یادداشت؛
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی بندرجاسک:
حجت الاسلام و المسلمین پناهیان:
برنده جایزه مغز و استاد علوم اعصاب دانشگاه نیویورک در گفت‌وگو با آناتک:
پیشنهاد وزیر فرهنگ برای تدوین برنامه ملی تاب‌آوری شناختی/ جنگ شناختی با پشتوانه هوش مصنوعی، میدان تازه منازعات جهانی است
به گزارش خبرنگار آنا، سیدعباس صالحی در همایش بین‌المللی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی که امروز در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به پیوند موضوع جنگ شناختی با سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی اظهار کرد: جنگ‌های جدید در قالب جنگ ترکیبی و با بهره‌گیری از حوزه‌های مختلف نظامی، اقتصادی، تبلیغاتی، روانی، فرهنگی، الکترونیک و سایبری شکل گرفته‌اند.
وی افزود: اگرچه در گذشته نیز نمونه‌هایی از جنگ‌های ترکیبی وجود داشته است، اما تفاوت جنگ‌های ترکیبی مدرن با گذشته در تنوع و تعدد حوزه‌هایی است که به‌صورت هم‌زمان درگیر این جنگ‌ها می‌شوند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه جنگ شناختی حلقه پیونددهنده انواع جنگ‌های ترکیبی است، تصریح کرد: پرداختن به جنگ شناختی در واقع توجه به حلقه اتصال و پیوند میان عرصه‌های مختلف جنگ‌های ترکیبی است؛ از همین رو، این موضوع در بررسی جنگ‌های امروز و آینده اهمیت ویژه‌ای دارد.
صالحی با اشاره به تغییر کانون منازعات از قلمرو‌های سنتی به عرصه ذهن و ادراک انسان گفت: در تحولات جدید، این درک شکل گرفته است که قلمرو ذهن می‌تواند از بسیاری از قلمرو‌های دیگر تأثیرگذارتر باشد. جنگ شناختی نیز با تمرکز بر ذهن انسان، هم ساحت آشکار ذهن، یعنی آگاهی و تفکر، و هم ساحت پنهان آن، شامل نحوه تفکر، فرایند ادراک و مدیریت ادراک را هدف قرار می‌دهد.
وی ادامه داد: در جنگ شناختی، علاوه بر آنچه افراد می‌دانند و به آن آگاهی دارند، شیوه اندیشیدن و چگونگی شکل‌گیری ادراک نیز اهمیت پیدا می‌کند و حتی می‌توان گفت این ساحت پنهان، یکی از بخش‌های اصلی این نوع جنگ است.
علوم شناختی و هوش مصنوعی؛ دو پیشران اصلی جنگ شناختی
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به عوامل مؤثر در گسترش جنگ شناختی بیان کرد: این نوع جنگ با دو پیشران مهم و پرشتاب حرکت می‌کند؛ نخست علوم شناختی و دوم فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی.
صالحی با اشاره به نقش علوم میان‌رشته‌ای در توسعه مطالعات شناختی، از تلاش‌های شهید خرازی در توجه به این حوزه یاد کرد و گفت: ایشان در زمینه ترجمه، معادل‌سازی واژگان، پژوهش و راه‌اندازی مراکز و رشته‌های مرتبط با علوم شناختی اقدامات قابل توجهی انجام دادند.
وی درباره نقش فناوری‌های جدید نیز اظهار کرد: هوش مصنوعی ظرفیت‌های گسترده‌ای برای تحلیل داده‌ها، داده‌کاوی، تأثیرگذاری بر گرایش‌ها و الگو‌های رفتاری و همچنین پیش‌بینی روند‌ها ایجاد کرده است؛ ظرفیت‌هایی که می‌توانند در میدان جنگ شناختی مورد استفاده قرار گیرند.
صالحی تأکید کرد: به همین دلیل، جنگ شناختی را باید یکی از مهم‌ترین میدان‌های منازعات آینده در سطوح منطقه‌ای و ملی دانست؛ میدانی که هم حلقه پیونددهنده جنگ‌های ترکیبی است و هم از پشتوانه دو پیشران مهم علوم شناختی و فناوری‌های نوین برخوردار است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه با تفکیک دو حوزه آفندی و پدافندی در جنگ شناختی گفت: در کنار اقدامات آفندی، بخش مهمی از مواجهه با این جنگ به حوزه پدافندی و تقویت تاب‌آوری شناختی جامعه بازمی‌گردد؛ به این معنا که چگونه می‌توان افراد و جامعه را در برابر تأثیرات و آسیب‌های شناختی مقاوم کرد.
وی با تأکید بر ضرورت شناسایی کانون‌های خطای شناختی افزود: همان‌گونه که در منطق قدیم درباره خطا‌های تفکر بحث می‌شد، امروز نیز باید با اتکا به علوم شناختی، تجربه‌های زیستی و مطالعات میدانی، زمینه‌ها و کانون‌هایی را که موجب خطای شناختی می‌شوند شناسایی کنیم.
صالحی یکی از این خطا‌ها را غلبه برداشت سریع بر تفکر تأملی دانست و اظهار کرد: سرعت گردش اطلاعات در فضای امروز ممکن است افراد را به سمت برداشت‌های عجولانه، غیرواقعی و نادرست سوق دهد. یکی از چالش‌های مهم این است که فرصت مکث و بررسی را از دست بدهیم و بدون تأمل، اطلاعات را بپذیریم.
وی تکرار را یکی دیگر از کانون‌های خطای شناختی برشمرد و گفت: نباید تکرار یک گزاره را به‌جای تواتر و اجماع تلقی کنیم. صرف اینکه یک مطلب بار‌ها در فضای رسانه‌ای تکرار شود، به معنای صحت آن نیست.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به پدیده اتاق‌های پژواک در فضای مجازی تصریح کرد: در زندگی واقعی ناچاریم با افراد و دیدگاه‌های متفاوت مواجه شویم، اما در فضای مجازی به‌راحتی می‌توانیم محیطی انتخاب کنیم که صرفاً دیدگاه‌های مورد پسند ما در آن حضور داشته باشند. در چنین شرایطی، افراد از مواجهه با اندیشه مخالف و نگاه انتقادی فاصله می‌گیرند و در حباب‌های اطلاعاتی خود باقی می‌مانند.
صالحی، آمیختگی هیجان با دریافت اطلاعات را از دیگر زمینه‌های خطای شناختی عنوان کرد و افزود: در برخی مطالعات، از جمله پژوهشی درباره انتشار اخبار در شبکه‌های اجتماعی، نشان داده شده است که اخبار نادرست با سرعت بیشتری منتشر می‌شوند و هیجان یکی از عوامل مؤثر در این فرایند است. هنگامی که هیجان بر دریافت و ارزیابی اطلاعات غلبه کند، امکان تشخیص واقعیت از اطلاعات نادرست کاهش می‌یابد.
چهار عرصه اصلی برای ارتقای تاب‌آوری شناختی
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر اینکه تاب‌آوری شناختی صرفاً یک مفهوم نظری نیست و باید به عادت‌ها و مهارت‌های رفتاری تبدیل شود، چهار عرصه خانواده، مدرسه و دانشگاه، رسانه و پلتفرم‌ها و حکمرانی فرهنگی را از حوزه‌های اصلی ارتقای این ظرفیت برشمرد.
وی درباره نقش خانواده اظهار کرد: خانواده یکی از نخستین عرصه‌های شکل‌گیری تاب‌آوری شناختی است و لازم است الگو‌هایی برای گفت‌و‌گو‌های شناختی میان والدین و فرزندان طراحی شود. باید موضوعاتی برای گفت‌وگوی خانوادگی شکل بگیرد که به تقویت تفکر، قدرت تحلیل و تحمل دیدگاه‌های متفاوت در میان اعضای خانواده کمک کند.
صالحی مدرسه و دانشگاه را دومین عرصه مهم دانست و گفت: تجربه‌های جهانی در حوزه سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی نشان می‌دهد که این آموزش‌ها باید از سنین پایین آغاز شوند و به یک درس خاص محدود نمانند.
وی با اشاره به تجربه فنلاند در آموزش سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی افزود: در این کشور، آموزش‌های مرتبط با سواد رسانه‌ای از دوره پیش‌دبستانی آغاز می‌شود و در درس‌های مختلف، از ریاضی و آمار تا هنر، ردپایی از این آموزش‌ها دیده می‌شود. چنین رویکردی می‌تواند در تقویت سواد رسانه‌ای و شناختی دانش‌آموزان مؤثر باشد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به مسئولیت رسانه‌ها و پلتفرم‌ها در این زمینه بیان کرد: عرصه سوم، رسانه و پلتفرم‌ها هستند که باید با اتخاذ تدابیر مناسب به ارتقای تاب‌آوری شناختی جامعه کمک کنند. شناسایی و تقویت استاندارد‌های راستی‌آزمایی، برچسب‌گذاری محتوای جعلی، لحاظ کردن اعتبار اطلاعات در رتبه‌بندی رسانه‌ای و ایجاد تلنگر‌های دقت از جمله اقداماتی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
صالحی ادامه داد: یکی از راهکار‌های مؤثر، ایجاد مکث پیش از بازنشر اطلاعات است؛ به‌گونه‌ای که کاربران پیش از انتشار یک خبر یا تحلیل، درباره صحت و اعتبار آن فکر کنند. پویش‌هایی با محوریت «پیش از بازنشر فکر کن» می‌توانند در ایجاد چنین عادتی نقش داشته باشند.
وی با اشاره به اهمیت اصلاح اطلاعات نادرست افزود: باید سازوکار‌هایی طراحی شود که در صورت انتشار محتوای نادرست، امکان اصلاح و جلوگیری از گسترش آن فراهم شود. رسانه‌ها و پلتفرم‌ها می‌توانند با استفاده از روش‌های مختلف، سرعت انتشار اطلاعات غلط را کاهش دهند.
پیشنهاد تدوین برنامه ملی تاب‌آوری شناختی
صالحی در تشریح چهارمین عرصه ارتقای تاب‌آوری شناختی، به نقش حکمرانی فرهنگی اشاره کرد و گفت: در کنار برنامه‌ریزی برای خانواده، مدرسه و دانشگاه و رسانه‌ها، لازم است در حوزه حکمرانی فرهنگی نیز اقدامات مشخصی طراحی و اجرا شود.
وی دو پیشنهاد را در این زمینه مطرح کرد و افزود: نخستین پیشنهاد، تدوین «برنامه ملی تاب‌آوری شناختی» است. اگر بپذیریم که جنگ شناختی یکی از میدان‌های اصلی جنگ‌های امروز و آینده است، باید برای مواجهه با آن برنامه‌ای ملی داشته باشیم که هم نقشه راه را مشخص کند و هم مسیر اقدامات اجرایی را ترسیم کند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی پیشنهاد دوم را طراحی «آزمون ملی سواد شناختی» عنوان کرد و گفت: همان‌گونه که با انواع آزمون‌های سواد آشنایی داریم، لازم است درباره طراحی آزمون ملی سواد شناختی نیز فکر کنیم تا سطح توانایی شناختی افراد در حوزه‌های مرتبط ارزیابی شود و در برخی مسئولیت‌های حساس و سطوح مدیریتی نیز بتوان از این سنجش بهره گرفت.
صالحی در پایان با قدردانی از برگزارکنندگان همایش بین‌المللی سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی و تلاش‌های علمی صورت‌گرفته در این حوزه طی حدود یک دهه گذشته، ابراز امیدواری کرد: گفت‌و‌گو‌های این دوره از همایش زمینه‌ساز یک نقطه عطف در توجه به موضوع جنگ شناختی، شناسایی راهکار‌های جدید و آغاز اقدامات تازه در مسیر ارتقای سواد رسانه‌ای و تاب‌آوری شناختی جامعه باشد.
انتهای پیام/
