رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان یزد:
بازنگری سند علوم و فناوری‌های شناختی باید با مشارکت شورای تحول علوم انسانی و انجمن‌های علمی انجام شود
به گزارش خبرنگار آنا، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه در جلسه ۲۵۸ ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، با قدردانی از دست‌اندرکاران ارزیابی سند علوم و فناوری‌های شناختی و دبیران ستادهای تخصصی، اظهار کرد: در شورای عالی انقلاب فرهنگی، هر جا اجرای یک سند با مشارکت جدی ذی‌نفعان و مجموعه‌های تخصصی همراه شده، زمینه برای تحقق اهداف سند نیز فراهم‌تر شده است.
وی افزود: تجربه اجرای اسناد فرهنگی و سیاستی شورا نشان داده است که می‌توان از ظرفیت مجموعه‌های تخصصی و نهادهای مردمی برای اجرای بهتر اسناد استفاده کرد. برای نمونه، در حوزه مهدویت، دبیرخانه و ستاد مربوطه در مسجد مقدس جمکران مستقر شده و در حوزه اعتکاف نیز استفاده از ظرفیت یک نهاد مردم‌نهاد موجب گسترش مشارکت عمومی شده است. این تجربه‌ها می‌تواند در حوزه علوم و فناوری‌های شناختی نیز با اقتضائات این حوزه بومی‌سازی شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی یکی از نکات مهم در بازنگری و اجرای سند علوم و فناوری‌های شناختی را شناسایی دقیق بازیگران این حوزه دانست و گفت: باید مشخص شود بازیگران اصلی علوم شناختی چه مجموعه‌هایی هستند و همه ظرفیت‌های علمی و تخصصی آنان در فرآیند اجرای سند به کار گرفته شود.
استاد خسروپناه افزود: یکی از بازیگران مهم این عرصه، انجمن‌های علمی هستند و ضروری است انجمن‌های مرتبط در تدوین، اجرای سند و همچنین ارزیابی عملکرد آن مشارکت داشته باشند. همچنین باید از ظرفیت استادان و صاحب‌نظران حوزه علوم انسانی و شورای تحول و ارتقای علوم انسانی استفاده شود.
وی ادامه داد: در حوزه علوم شناختی، گروه‌های مختلف علوم انسانی از جمله روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و سایر رشته‌های مرتبط ظرفیت قابل توجهی دارند که باید میزان ارتباط و نقش آنها در توسعه علوم شناختی به‌صورت دقیق بررسی شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به وضعیت رشته روان‌شناسی شناختی بیان کرد: در حال حاضر علوم شناختی در برخی موارد صرفاً به‌عنوان یک رویکرد در روان‌شناسی یا در قالب برخی دروس دانشگاهی مورد توجه قرار گرفته است، در حالی که باید جایگاه علوم شناختی و رشته‌های مرتبط با آن در نظام آموزش عالی به‌صورت دقیق‌تر بررسی شود.
وی تأکید کرد: ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی باید در این زمینه نقش هماهنگ‌کننده و پیشران داشته باشد و با توجه به اشراف و تجربه مدیران این حوزه، ظرفیت انجمن‌های علمی و دانشگاه‌ها نیز به‌صورت سازمان‌یافته به کار گرفته شود.
استاد خسروپناه با اشاره به تجربه شورای عالی انقلاب فرهنگی در تدوین و اجرای سند توسعه فناوری‌های کوانتومی، اظهار کرد: یکی از دلایل موفقیت این سند، مشارکت مجموعه‌های توانمند و تخصصی در اجرای آن بوده است.
وی افزود: در حوزه فناوری‌های کوانتومی، ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز علمی مختلف از جمله دانشگاه علم و صنعت و مجموعه‌های فعال در حوزه حسگرهای کوانتومی، رایانش کوانتومی و سایر فناوری‌های مرتبط به کار گرفته شده و این مشارکت گسترده به اجرای سند کمک کرده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: همین الگو می‌تواند در حوزه علوم و فناوری‌های شناختی نیز مورد استفاده قرار گیرد؛ به این معنا که به جای محدود شدن اجرای سند به یک مجموعه، همه ظرفیت‌های علمی، دانشگاهی، پژوهشی و تخصصی مرتبط درگیر اجرای آن شوند.
استاد خسروپناه در ادامه با اشاره به برخی مفاهیم به‌کاررفته در سند، بر ضرورت دقت در واژگان تخصصی تأکید کرد و گفت: در برخی بخش‌ها از تعبیر «حکمرانی شناختی» استفاده شده است که باید نسبت آن با مفهوم مورد نظر سند به‌صورت دقیق بررسی شود.
وی افزود: مفهوم حکمرانی در ادبیات علمی دارای مکاتب و رویکردهای مختلفی از جمله رویکردهای نهادگرا، دولت‌گرا و شبکه‌ای است و بنابراین باید مشخص شود مقصود از حکمرانی شناختی دقیقاً کدام معنا و مفهوم است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: اگر منظور، مدیریت و جهت‌دهی به علوم و فناوری‌های شناختی است، بهتر است از تعبیر دقیق‌تری مانند «حکمرانی علوم و فناوری‌های شناختی» استفاده شود تا از ابهام مفهومی جلوگیری شود.
استاد خسروپناه همچنین بر ضرورت بازنگری و به‌روزرسانی سند علوم و فناوری‌های شناختی متناسب با اولویت‌های جدید تأکید کرد و گفت: در این بازنگری لازم است شورای تحول و ارتقای علوم انسانی نیز به‌صورت جدی درگیر شود و انجمن‌های علمی مرتبط نیز نقش فعال داشته باشند.
وی افزود: تجربه شورای عالی انقلاب فرهنگی نشان داده است که هرگاه موضوعات در یک محور تخصصی و با مشارکت ذی‌نفعان و صاحب‌نظران دنبال شده، امکان رسیدن به نتایج دقیق‌تر و قابل اجرا افزایش یافته است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در این زمینه می‌توان از ظرفیت فرهنگستان علوم نیز استفاده کرد و با توجه به حضور و فعالیت اعضای متخصص در این حوزه، زمینه مشارکت نهادهای علمی، ستاد تخصصی و انجمن‌های علمی را فراهم کرد.
خسروپناه با اشاره به ضرورت توجه به ابعاد مختلف علوم شناختی در شرایط جدید، اظهار کرد: در پرداختن به مفهوم جنگ شناختی نباید این موضوع به جنگ رسانه‌ای یا نقش یک دستگاه خاص تقلیل پیدا کند.
وی افزود: اگرچه رسانه و صداوسیما از ابزارهای مهم ارتباطی و شناختی هستند، اما پدیده‌های شناختی امروز با عرصه‌هایی همچون پلتفرم‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی نیز ارتباط مستقیم دارند و بنابراین مواجهه با این حوزه نیازمند مشارکت مجموعه‌های مختلف است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: ظرفیت صداوسیما در این زمینه مهم است، اما مواجهه با تحولات شناختی و فناوری‌های مرتبط با آن، نیازمند یک نگاه بین‌بخشی و استفاده از ظرفیت‌های متنوع علمی، فرهنگی، رسانه‌ای و فناوری است.
استاد خسروپناه یکی دیگر از محورهای مهم در بازنگری سند علوم و فناوری‌های شناختی را توجه به بنیان‌های فکری و فلسفی دانست و گفت: در گزارش ارائه‌شده، از فعالیت‌های اولیه در زمینه بنیان‌های فکری و فلسفی سخن گفته شده است؛ این تعبیر نباید به معنای فقدان محتوای فکری در این حوزه تلقی شود، بلکه مسئله اصلی، شناسایی، استخراج و تبدیل ظرفیت‌های موجود به دانش و فناوری قابل استفاده است.
وی افزود: همان‌گونه که منابع اولیه برای تبدیل شدن به محصولات نهایی نیازمند فرآیندهای مختلف هستند، ظرفیت‌های فکری و معرفتی نیز باید از مرحله شناسایی و استخراج به مرحله تولید نظریه، دانش و فناوری منتقل شوند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مفهوم علوم شناختی تصریح کرد: اگر شناخت را صرفاً مترادف دانش و معرفت ندانیم و آن را دربرگیرنده ساحت‌های مختلف انسانی بدانیم، باید در تحلیل علوم شناختی نیز ابعاد متنوعی از جمله دانش، بینش، نگرش و منش مورد توجه قرار گیرد.
استاد خسروپناه ادامه داد: با پذیرش این نگاه، پرداختن به مبانی فلسفی علوم شناختی نباید صرفاً به فلسفه نظری، فلسفه ذهن، نفس‌شناسی یا معرفت‌شناسی محدود شود؛ بلکه ظرفیت‌های گسترده‌تری در الهیات، حکمت اسلامی، عرفان نظری و عملی و همچنین ادبیات فارسی وجود دارد که می‌تواند در این زمینه مورد مطالعه قرار گیرد.
وی گفت: در ادبیات و میراث فرهنگی و معرفتی ایران، آموزه‌های متعددی وجود دارد که می‌توان آنها را از منظر تولید و انتقال فناوری‌های نرم شناختی مورد بررسی قرار داد. مفاهیمی مانند همت، توکل، تقوا، تاب‌آوری، نحوه مواجهه با رنج و چگونگی تنظیم رابطه انسان با خود و دیگران، صرفاً مفاهیم ادبی نیستند و می‌توانند موضوع مطالعه علمی در حوزه علوم شناختی قرار گیرند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: برای نمونه، مفاهیمی که در اشعار و متون عرفانی و ادبی درباره همت بلند، توکل، صبر، تاب‌آوری و نحوه مواجهه با رنج مطرح شده است، می‌تواند از منظر فناوری‌های نرم شناختی مورد مطالعه قرار گیرد.
وی تأکید کرد: چنین رویکردی به معنای کنار گذاشتن پژوهش‌های آزمایشگاهی و فناورانه در علوم شناختی نیست، بلکه باید در کنار این فعالیت‌ها، ظرفیت‌های معرفتی، فلسفی، فرهنگی و ادبی نیز شناسایی و به زبان علمی و کاربردی ترجمه شود.
خسروپناه با تأکید بر اهمیت مردم‌شناسی شناختی گفت: یکی از حوزه‌هایی که نباید از آن غفلت شود، مردم‌شناسی شناختی است. لازم است مشخص شود مردم‌شناسی شناختی دقیقاً چه موضوع و قلمرویی دارد و نسبت آن با رویکرد شناختی در انسان‌شناسی و سایر حوزه‌های علوم انسانی چیست.
وی افزود: در این زمینه باید از خلط مفاهیم جلوگیری شود و موضوعات تخصصی علوم شناختی، مردم‌شناسی، انسان‌شناسی و حکمت اسلامی با دقت مفهومی مورد بررسی قرار گیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین بر ضرورت توجه به ظرفیت‌های فرهنگی و هنری در انتقال مفاهیم شناختی تأکید کرد و گفت: اگر ظرفیت‌های شناختی موجود در میراث فکری و فرهنگی کشور به‌درستی استخراج و صورت‌بندی شوند، می‌توان از ظرفیت‌هایی همچون هنرهای نمایشی، تئاتر و ادبیات برای انتقال این مفاهیم به جامعه استفاده کرد.
خسروپناه افزود: برای نمونه، در تولید آثار نمایشی با موضوعات مرتبط با تاریخ و فرهنگ ایران می‌توان مفاهیم شناختی مورد نظر را به‌گونه‌ای در روایت، شخصیت‌پردازی و پیام اثر لحاظ کرد که مخاطب پس از مواجهه با اثر، مفاهیمی مانند همت، تاب‌آوری و تعلق فرهنگی را دریافت کند.
وی تصریح کرد: تقویت تعلق به ایران صرفاً با تولید یک اثر نمایشی یا فرهنگی محقق نمی‌شود؛ بلکه باید مشخص شود چه مفاهیم و ارزش‌هایی از طریق آثار فرهنگی و هنری به مخاطب منتقل می‌شود و چگونه می‌توان این مفاهیم را در قالب‌های هنری و رسانه‌ای بازنمایی کرد.
استاد خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت برگزاری نشست‌ها و کرسی‌های گفت‌وگو میان متخصصان رشته‌های مختلف تأکید کرد و گفت: برخی از موضوعات سند علوم و فناوری‌های شناختی نیازمند گفت‌وگو و مباحثات تخصصی میان صاحب‌نظران است تا مفاهیم، اصطلاحات و حدود موضوعات به‌صورت دقیق مشخص شود.
وی افزود: باید متخصصان حوزه‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گیرند، دیدگاه‌های خود را مطرح کنند و از طریق گفت‌وگو به تفاهم و در موارد لازم به توافق برای اقدام مشترک برسند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: در این گفت‌وگوها می‌توان درباره موضوعاتی مانند ضرورت یا عدم ضرورت ایجاد رشته‌های دانشگاهی جدید، نسبت فلسفه شناختی با حکمت متعالیه و علوم شناختی، نحوه بهره‌گیری از استادان فلسفه در این حوزه و همچنین نیازهای پژوهشی و آموزشی علوم شناختی تصمیم‌گیری دقیق‌تری انجام داد.
استاد خسروپناه در پایان تأکید کرد: در کنار توسعه فعالیت‌های آزمایشگاهی، فناورانه و پژوهشی در علوم شناختی، باید موضوع کشف و تولید فناوری‌های نرم نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: ظرفیت‌های موجود در منابع فکری، فلسفی، عرفانی، ادبی و فرهنگی کشور می‌تواند مبنای تولید فناوری‌های نرم شناختی قرار گیرد و برای تحقق این هدف، گفت‌وگوی بیشتر میان متخصصان حوزه‌های مختلف ضروری است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: اگر بازنگری سند علوم و فناوری‌های شناختی با مشارکت شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، انجمن‌های علمی، فرهنگستان علوم، دانشگاه‌ها و سایر مجموعه‌های مرتبط انجام شود و در کنار ابعاد آزمایشگاهی و فناورانه، ابعاد فلسفی، معرفتی، فرهنگی، اجتماعی، هنری و مردم‌شناختی نیز مورد توجه قرار گیرد، می‌توان زمینه اجرای جامع‌تر و اثربخش‌تر این سند را فراهم کرد.
دکتر مخبر دزفولی: بازنگری سند علوم شناختی باید با رویکردی جدید و با توجه به مزیت‌های تمدنی کشور انجام شود
دکتر محمدرضا مخبر دزفولی در جلسه ۲۵۸ ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به روند شکل‌گیری و پیشرفت علوم و فناوری‌های شناختی در کشور اظهار کرد: شورای عالی انقلاب فرهنگی از مراحل ابتدایی شکل‌گیری این حوزه، پیگیری و حمایت از علوم شناختی را در دستور کار داشته و این مسیر با هدایت و پشتیبانی شورا طی شده است.
وی افزود: لازم است مجموعه‌های فعال در حوزه علوم و فناوری‌های شناختی، جایگاه و نقش شورای عالی انقلاب فرهنگی را در این مسیر مورد توجه قرار دهند؛ زیرا شورا در حوزه علم و فناوری کشور و به‌ویژه آموزش عالی و دانشگاهی، نقش سیاستگذاری، هدایت و پشتیبانی دارد و می‌تواند از توسعه این حوزه حمایت کند.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضرورت ارزیابی سند علوم و فناوری‌های شناختی، اظهار کرد: باید مشخص شود سند موجود تا چه اندازه توانسته است اهداف پیش‌بینی‌شده را محقق کند و چه میزان از ظرفیت‌های علوم شناختی در کشور به فعلیت رسیده است.
دکتر مخبر دزفولی ادامه داد: در تدوین اسناد گذشته، در مواردی نگاه غالب، سیاست‌گذارانه و ناظر به ترسیم چشم‌انداز و تعیین جهت‌گیری‌های کلان بوده است، اما در بازنگری‌های جدید، رویکرد باید به سمت عملیاتی‌تر شدن اسناد حرکت کند.
وی تصریح کرد: سند بازنگری‌شده باید به‌گونه‌ای تدوین شود که علاوه بر تعیین سیاست‌ها و چشم‌انداز، مسیر اجرا، اولویت‌ها، ظرفیت‌ها و مأموریت دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط را نیز مشخص کند.
دکتر مخبر دزفولی با اشاره به پیشرفت کشور در حوزه علوم شناختی گفت: کشور در مقایسه با دوره‌ای که فعالیت‌های علوم شناختی در ایران در مراحل ابتدایی قرار داشت، امروز به دستاوردهای قابل توجهی رسیده است و جایگاه کشور در منطقه و عرصه علمی بین‌المللی نیز ارتقا یافته است.
وی افزود: در سال‌های گذشته مقالات علمی و دستاوردهای پژوهشی قابل توجهی در این حوزه تولید شده و زیرساخت‌های مختلفی از جمله آزمایشگاه‌های علوم شناختی و زیرساخت‌های مرتبط با علوم اعصاب ایجاد شده است.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: با این حال، بخش مهمی از این دستاوردها عمدتاً در حوزه‌های سخت‌افزاری، آزمایشگاهی و علوم اعصاب متمرکز بوده است، در حالی که علوم شناختی حوزه‌ای بسیار گسترده‌تر از این عرصه‌هاست.
دکتر مخبر دزفولی با تأکید بر ضرورت تفکیک علوم شناختی از علوم اعصاب گفت: علوم اعصاب یکی از اجزای مهم علوم شناختی است، اما تمام علوم شناختی به علوم اعصاب محدود نمی‌شود. وی افزود: اگر در بازنگری سند، علوم شناختی عمدتاً با علوم اعصاب و فعالیت‌های آزمایشگاهی تعریف شود، بخش وسیعی از ظرفیت‌های این حوزه نادیده گرفته خواهد شد.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: علوم شناختی بخش قابل توجهی از ظرفیت خود را از علوم انسانی، از جمله روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، علوم تربیتی، فلسفه و سایر حوزه‌های مرتبط دریافت می‌کند و بنابراین لازم است ساختار و هویت این حوزه متناسب با ماهیت میان‌رشته‌ای آن حفظ شود.
دکتر مخبر دزفولی با طرح این پرسش که چرا در برخی حوزه‌های علوم شناختی، ظرفیت‌های بومی و تمدنی کشور کمتر مورد سرمایه‌گذاری قرار گرفته است، گفت: جمهوری اسلامی ایران از مزیت‌های نسبی مهمی در حوزه مبانی فکری و انسانی علوم شناختی برخوردار است که باید در بازنگری سند مورد توجه جدی قرار گیرد.
وی افزود: کشور دارای میراث گسترده‌ای در حکمت، فلسفه، اخلاق، جامعه‌شناسی، مباحث مربوط به رفتار انسان، روان‌شناسی و جهان‌بینی است و این ظرفیت‌ها می‌تواند به‌عنوان یکی از پایه‌های توسعه علوم شناختی مورد استفاده قرار گیرد.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: اگر این مزیت‌های نسبی مورد توجه قرار نگیرند، ممکن است منابع و سرمایه‌گذاری‌های علمی صرفاً به ایجاد زیرساخت‌های آزمایشگاهی و تولید محصولات سخت‌افزاری اختصاص یابد، در حالی که یکی از مزیت‌های مهم کشور می‌تواند در حوزه علوم انسانی و فناوری‌های نرم شناختی باشد.
دکتر مخبر دزفولی با اشاره به ضرورت توجه به حوزه‌هایی مانند اخلاق، حکمت و علوم انسانی گفت: در کنار سرمایه‌گذاری‌هایی که برای ایجاد آزمایشگاه‌ها و زیرساخت‌های فنی انجام شده، باید مشخص شود چه میزان سرمایه‌گذاری هدفمند برای توسعه مبانی اخلاقی، فلسفی، اجتماعی و انسانی علوم شناختی صورت گرفته است.
وی افزود: ظرفیت قابل توجهی از فیلسوفان، حکمت‌دانان و صاحب‌نظران علوم انسانی در کشور وجود دارد که می‌توان از توان علمی آنان در توسعه این حوزه استفاده کرد.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: این موضوع یکی از مزیت‌های نسبی کشور است و لازم است در بازنگری سند، سرمایه‌گذاری علمی و پژوهشی متناسب با این ظرفیت‌ها صورت گیرد.
دکتر مخبر دزفولی با تأکید بر ضرورت بازتعریف مفهوم فناوری در علوم شناختی گفت: فناوری در این حوزه نباید صرفاً به معنای تولید یک محصول فیزیکی و قابل مشاهده تلقی شود.
وی افزود: بخش مهمی از فناوری‌های شناختی می‌تواند از جنس فناوری‌های نرم و انسانی باشد؛ فناوری‌هایی که به اخلاق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، پرورش ذهن از دوران کودکی، تعلیم و تربیت، رسانه و شکل‌گیری نگرش و رفتار انسان مربوط می‌شوند.
وی ادامه داد: موضوعاتی مانند اخلاق اجتماعی، اعتماد اجتماعی، پرورش ذهن کودک، نظام تعلیم و تربیت و رسانه، همگی با حوزه علوم شناختی ارتباط دارند و باید مشخص شود کشور برای توسعه علمی و کاربردی این حوزه‌ها چه میزان سرمایه‌گذاری کرده است.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین بر ضرورت توجه همزمان به اسناد بالادستی و تجربیات جهانی تأکید کرد و گفت: در بازنگری سند باید مبانی و اسناد بالادستی کشور مبنا قرار گیرند و در عین حال، از تجربیات مثبت جهانی نیز به‌درستی استفاده شود.
دکتر مخبر دزفولی افزود: بهره‌گیری از تجربه جهانی به معنای نادیده گرفتن ظرفیت‌های بومی نیست، بلکه باید ضمن استفاده از تجارب موفق بین‌المللی، مزیت‌های علمی، فرهنگی و تمدنی کشور نیز در طراحی مسیر آینده علوم شناختی لحاظ شود.
وی تصریح کرد: سند علوم شناختی باید بتواند میان این دو ظرفیت یعنی بهره‌گیری از تجربیات جهانی و تکیه بر ظرفیت‌های بومی و تمدنی کشور، توازن ایجاد کند.
دکتر مخبر دزفولی در ادامه بر ضرورت حفظ هویت مستقل ستاد علوم و فناوری‌های شناختی تأکید کرد و گفت: علوم شناختی حوزه‌ای راهبردی و بسیار مهم برای آینده کشور است و نباید هویت مستقل این حوزه در ادغام با سایر حوزه‌ها از بین برود.
وی افزود: ممکن است میان علوم شناختی و حوزه‌هایی مانند سلول‌های بنیادی، زیست‌فناوری یا علوم پزشکی ارتباطاتی وجود داشته باشد، اما این ارتباط نباید موجب شود هویت مستقل علوم شناختی نادیده گرفته شود.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: بخش قابل توجهی از علوم شناختی ماهیتی انسانی دارد و حوزه‌هایی مانند جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و علوم تربیتی در آن نقش اساسی دارند. بنابراین ساختار این حوزه باید متناسب با ماهیت میان‌رشته‌ای آن طراحی شود.
دکتر مخبر دزفولی با بیان اینکه بازنگری سند باید آغاز یک مرحله جدید باشد، گفت: در کنار قدردانی از تلاش‌های علمی و اجرایی صورت‌گرفته در سال‌های گذشته، لازم است برای مرحله جدید توسعه علوم شناختی، یک رویکرد متفاوت و جامع‌تر طراحی شود.
وی افزود: همان‌گونه که در بازنگری نقشه جامع علمی کشور تلاش شده است رویکردهای جدیدی برای حل مسائل علم و فناوری کشور طراحی شود، در حوزه علوم شناختی نیز باید از یک نگاه جدید و آینده‌نگر استفاده کرد.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: این رویکرد جدید باید بتواند ضمن حفظ دستاوردهای موجود، نقاط ضعف و خلأهای گذشته را شناسایی و ظرفیت‌های جدید علوم شناختی را فعال کند.
دکتر مخبر دزفولی در پایان پیشنهاد کرد: برای بازنگری سند علوم و فناوری‌های شناختی، گروهی تخصصی از صاحب‌نظران حوزه‌های مختلف تشکیل شود و در مدت زمانی مشخص، سند موجود را با رویکرد جدید مورد بررسی قرار دهند.
وی گفت: این گروه می‌تواند با مشارکت متخصصان حوزه علوم شناختی، علوم انسانی، فناوری، آموزش عالی و سایر حوزه‌های مرتبط، ضمن حفظ دستاوردهای موجود، چارچوب جدیدی برای آینده این حوزه طراحی کند.
قائم‌مقام ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: هدف از این بازنگری، صرفاً اصلاح ادبیات یا تغییر برخی مواد سند نیست، بلکه باید با یک نگاه مبنایی، مزیت‌های نسبی و تمدنی کشور، ظرفیت‌های علوم انسانی، فناوری‌های نرم، تجربیات جهانی و نیازهای آینده کشور در طراحی مسیر جدید علوم شناختی مورد توجه قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: نتیجه این بازنگری پس از طی مراحل کارشناسی و اجماع میان صاحب‌نظران، می‌تواند برای تثبیت و تصویب در شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه شود.
دکتر عاملی: جنگ شناختی باید به یکی از اولویت‌های اصلی علوم شناختی کشور تبدیل شود
دکتر سعیدرضا عاملی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، در جلسه ۲۵۸ ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، با اشاره به شرایط راهبردی کشور اظهار کرد: تحولات و شرایط بحرانی موجود ایجاب می‌کند اولویت‌های علوم شناختی متناسب با نیازهای واقعی کشور بازتعریف شود.
وی افزود: در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران با تهدیدات مختلف مواجه است و تغییر افکار عمومی و ادراک جامعه به یکی از اهداف اصلی طرف‌های متخاصم تبدیل شده، باید ابعاد شناختی این مواجهه به‌صورت علمی و راهبردی مورد توجه قرار گیرد.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به تحولات فناوری و نقش داده در شکل‌دهی به افکار عمومی گفت: امروز عملیات گسترده‌ای با استفاده از الگوریتم‌ها و داده‌های کلان برای اثرگذاری بر ادراک و رفتار جوامع انجام می‌شود و جامعه ایرانی نیز از این روند مستثنی نیست.
عاملی ادامه داد: در جنگ شناختی، موضوعاتی همچون تغییر ادراک، تغییر رویکردها و تغییر ارزش‌ها مورد هدف قرار می‌گیرد و بنابراین مواجهه با این پدیده صرفاً با ابزارهای سنتی رسانه‌ای امکان‌پذیر نیست.
وی تأکید کرد: اگر علوم اجتماعی داده‌محور، پردازش داده، تحلیل رفتار و ظرفیت‌های فناورانه در کنار رسانه قرار نگیرند، امکان فهم دقیق سازوکارهای اثرگذاری بر افکار عمومی کاهش خواهد یافت.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه عرصه رسانه در جهان امروز با تحولات بنیادین مواجه شده است، گفت: رسانه دیگر صرفاً تولید و انتشار پیام نیست؛ بلکه داده، الگوریتم، تحلیل رفتار و فناوری‌های پردازش اطلاعات، بخش مهمی از فرآیند شکل‌دهی به افکار عمومی را تشکیل می‌دهند.
وی افزود: برای نمونه، سامانه‌های هوش مصنوعی و مدل‌های بزرگ داده با حجم بسیار بالایی از پارامترها و داده‌ها کار می‌کنند و همین ظرفیت می‌تواند در تحلیل و مهندسی رفتار و افکار عمومی مورد استفاده قرار گیرد.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با تأکید بر ضرورت قرار گرفتن جنگ شناختی در اولویت‌های کشور گفت: در شرایط کنونی، جنگ شناختی باید در زمره اولویت‌های اصلی علوم شناختی قرار گیرد و این موضوع نیازمند طراحی برنامه مشخص و ایجاد ظرفیت‌های علمی و عملیاتی است.
وی افزود: نمی‌توان در شرایطی که تهدیدات شناختی و عملیات مبتنی بر داده در حال گسترش است، نسبت به این حوزه با تأخیر اقدام کرد. لازم است سرعت عمل کشور در این زمینه افزایش یابد.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ضرورت آمادگی کشور در برابر تهدیدات شناختی اظهار کرد: در حوزه شناختی نیز مانند سایر حوزه‌های راهبردی، باید متناسب با شرایط کشور، ظرفیت‌های لازم برای مواجهه با تهدیدات ایجاد شود.
دکتر عاملی تأکید کرد: طرف‌های مقابل از ظرفیت‌های گسترده داده‌ای و فناوری‌های پیشرفته برای شناخت جامعه و تحلیل رفتار آن استفاده می‌کنند و این موضوع ضرورت ایجاد زیرساخت‌های بومی داده و تحلیل را دوچندان می‌کند.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، داده را یکی از محورهای مهم و راهبردی علوم شناختی دانست و گفت: یکی از محورهای جدی در بازنگری سند باید به حوزه داده، داده‌پردازی، داده‌کاوی، تولید داده و ایجاد تراکم و انباشت داده‌های بومی اختصاص یابد.
وی افزود: در جهان امروز، داده یکی از منابع قدرت است و کشور نمی‌تواند برای شناخت جامعه خود، صرفاً به داده‌هایی متکی باشد که زیرساخت تولید و نگهداری آنها در اختیار دیگران قرار دارد.
دکتر عاملی تصریح کرد: باید مشخص شود داده‌های راهبردی کشور کجا تولید، نگهداری و پردازش می‌شوند و چه سازوکاری برای ایجاد دسترسی، صیانت و بهره‌برداری علمی از داده‌های ملی وجود دارد.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت توجه به نیروی انسانی متخصص در علوم شناختی گفت: فعالیت در این حوزه نیازمند افرادی با دانش چندرشته‌ای است؛ زیرا علوم شناختی در نقطه تلاقی حوزه‌های مختلف علمی و فناورانه قرار دارد.
وی افزود: روان‌شناسی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی، هوش مصنوعی، مهندسی سایبر، علوم داده و سایر حوزه‌های مرتبط، هر یک بخشی از این منظومه را تشکیل می‌دهند و نمی‌توان با نگاه تک‌رشته‌ای به مسائل شناختی پرداخت.
عاملی خاطرنشان کرد: فردی که در جایگاه تصمیم‌گیری و سیاستگذاری این حوزه قرار می‌گیرد، باید از دانش کافی و توان تحلیل چندرشته‌ای برخوردار باشد؛ زیرا مسائل شناختی ماهیتی پیچیده و چندبعدی دارند.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به ماهیت میان‌رشته‌ای علوم شناختی گفت: حوزه‌های علمی و حوزوی نیز می‌توانند در توسعه علوم شناختی نقش داشته باشند؛ زیرا موضوع شناخت به حوزه‌های متنوعی از روان‌شناسی و علوم اجتماعی گرفته تا فلسفه، علوم اسلامی، هوش مصنوعی و مهندسی سایبری مرتبط است.
وی افزود: این حوزه‌ها را نمی‌توان به‌صورت جزیره‌ای از یکدیگر جدا کرد و لازم است زمینه همکاری میان متخصصان رشته‌های مختلف فراهم شود.
عاملی با اشاره به ضرورت بازنگری در تقسیم‌بندی حوزه‌های علمی گفت: یکی از مسائلی که باید در بازنگری سند مورد توجه قرار گیرد، نحوه تفکیک حوزه‌های مرتبط است؛ زیرا در برخی موارد، مرزبندی‌های سازمانی و اداری میان حوزه‌های علمی می‌تواند مانع شکل‌گیری نگاه یکپارچه شود.
وی افزود: شناخت، هوش مصنوعی، علوم انسانی، علوم اسلامی، روان‌شناسی، علوم اجتماعی و فناوری‌های نوین در بسیاری از مسائل به‌شدت درهم‌تنیده‌اند و تفکیک کامل آنها می‌تواند خلأهای جدی در سیاستگذاری و اجرا ایجاد کند.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی تصریح کرد: دانش امروز به سمت یکپارچگی و ایجاد یک منظومه ۳۶۰ درجه برای فهم پدیده‌ها حرکت کرده است و علوم شناختی نیز باید با چنین نگاهی دنبال شود.
عاملی در ادامه با اشاره به سه قلمرو مهم در علوم شناختی گفت: باید میان قلمرو «علم»، «تحلیل عمیق و فهم پدیده» و «عملیات و کاربرد» ارتباط مؤثر برقرار شود.
وی افزود: قلمرو علمی، وظیفه تولید دانش و توسعه مبانی نظری و پژوهشی را بر عهده دارد؛ قلمرو تحلیل عمیق باید بتواند پدیده‌های شناختی و اجتماعی را به‌صورت عمیق تحلیل کند و قلمرو عملیات نیز باید یافته‌های علمی را به برنامه و اقدام تبدیل کند.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اهمیت قلمرو عملیاتی اظهار کرد: باید مشخص شود ستاد علوم و فناوری‌های شناختی در حوزه عملیات تا چه میزان توانسته است یافته‌های علمی را به برنامه‌های اجرایی تبدیل کند.
عاملی همچنین بر ضرورت تقویت حوزه آموزش در علوم شناختی تأکید کرد و گفت: یکی از حوزه‌هایی که باید در بازنگری سند مورد توجه قرار گیرد، توسعه رشته‌های دانشگاهی و تربیت نیروی انسانی متخصص است.
وی افزود: بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد در دنیا رشته‌ها و گرایش‌های متعددی در حوزه‌های مرتبط با علوم شناختی و به‌ویژه علوم اجتماعی شکل گرفته است، اما باید بررسی شود کشور در این زمینه چه تعداد رشته و برنامه آموزشی متناسب با نیازهای خود ایجاد کرده است.
عاملی با تأکید بر ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌ها و ستادهای تخصصی گفت: توسعه علوم شناختی بدون همکاری میان مجموعه‌های مختلف امکان‌پذیر نیست و لازم است میان ستاد علوم شناختی و دستگاه‌هایی مانند وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی همکاری مؤثر شکل گیرد.
عاملی تأکید کرد: همکاری میان ستادهای تخصصی و دستگاه‌های اجرایی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که ظرفیت‌های علمی، آموزشی، پژوهشی و اجرایی کشور در حوزه علوم شناختی در یک منظومه هماهنگ قرار گیرد.
رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در پایان گفت: در بازنگری سند باید سه قلمرو علم، تحلیل عمیق و عملیات به‌صورت روشن تعریف و در عین حال، ارتباط میان آنها حفظ شود.
وی افزود: هیچ‌یک از این سه قلمرو نباید از دیگری جدا شود؛ تولید دانش بدون تحلیل عمیق و عملیات مؤثر نمی‌تواند به سیاستگذاری و حل مسائل واقعی کشور منجر شود و عملیات نیز بدون پشتوانه علمی و تحلیلی پایدار نخواهد بود.
عاملی خاطرنشان کرد: بازنگری سند علوم و فناوری‌های شناختی باید با توجه به شرایط راهبردی کشور، تحولات فناوری، اهمیت داده و هوش مصنوعی، ضرورت توسعه علوم اجتماعی داده‌محور، تربیت نیروی انسانی چنددانشی و ایجاد هماهنگی میان ستادها و دستگاه‌های تخصصی انجام شود تا این سند بتواند پاسخگوی نیازهای آینده کشور در حوزه شناختی باشد.
همچنین در ادامه این جلسه، شماری دیگر از اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی و صاحب‌نظران حاضر نیز دیدگاه‌ها و پیشنهادهای خود را درباره سند علوم و فناوری‌های شناختی مطرح کردند. اعضا در سخنان خود از ابعاد مختلف علمی، آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و فناوری این سند سخن گفتند و بر ضرورت توجه به ظرفیت‌های علمی و تخصصی کشور، تقویت زیرساخت‌های علوم شناختی، بهره‌گیری از توان دانشگاه‌ها و مراکز علمی و همچنین هماهنگی و هم‌افزایی میان دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط در فرآیند بازنگری و اجرای سند تأکید کردند.
انتهای پیام/
