشکی شخصی‌سازی‌شده گفت: ترکیب داده‌های بالینی، ژنتیکی و متابولیکی می‌تواند به انتخاب درمان مناسب‌تر کمک کند. تفاوت‌های ژنتیکی و متابولیکی باعث می‌شود بیماران به یک دارو پاسخ یکسانی ندهند؛ بنابراین تحلیل این اطلاعات با استفاده از روش‌های یادگیری ماشین و مدل‌سازی می‌تواند در بهبود تصمیم‌گیری درمانی مؤثر باشد.
انتهای پیام/
