چگونه از کودکان در برابر سیل، طوفان و گرمای شدید مراقبت کنیم؟

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال: تغییرات اقلیمی دیگر صرفاً موضوعی علمی، زیست‌محیطی یا مربوط به آینده‌ای دور نیست؛ پیامد‌های آن می‌تواند در قالب موج‌های گرما، بارش‌های شدید، سیلاب، خشکسالی، طوفان، کمبود آب و اختلال در خدمات عمومی، زندگی روزمره خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، یکی از گروه‌هایی که بیش از دیگران به حمایت هدفمند نیاز دارد، کودکان هستند؛ نه فقط به دلیل وابستگی بیشتر به بزرگسالان، بلکه به این علت که جسم، روان و فرایند رشد آنان در برابر بسیاری از مخاطرات محیطی آسیب‌پذیرتر است. از منظر حقوق کودک، پرسش اصلی این نیست که آیا کودکان از بلایای طبیعی آسیب می‌بینند؛ بلکه این است که دولت‌ها، نهاد‌های عمومی و جامعه تا چه اندازه برای پیشگیری از آسیب، کاهش خطر، آمادگی در شرایط اضطراری و حمایت از کودکان پس از بحران اقدام کرده‌اند. اگر خطر‌های اقلیمی شناخته‌شده باشند، اما تدابیر معقول برای کاهش پیامد‌های آنها اتخاذ نشود، مسئله دیگر صرفاً یک حادثه طبیعی نیست؛ بلکه می‌تواند به موضوعی مرتبط با مسئولیت عمومی و تحقق حقوق بنیادین کودک تبدیل شود.

چرا بحران اقلیمی، بحران حقوق کودک است؟

کودکان از چند جهت در برابر مخاطرات اقلیمی شرایط ویژه‌ای دارند. بدن در حال رشد آنان ممکن است در برابر گرمای شدید و برخی آلودگی‌ها آسیب‌پذیرتر باشد. وابستگی به والدین و مراقبان، محدودیت در تشخیص خطر و دشواری دسترسی مستقل به خدمات امدادی نیز می‌تواند خطر را افزایش دهد. افزون بر این، پیامد‌های یک حادثه ممکن است به زمان وقوع آن محدود نماند: تخریب خانه، جابه‌جایی اجباری خانواده، اختلال در تحصیل، ناامنی غذایی یا از دست رفتن دسترسی به آب سالم می‌تواند فرصت‌های رشد و یادگیری کودک را برای مدت طولانی تحت تأثیر قرار دهد.

این پیامد‌ها میان همه کودکان به یک اندازه توزیع نمی‌شوند. کودکانی که در مناطق پرخطر زندگی می‌کنند، به خدمات بهداشتی و آموزشی محدودتری دسترسی دارند، با فقر مواجه‌اند یا دارای معلولیت هستند، ممکن است در معرض خطر بیشتری قرار گیرند. ازاین‌رو، سیاست‌گذاری اقلیمی بدون توجه به نابرابری‌های اجتماعی، قادر به تأمین حمایت برابر از کودکان نخواهد بود.

کنوانسیون حقوق کودک، در مواد مختلف خود، بر حق حیات و رشد، سلامت، آموزش، حمایت در برابر آسیب و حق برخورداری از استاندارد مناسب زندگی تأکید می‌کند. این حقوق به شرایط عادی محدود نیستند و در زمان وقوع سیل، طوفان یا گرمای شدید نیز اعتبار دارند. افزون بر آن، کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد در تفسیر عمومی شماره ۲۶ مصوب سال ۲۰۲۳، به‌طور مشخص رابطه میان حقوق کودک و محیط‌زیست، با تمرکز ویژه بر تغییرات اقلیمی، را تشریح کرده است. این تفسیر، دولت‌ها را به اتخاذ تدابیر مؤثر برای پیشگیری از آسیب‌های محیطی و مقابله با پیامد‌های آن بر حقوق کودکان فرامی‌خواند.

مسئولیت دولت‌ها از هشدار دادن فراتر می‌رود

یکی از خطا‌های رایج در مدیریت بحران آن است که مسئولیت حفاظت از افراد به اطلاع‌رسانی در زمان حادثه تقلیل پیدا کند. هشدار به‌موقع ضروری است، اما به‌تنهایی کافی نیست. حفاظت مؤثر از کودکان مستلزم برنامه‌ریزی پیشینی، شناسایی مناطق پرخطر، دسترسی عمومی به اطلاعات قابل فهم، آماده‌سازی مراکز آموزشی و درمانی، ایجاد مسیر‌های امن تخلیه و تضمین استمرار خدمات حیاتی است. در رویکرد حقوق‌محور، دولت‌ها باید آثار تصمیم‌ها و سیاست‌های خود را بر کودکان بررسی کنند. آیا مدرسه‌ای که در منطقه سیل‌خیز قرار دارد، برنامه مشخصی برای تخلیه ایمن دارد؟ آیا هشدار‌های عمومی به زبان ساده و از مسیر‌هایی در دسترس خانواده‌ها منتشر می‌شوند؟ آیا کودکان دارای معلولیت در برنامه‌های امدادی دیده شده‌اند؟ آیا در مراکز اسکان اضطراری، نیاز‌های بهداشتی، امنیتی و روانی کودکان مورد توجه قرار می‌گیرد؟ پاسخ به این پرسش‌ها، بخشی از ارزیابی واقعی آمادگی یک جامعه در برابر بحران است. تفسیر عمومی شماره ۲۶ کمیته حقوق کودک، همچنین بر ضرورت توجه به پیامد‌های قابل پیش‌بینی تصمیم‌ها و کوتاهی‌های امروز برای حقوق کودکان در آینده تأکید می‌کند. این نگاه، مسئولیت عمومی را از واکنش پس از حادثه فراتر می‌برد و پیشگیری، کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای، سازگاری با تغییرات اقلیمی و حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر را در کانون توجه قرار می‌دهد.

در این چارچوب، مشارکت کودکان نیز اهمیت دارد. ماده ۱۲ کنوانسیون حقوق کودک بر حق کودک برای بیان دیدگاه خود در موضوعات مرتبط با او تأکید می‌کند. کودکان باید متناسب با سن و توانایی‌هایشان در آموزش‌های ایمنی، برنامه‌های محیط‌زیستی و تصمیم‌هایی که مستقیماً بر زندگی و محیط مدرسه و محله آنان اثر می‌گذارد، شنیده شوند. مشارکت کودک به معنای واگذاری مسئولیت بزرگسالان به او نیست؛ بلکه به رسمیت شناختن جایگاه او به‌عنوان صاحب حق است.

خانواده‌ها در برابر سیل، طوفان و گرمای شدید چه کنند؟

در کنار مسئولیت نهاد‌های عمومی، خانواده‌ها نیز می‌توانند با چند اقدام مشخص، خطر آسیب به کودکان را کاهش دهند. نخست، لازم است هشدار‌های رسمی هواشناسی و مدیریت بحران را از منابع معتبر پیگیری کنند و برای شرایطی مانند بارش شدید، سیل، طوفان یا گرمای شدید، متناسب با محل زندگی خود برنامه داشته باشند. برنامه خانواده باید شامل راه ارتباطی در شرایط اضطراری، فرد مورد اعتماد برای تماس، محل ملاقات و نحوه پیوستن دوباره اعضای خانواده در صورت جدایی باشد.

در زمان وقوع سیل، کودکان نباید به جریان آب نزدیک شوند یا برای بازی و عبور از آب جمع‌شده در خیابان اقدام کنند. عمق آب و قدرت جریان آن ممکن است از ظاهرش قابل تشخیص نباشد و آب سیلاب نیز می‌تواند با فاضلاب، مواد آلوده یا اشیای خطرناک همراه باشد. خانواده‌ها باید از مسیر‌های اعلام‌شده و دستور‌های امدادی پیروی کنند و از عبور با خودرو یا پیاده از مسیر‌های سیلابی بپرهیزند. هنگام طوفان و رعدوبرق، پناه گرفتن در فضای بسته و دور شدن از پنجره‌ها و اشیایی که احتمال سقوط دارند، اهمیت دارد. کودکان باید بدانند که در زمان هشدار، نباید برای تماشا یا فیلم‌برداری به فضای باز بروند. در روز‌های بسیار گرم نیز محدود کردن فعالیت شدید در ساعات گرم روز، تأمین آب آشامیدنی، استفاده از فضای خنک و توجه به علائمی مانند ضعف شدید، گیجی یا تغییر سطح هوشیاری ضروری است. در صورت بروز علائم مشکوک به گرمازدگی شدید، باید فوراً از خدمات پزشکی و امدادی کمک گرفت. آمادگی خانوادگی بهتر است پیش از وقوع بحران انجام شود. دارو‌های ضروری، اطلاعات تماس، مدارک مهم، آب آشامیدنی و وسایل بهداشتی مورد نیاز کودک باید در دسترس باشند. اگر کودک داروی خاصی مصرف می‌کند یا به تجهیزات کمکی نیاز دارد، این موارد باید در برنامه اضطراری خانواده لحاظ شوند. همچنین کودک باید بداند در صورت گم شدن یا جدا افتادن از مراقبان، از چه فرد یا مرجع امنی کمک بخواهد.

حمایت روانی، بخش فراموش‌شده مدیریت بحران

وقوع یک حادثه طبیعی ممکن است احساس امنیت کودک را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد؛ حتی اگر او آسیب جسمی ندیده باشد. مشاهده تخریب خانه‌ها، تجربه تخلیه اضطراری، از دست دادن وسایل آشنا یا نگرانی درباره امنیت والدین می‌تواند به ترس، اختلال خواب، وابستگی بیشتر به مراقبان، تحریک‌پذیری یا افت تمرکز منجر شود. والدین بهتر است به جای کوچک شمردن نگرانی کودک، به او فرصت دهند احساسات خود را بیان کند. توضیح درباره حادثه باید متناسب با سن و بدون اغراق یا تصاویر هراس‌آور باشد. بازگرداندن تدریجی روال‌های معمول، از جمله خواب، بازی و فعالیت‌های آموزشی، می‌تواند به بازسازی احساس ثبات کمک کند. اگر نشانه‌های اضطراب شدید یا ماندگار شوند و زندگی روزمره کودک را مختل کنند، مراجعه به متخصص سلامت روان کودک مناسب است. رسانه‌ها نیز در این زمینه مسئولیت دارند. انتشار تصاویر هولناک، اطلاعات تأییدنشده یا پیش‌بینی‌های قطعی و غیرمستند درباره وقوع حوادث می‌تواند نگرانی عمومی را تشدید کند. اطلاع‌رسانی مسئولانه باید میان هشدار علمی و ایجاد هراس تفاوت بگذارد، توصیه‌های عملی و قابل اجرا ارائه کند و از تبدیل مخاطرات اقلیمی به موضوعی برای هیجان‌آفرینی رسانه‌ای بپرهیزد.

درباره ال‌نینو و خطر‌های اقلیمی چگونه باید اطلاع‌رسانی کرد؟

در گفت‌و‌گو‌های عمومی درباره تغییرات اقلیمی، نام پدیده‌هایی مانند ال‌نینو گاهی به‌عنوان نشانه قطعی وقوع سیل، طوفان یا بارش شدید در یک منطقه مطرح می‌شود. چنین برداشت‌هایی از نظر علمی دقیق نیستند. ال‌نینو بخشی از نوسان طبیعی سامانه اقیانوسی ـ جوی در اقیانوس آرام است و می‌تواند الگو‌های آب‌وهوایی را در برخی مناطق جهان تحت تأثیر قرار دهد؛ اما به‌تنهایی وقوع یک حادثه مشخص در ایران، در یک تاریخ یا منطقه معین را اثبات نمی‌کند. ارزیابی خطر محلی به داده‌های معتبر هواشناسی، شرایط منطقه‌ای و هشدار‌های رسمی نیاز دارد. بنابراین، اطلاع‌رسانی درباره مخاطرات اقلیمی باید هم‌زمان دو اصل را رعایت کند: جدی گرفتن خطر‌های واقعی و پرهیز از پیش‌بینی‌های قطعیِ فاقد پشتوانه علمی. خانواده‌ها نیز بهتر است به جای تکیه بر پیام‌های نگران‌کننده در شبکه‌های اجتماعی، هشدار‌های معتبر و دستورالعمل‌های مدیریت بحران را دنبال کنند.

حفاظت از آینده کودکان، از تصمیم‌های امروز آغاز می‌شود

تغییرات اقلیمی را نمی‌توان فقط با توصیه به خانواده‌ها برای نگهداری یک کیف اضطراری یا آموزش چند نکته ایمنی مدیریت کرد. این اقدامات ضروری‌اند، اما جایگزین سیاست‌گذاری عمومی، زیرساخت‌های مقاوم، خدمات امدادی کارآمد و برنامه‌ریزی بلندمدت نمی‌شوند. کاهش خطر بلایا، آمادگی مدارس و مراکز درمانی، حفاظت از آب و محیط‌زیست، دسترسی برابر به اطلاعات و خدمات و توجه ویژه به کودکان در موقعیت‌های آسیب‌پذیر، باید بخشی از سیاست‌های پایدار کشور باشد. از منظر حقوق کودک، مسئله تغییرات اقلیمی فقط درباره کیفیت محیط‌زیست نیست؛ درباره حق کودکان برای زنده ماندن، سالم رشد کردن، آموزش دیدن و برخورداری از آینده‌ای قابل زیست است. کودکان کمترین نقش را در بسیاری از عوامل ایجاد بحران اقلیمی داشته‌اند، اما ممکن است بخش بزرگی از پیامد‌های آن را تحمل کنند. این نابرابری، ضرورت توجه به عدالت بین‌نسلی را برجسته می‌کند. جامعه‌ای که از حقوق کودکان سخن می‌گوید، باید این حقوق را در برنامه‌های پیشگیری از بحران، مدیریت مخاطرات و بازسازی پس از حادثه نیز به رسمیت بشناسد. حفاظت از کودکان در برابر سیل، طوفان و گرمای شدید، تنها وظیفه والدین نیست؛ مسئولیتی مشترک است که از خانواده آغاز می‌شود، اما بدون اقدام مؤثر نهاد‌های عمومی و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. آینده کودکان را نمی‌توان از آینده محیط‌زیست جدا کرد؛ و حفاظت از هر دو، مسئولیتی است که باید از امروز جدی گرفته شود.