تفاوت میان عتیقه و اثر موزه‌ای؛ چرا برخی اشیاء روایتگر تاریخ می‌شوند؟

به گزارش خبرگزاری آنا، سعید فلاح‌فر، پژوهشگر و منتقد هنری، در مصاحبه با برنامه "فرهنگسرای گفت‌و‌گو " با تبیین این نکته که موزه برخلاف عتیقه‌فروشی‌ها یا سمساری‌ها، صرفاً انباری برای جمع‌آوری اشیاء قدیمی نیست، تأکید کرد: موزه نهادی زاییده زندگی مدرن است که هدف اصلی آن، بازتعریف هویت بشر از طریق روایتگری تاریخی است.

فلاح‌فر در این گفت‌و‌گو توضیح داد: انسان پس از گذشتن از دوران تاریخی کلاسیک و ورود به عصر مدرن، برای یافتن جایگاه خود در روند تحولات جهان، به نهاد موزه روی آورده است. از دیدگاه وی، معیار اصلی برای ورود یک شیء به موزه، «روایتگری» است؛ یعنی آن شیء باید بتواند بخشی از داستان بشر، تحولات فرهنگی یا تطورات تاریخی را به شکلی منحصر‌به‌فرد روایت کند. در واقع، اگر شیئی فاقد هویت تاریخی متمایز و قدرت روایت‌گری باشد، هرچند قدیمی باشد، شایستگی حضور در یک فضای موزه‌ای را نخواهد داشت.

وی در ادامه با مقایسه نگاه سنتی و مدرن به موزه‌ها، خاطرنشان کرد: در دهه‌های گذشته، موزه‌ها عمدتاً مجموعه‌ای از ویترین‌ها بودند که هدفشان تنها نمایش اشیاء بودند. اما امروزه نگاه بازدیدکننده و کارکرد موزه به‌کلی دگرگون شده است. مخاطب مدرن در مواجهه با اشیاء، به دنبال یافتن پاسخ برای پرسش‌های بنیادین خود درباره جایگاه خود در تاریخ و ارتباط میان گذشته و جهان پیرامون است. به گفته فلاح‌فر، موزه اکنون به بستری برای گفتگوی میان «شیء»، «جغرافیا»، «اجتماع» و «مخاطب» تبدیل شده است.

یکی از نکات برجسته این گفت‌و‌گو، گذار مفهوم موزه از «اشیاء فیزیکی» به سمت «موزه‌های معناگرا» بود.

فلاح‌فر با اشاره به پدیده‌ای همچون «موزه صدا» (مانند شعب موجود در تبریز و برج آزادی تهران)، نشان داد: حتی مفاهیم ناملموسی مانند صدا نیز می‌توانند به دلیل ارزش تاریخی و نمایندگی از یک دوران یا اتفاق خاص، به سطح موزه‌ای برسند. این نشان‌دهنده آن است که در دنیای امروز، معیار اصلی، ارزشِ معنایی و تاریخی است که یک پدیده (چه فیزیکی و چه غیرفیزیکی) با خود حمل می‌کند.

در بحث مربوط به آینده موزه‌ها، پژوهشگر هنری با اشاره به‌سرعت خیره‌کننده تغییرات تکنولوژیک، پیش‌بینی دقیق از آینده این نهاد‌ها را دشوار دانست؛ بااین‌حال، وی بر یک اصل قطعی تأکید کرد: ضرورت بازگشت به تاریخ.

فلاح‌فر معتقد است برخلاف دوران مدرنیسم که تلاش می‌کرد تاریخ را نفی کند، بشر در عصر پست‌مدرن دوباره به تاریخ رجعت کرده است. این بازگشت نه از روی نوستالژی، بلکه به‌عنوان یک «واجب قطعی» برای حفظ هویت انسانی در برابر تلاطم‌های جهانی صورت می‌گیرد.

وی در پایان تأکید کرد: تا زمانی که انسان برای تعریف خود به تاریخ نیاز داشته باشد، اهمیت موزه‌ها به‌عنوان نهاد‌هایی که حافظه جمعی بشر را مدیریت و روایت می‌کنند، همچنان پابرجاست. از دیدگاه او، موزه بیش از آنکه مکان نگهداری اشیاء باشد، مکانی برای بازخوانی هویت و یافتن معنا در میان انبوه تغییرات روزگار است.