هسته زمین طول روز را تغییر می‌دهد
مدیریت هوشمند سیلاب و پایان عصر سدسازی / برنامه‌ریزی علمی در خدمت تاب‌آوری آبی شهرها
به گزارش خبرگزاری آنا، ایران به عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین کشور‌های منطقه غرب آسیا در برابر پیامد‌های دگرگونی‌های اقلیمی، طی دهه‌های اخیر وارد مرحله حساسی از فرسایش منابع و ناترازی اکولوژیک شده است. بر اساس آمار‌های رسمی هیدرولوژی، میانگین بارش سالانه کشور در شرایط نرمال حدود ۲۵۰ میلی‌متر است؛ رقمی که کمتر از یک‌سوم میانگین جهانی حدود ۸۵۰ میلی‌متر، برآورد می‌شود. این در حالی است که پتانسیل تبخیر سالانه در فلات مرکزی و دشت‌های کشور به بیش از ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ میلی‌متر می‌رسد؛ یعنی بیش از سه برابر نرخ میانگین تبخیر در جهان. این شکاف فزاینده، ظرفیت تجدیدپذیری منابع آب شیرین را به شدت محدود کرده و سطح کسری تجمعی مخازن آب زیرزمینی را به مرز‌های بحرانی رسانده است. با این حال، چالش بنیادین امروز مدیریت آب، صرفاً کاهش کمی نزولات جوی نیست، بلکه تغییر عمیق در رژیم و الگوی توزیع زمانی و مکانی بارش‌هاست.
بررسی روند‌های ثبت‌شده در سامانه‌های هواشناسی کشور نشان می‌دهد که گرمایش جهانی، الگو‌های جوی را از بارش‌های پیوسته، ملایم و برفی در فصول سرد به سمت رگبار‌های متمرکز، ناگهانی و بسیار پرخسارت موسوم به رخدادهای حدی در بازه‌های زمانی کوتاه سوق داده است. پارادوکس وقوع هم‌زمان خشکسالی‌های فرساینده هیدرولوژیک و سیلاب‌های ویرانگر، خروجی مستقیم این بی‌نظمی اقلیمی است. در چنین وضعیتی، اتکای مطلق به پارادایم سنتی سدسازی نه تنها نتوانسته پاسخی پایدار به این ناترازی بدهد، بلکه به دلیل نرخ تبخیر شدید از سطح مخازن و فرسایش خاک در حوضه‌های آبریز، بازدهی پیشین خود را از دست داده است.
در سوی دیگر، در کلانشهرها به دلیل فقدان زیرساخت‌های مهندسی برای جمع‌آوری و استحصال آب باران، میلیون‌ها مترمکعب روان‌آب سطحی ناشی از بارش‌ها پس از برخورد با سطوح عایق بتنی و آسفالتی، عملاً به فاضلاب و تهدید شهری تبدیل شده و بدون استفاده برای احیای آبخوان‌ها یا تغذیه فضای سبز از دسترس خارج می‌شوند.
از این رو، کارشناسان بر این باورند که مهار بحران نیازمند تغییر ریل استراتژیک در سیاست‌های حکمرانی آب است؛ گذاری بنیادین از برنامه‌ریزی‌های ایستا بر پایه میانگین بارش سالانه به سمت مدیریت ریسک مبتنی بر پیش‌بینی رخدادهای حدی و بهره‌گیری فعال از ظرفیت آب‌های نامتعارف شهری. تحقق این رویکرد مستلزم پیوند دو استراتژی هم‌زمان تعدیل مخاطرات از طریق توسعه سامانه‌های نوین مهار روان‌آب‌ها و سازگاری اقلیمی با تکیه بر آگاهی‌بخشی عمومی و ارتقای شبکه پایش است؛ موضوعی که در گفت‌وگوی تفصیلی پیش‌رو با بنیان‌گذار اقلیم‌شناسی سینوپتیک در ایران مورد واکاوی قرار گرفته است.
ضرورت تحول در مدیریت منابع آب با اتکا به ظرفیت‌های نامتعارف
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی، الگوی بارش‌ها و رفتار‌های جوی را در ایران دگرگون کرده است؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در سیاست‌های کلان مدیریت منابع آب و زیرساخت‌های شهری را بیش از هر زمان دیگری حیاتی ساخته است. در این میان، استفاده از فناوری‌های نوین برای بهره‌برداری از آب‌های نامتعارف و تمرکز بر پیش‌بینی‌های دقیق، از محور‌های کلیدی برای تاب‌آوری در برابر مخاطرات جوی محسوب می‌شود.
بهلول علیجانی، استاد جغرافیای طبیعی (اقلیم‌شناسی) دانشگاه خوارزمی تهران و بنیان‌گذار اقلیم‌شناسی سینوپتیک در ایران، در گفتوگو با خبرنگاراقتصادی آنا، با اشاره به ظرفیت آب‌های نامتعارف در شهرها گفت: آب حاصل از بارش روی پشت‌بام‌ها، خیابان‌ها و سایر سطوح شهری می‌تواند به‌عنوان یک منبع مورد توجه قرار گیرد، اما متأسفانه هنوز زیرساخت‌های کافی برای جمع‌آوری و استفاده بهینه از این منابع در بسیاری از شهر‌های کشور ایجاد نشده است.
وی افزود: برای مثال می‌توان در نقاط مختلف کلانشهرها، مخازن و سازه‌های مناسب برای جمع‌آوری آب باران ایجاد کرد تا از این منابع برای مصارف مشخصی همچون آبیاری فضای سبز استفاده شود. این رویکرد می‌تواند بخشی از فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.
گذار از سدسازی صرف به مدیریت هوشمند روان‌آب‌ها
این کارشناس اقلیم‌شناسی با تأکید بر ضرورت مدیریت روان‌آب‌ها و سیلاب‌ها تصریح کرد: به جای اینکه تمام تمرکز سیستم مدیریتی بر سدسازی باشد، می‌توان در مناطق مستعد از سازه‌هایی برای مهار و ذخیره موقت آب سیلاب‌ها استفاده کرد تا آب ناشی از بارش‌های شدید از دسترس خارج نشود و در دوره‌های خشکسالی و کم‌بارش مورد استفاده قرار گیرد.
وی با بیان اینکه ما اکنون در دوره تغییر اقلیم قرار داریم و گرم‌شدن هوا موجب پیچیده‌تر شدن رفتار سامانه‌های جوی و دشوارتر شدن پیش‌بینی‌ها شده است، یادآور شد: در شرایط کنونی، برنامه‌ریزی صرفاً بر اساس میانگین بارش سالانه نمی‌تواند پاسخگوی همه نیاز‌ها باشد. ایران به‌طور میانگین حدود ۲۵۰ میلی‌متر بارش سالانه دریافت می‌کند، اما میزان بارش در سال‌های مختلف اختلاف بسیار قابل‌توجهی دارد و اتکا به میانگین‌ها خطای برنامه‌ریزی را افزایش می‌دهد.
لزوم تغییر نظام پیش‌بینی به سمت رخدادهای حدی
این استاد دانشگاه با تأکید بر لزوم تغییر رویکرد در نظام پیش‌بینی کشور گفت: لازم است نظام پیش‌بینی کشور بیش از گذشته به سمت پیش‌بینی رخدادهای حدی حرکت کند؛ بدین معنا که به جای تمرکز صرف بر میانگین‌ها، احتمال وقوع رگبار‌های شدید، سیلاب، خشکسالی‌های ناگهانی و سایر پدیده‌های حدی نیز در برنامه‌ریزی‌های کلان لحاظ شود.
وی ادامه داد: مقابله با تغییر اقلیم نیازمند دو رویکرد موازی است؛ یکی تعدیل به معنای کاهش شدت مخاطرات که بیشتر بر عهده مدیران و دولت است، و دیگری سازگاری که به معنای تطبیق جامعه با شرایط جدید اقلیمی است. اگرچه هر دو مسیر نیازمند فرهنگ‌سازی هستند، اما سازگاری باید به سطح جامعه و سبک زندگی مردم نفوذ کند.
نقش رسانه‌ها در ارتقای تاب‌آوری عمومی و اعتماد به هواشناسی
بنیان‌گذار اقلیم‌شناسی سینوپتیک در ایران با اشاره به نقش رسانه‌ها در افزایش اعتماد عمومی به پیش‌بینی‌های هواشناسی خاطرنشان کرد: خوشبختانه در سال‌های اخیر آگاهی عمومی نسبت به پیش‌بینی‌های هواشناسی افزایش یافته و اقشار مختلف، به‌ویژه کشاورزان، بیشتر به این اطلاعات توجه می‌کنند.
وی افزود: اگر پیش‌بینی‌های دقیق و روزانه به‌شکل کاربردی در اختیار مردم قرار گیرد، می‌تواند در تصمیم‌گیری کشاورزان، مدیریت فعالیت‌های روزمره و کاهش خسارات ناشی از مخاطرات جوی بسیار مؤثر باشد. در نهایت، با ادامه روند گرمایش هوا، مخاطرات اقلیمی پیچیده‌تر خواهد شد؛ لذا کشور باید از هم‌اکنون برای مواجهه با این شرایط، توسعه سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار، استفاده از فناوری‌های نوین و مدیریت هوشمند منابع آب را با جدیت و قاطعیت بیشتری دنبال کند.
انتهای پیام/
