یادداشت؛
بلوغ یک طرح دانشجویی در تراز حکمرانی ملی/ تبدیل ایده دانشگاهی به ثبت اختراع بین‌المللی و بازار حقوق آب
امیر فرزاد در گفتوگو با خبرنگاراقتصادی خبرگزاری آنا، درباره زمینه فعالیت این شرکت دانش‌بنیان و ارزش افزوده محصولات تولیدی آن اظهار کرد: شرکت ما از نخستین شرکت‌های دانش‌بنیان ایران است و در نخستین فهرست شرکت‌های دانش‌بنیان که در سال ۱۳۹۴ اعلام شد، به‌عنوان شرکت دانش‌بنیان نوع یک قرار گرفت و در حال حاضر نیز در گروه شرکت‌های دانش‌بنیان فناور قرار دارد.
فعال دانش‌بنیان، افزود: محصولی که در ابتدای فعالیت، مبنای دانش‌بنیان شدن شرکت قرار گرفت، ابزاری با عنوان کنتور هوشمند آب و برق بود. این محصول بر اساس تحلیل توان مصرفی الکتروپمپ، میزان آب برداشت‌شده از چاه را اندازه‌گیری می‌کند و در واقع ابزاری در اختیار حاکمیت قرار می‌دهد تا بتواند میزان برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی را مدیریت کند.
توسعه محصولات برای بهره‌برداری بهینه از منابع آب
این فعال دانش‌بنیان ادامه داد: پس از تولید، نصب و آغاز بهره‌برداری از این محصول در کشور، سایر محصولات شرکت نیز با هدف بهره‌برداری بهینه از این فناوری توسعه پیدا کردند و به‌تدریج مجموعه‌ای از محصولات دانش‌بنیان شکل گرفت. شرکت‌های زیرمجموعه نیز به مرور به شرکت‌های دانش‌بنیان مستقل تبدیل شدند.
فرزاد با اشاره به تجربه فعالیت این مجموعه در حوزه مدیریت منابع آب گفت: یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که طی این سال‌ها آموختیم این بود که مدیریت آب صرفاً یک مسئله فنی نیست و ابعاد مختلف اقتصادی و اجتماعی نیز دارد.
وی توضیح داد: ما فعالیت خود را از ابزاری آغاز کردیم که به کمک آن حاکمیت می‌توانست میزان برداشت آب از چاه‌ها را مدیریت کند؛ اما در ادامه و در طول فرآیند بهره‌برداری، هم ما و هم مجموعه حاکمیت به این نتیجه رسیدیم که آب ابعاد اقتصادی و اجتماعی مهمی دارد. بر همین اساس، با استفاده از این محصول، سازوکار‌های اقتصادی و اجتماعی تحت عنوان «بانک و بازار حقوق آب» نیز ایجاد شد و این سازوکار‌ها خود به‌عنوان محصولات دانش‌بنیان به ثبت رسیدند.
دریافت جایزه روستا آزاد برای تغییر پارادایم حکمرانی آب
این فعال دانش‌بنیان با اشاره به آثار اجرای این الگوی حکمرانی در مدیریت آب‌های زیرزمینی اظهار کرد: الگویی که در برخی نقاط کشور اجرا کردیم، در سال ۱۴۰۰ موفق به دریافت جایزه «دکتر روستا آزاد» شد؛ این جایزه در نخستین همایشی که از سوی معاونت علمی برای بررسی اثرگذاری محصولات دانش‌بنیان در تغییر پارادایم حکمرانی برگزار شد، به ما تعلق گرفت.
فرزاد افزود: دلیل دریافت این جایزه، تغییری بود که توانستیم در نگاه حاکمیت نسبت به مدیریت آب‌های زیرزمینی و نحوه حکمرانی در این حوزه ایجاد کنیم.
ثبت اختراع فناوری اندازه‌گیری برداشت آب در آمریکا، چین و هند
وی در ادامه با اشاره به ثبت بین‌المللی فناوری تولیدشده توسط این شرکت گفت: روش اندازه‌گیری آب برداشت‌شده از چاه که مبنای تولید این محصول است، ابتدا در ایران به ثبت اختراع رسید و پس از آن همین اختراع در آمریکا، چین و هند نیز ثبت شد.
فرزاد درباره فرآیند توسعه و صادرات این فناوری عنوان کرد: پس از اینکه محصول به اندازه کافی در کشور نصب و اثربخشی آن در عمل اثبات شد، فرآیند صادرات نیز به‌تدریج آغاز شد.
وی با اشاره به اجرای این فناوری در دشت اسفراین در خراسان شمالی گفت: در این منطقه با استفاده از محصول تولیدی شرکت، برداشت آب کنترل شد و میزان افت سفره آب زیرزمینی مورد مدیریت قرار گرفت. همچنین در سال ۲۰۱۴ موفق به دریافت جایزه انجمن جهانی آب در بروکسل شدیم.
این فعال دانش‌بنیان ادامه داد: پس از دریافت این جایزه، محصول در سطح بین‌المللی بیشتر شناخته شد و صادرات آن به کشور‌های مختلف آغاز شد. این محصول به اردن، عمان و تونس صادر شد و یک پروژه پایلوت نیز در ایالت نبراسکای آمریکا اجرا شد. همچنین در منطقه هادان چین نیز این فناوری صادر و نصب شد.
تحریم‌ها صادرات محصولات های‌تک را دشوار کرده است
فرزاد با اشاره به تأثیر تحریم‌ها بر فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان اظهار کرد: تا پیش از تشدید محدودیت‌های ناشی از تحریم، فرآیند صادرات محصولات ما در حال توسعه بود؛ اما با افزایش محدودیت‌ها، صادرات محصولات های‌تک ایرانی دشوارتر شد.
وی افزود: تحریم در طول این سال‌ها فعالیت داخلی ما را متوقف نکرده است. واردات مواد اولیه ممکن است در شرایط تحریمی کند، دشوار و پرهزینه شود، اما الزاماً متوقف نمی‌شود؛ با این حال، زمانی که محصول نهایی یک فناوری های‌تک باشد، صادرات آن با محدودیت‌های بیشتری مواجه خواهد شد.
این فعال دانش‌بنیان همچنین با اشاره به موفقیت‌های داخلی این محصول گفت: در جشنواره طراحی صنعتی ایران نیز در حوزه محصولات صادراتی، این محصول به‌عنوان محصول برتر انتخاب شده است.
ظرفیت تولید سالانه ۸۰ هزار دستگاه امکان تجهیز کشور در سه سال
فرزاد درباره ظرفیت تولید ایجادشده برای این محصول اظهار کرد: ظرفیت تولیدی که در کشور برای این محصول ایجاد کرده‌ایم، حدود یک‌سوم نیاز کشور است. در ایران حدود ۲۵۰ تا ۲۶۰ هزار حلقه چاه برقی وجود دارد که بخش قابل‌توجهی از برداشت مؤثر از سفره‌های آب زیرزمینی از طریق مدیریت این چاه‌ها امکان‌پذیر است.
وی ادامه داد: ظرفیت تولیدی ایجادشده در شرکت ما حدود ۸۰ هزار دستگاه در سال است؛ بنابراین اگر این ظرفیت به شکل کامل مورد استفاده قرار می‌گرفت، امکان تجهیز کل کشور در مدت حدود سه سال وجود داشت.
این فعال دانش‌بنیان با انتقاد از کندی اجرای طرح‌های مرتبط با مدیریت برداشت آب گفت: زمانی که این پروژه را آغاز کردیم، وزیر نیرو آقای بی‌طرف بود و از آن زمان تاکنون دولت‌های مختلفی روی کار آمده‌اند و مدیران متعددی در وزارت نیرو تغییر کرده‌اند، اما وجه مشترک بسیاری از این دوره‌ها، کند بودن فرآیند اجرای طرح بوده است.
وی افزود: اگر فعالیت صادراتی نداشتیم، ظرفیت تولیدی ایجادشده در شرکت عملاً بدون استفاده باقی می‌ماند. امروز که در خدمت شما هستم، تقریباً روی نیمی از چاه‌های کشور این کنترل‌ها نصب و در حال بهره‌برداری است، اما همچنان تصمیمات متناقضی در این حوزه اتخاذ می‌شود.
فرزاد توضیح داد: گاهی یک مسیر برای اجرای طرح انتخاب می‌شود و پس از مدتی تصمیم‌گیران از آن مسیر بازمی‌گردند. در یک سال به دلیل ملاحظات مختلف ممکن است برای نصب کنترل‌ها به مردم فشار وارد نشود و در سال دیگر سیاست متفاوتی اتخاذ شود. این تصمیمات متناقض که بعضاً یکدیگر را نقض می‌کنند، در نهایت کل فرآیند پروژه را کند کرده و تولیدکنندگان نیز از این وضعیت تأثیر می‌پذیرند.
نوسان در سیاست‌های حمایتی از شرکت‌های دانش‌بنیان
وی درباره وضعیت قوانین و حمایت‌های مربوط به شرکت‌های دانش‌بنیان نیز گفت: در حوزه قوانین و حمایت‌ها نیز شاهد نوسان هستیم. برای مثال، در دوره‌ای شرکت دانش‌بنیان برای فروش محصول دانش‌بنیان خود از معافیت مالیاتی برخوردار بود؛ پس از آن، «اعتبار مالیاتی» جایگزین معافیت مالیاتی شد که به اعتقاد من ایده‌ای مترقی و مناسب است.
فرزاد افزود: در سال‌های اخیر، اعتبار مالیاتی در حال اجراست؛ اما مسئله‌ای که اکنون با آن مواجه شده‌ایم این است که سازمان امور مالیاتی اعتبار مالیاتی اعطاشده از سوی معاونت علمی را نیز مشمول مالیات تلقی می‌کند.
وی با تشریح این مسئله گفت: معاونت علمی هزینه‌های تحقیق و توسعه شرکت را بررسی می‌کند و می‌گوید برای توسعه محصول دانش‌بنیان، مبلغ مشخصی هزینه تحقیق و توسعه انجام داده‌اید و این هزینه‌ها را به‌عنوان اعتبار مالیاتی برای شرکت در نظر می‌گیریم. اما وقتی سازمان امور مالیاتی شرکت را ارزیابی می‌کند، عنوان می‌شود که این اعتبار مالیاتی نیز نوعی درآمد است و باید بابت آن مالیات پرداخت شود.
این فعال دانش‌بنیان این وضعیت را موجب ایجاد مشکل برای شرکت‌های فناور دانست و گفت: این موارد از جمله مسائلی است که در فضای کسب‌وکار شرکت‌های دانش‌بنیان رخ می‌دهد و در برخی موارد نیز تولیدکننده یا شرکت دانش‌بنیان عملاً امکان زیادی برای حل آن ندارد و در نهایت موضوع ممکن است به شورای حل اختلاف کشیده شود.
ریشه یک محصول دانش‌بنیان در پروژه دانشجویی دانشگاه امیرکبیر
فرزاد در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ارتباط شرکت با دانشگاه اظهار کرد: شرکت ما از دانشگاه صنعتی امیرکبیر آغاز شد و محصول اصلی که درباره آن صحبت کردیم، ریشه در یک پروژه دانشجویی در این دانشگاه دارد. این گروه در ابتدا روی یک پروژه دانشجویی در دانشکده مربوطه دانشگاه صنعتی امیرکبیر فعالیت می‌کردند و در ادامه این پروژه توسعه پیدا کرد و به محصول، شرکت و مجموعه‌ای از فعالیت‌های فناورانه تبدیل شد.
این فعال دانش‌بنیانی ادامه داد: در حال حاضر نیز شرکت در پارک فناوری دانشگاه صنعتی امیرکبیر مستقر است و ارتباط مناسبی با بدنه دانشجویی دانشگاه دارد. تلاش کرده‌ایم این ارتباط را حفظ کنیم و جذب نیرو‌های مورد نیاز شرکت نیز تا حد زیادی از همین مسیر انجام می‌شود.
فرزاد خاطرنشان کرد: ریشه شرکت همچنان به دانشگاه امیرکبیر بازمی‌گردد و تیم فنی مجموعه نیز عمدتاً از ظرفیت نیرو‌های دانشگاهی و دانشجویی همان مجموعه تغذیه می‌شود.
ضرورت ثبات سیاست‌گذاری برای توسعه فناوری‌های دانش‌بنیان
این فعال دانش‌بنیان با اشاره به تجربه چندساله فعالیت در حوزه فناوری و مدیریت آب‌های زیرزمینی تأکید کرد: تجربه این سال‌ها نشان داده است که توسعه یک محصول دانش‌بنیان صرفاً به تولید یک فناوری محدود نمی‌شود؛ بلکه برای اثرگذاری واقعی، باید فناوری، سازوکار‌های اقتصادی و اجتماعی، سیاست‌گذاری و نحوه اجرای آن در کنار یکدیگر قرار گیرند.
وی ادامه داد: محصولی که در ابتدا با هدف اندازه‌گیری میزان برداشت آب از چاه تولید شد، در ادامه به شکل‌گیری سازوکار‌هایی مانند بانک و بازار حقوق آب منجر شد و توانست در برخی نقاط، الگوی متفاوتی برای حکمرانی منابع آب ایجاد کند.
فرزاد، همچنین بر ضرورت ایجاد ثبات در سیاست‌های اجرایی و حمایتی تأکید کرد و گفت: شرکت‌های دانش‌بنیان برای توسعه محصول، افزایش ظرفیت تولید و ورود به بازار‌های داخلی و خارجی به یک فضای باثبات نیاز دارند و تصمیمات متناقض یا تغییر مداوم سازوکار‌های حمایتی می‌تواند روند توسعه فناوری را با اختلال مواجه کند.
وی خاطرنشان کرد: تجربه این شرکت نشان می‌دهد که در صورت شکل‌گیری ارتباط مؤثر میان دانشگاه، شرکت دانش‌بنیان و حاکمیت، یک پروژه دانشجویی می‌تواند به محصولی فناورانه تبدیل شود که علاوه بر استفاده در داخل کشور، امکان حضور در بازار‌های بین‌المللی و اجرای پروژه در کشور‌های دیگر را نیز داشته باشد.
انتهای پیام/
