آیا کودک حق دارد حریم خصوصی دیجیتال داشته باشد؟

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: یکی از خطا‌های رایج در مواجهه با کودکان این تصور است که «چون کودک است، حریم خصوصی واقعی ندارد». گاهی والدین تصور می‌کنند تمام پیام‌ها، عکس‌ها، گفت‌و‌گو‌ها و فعالیت‌های اینترنتی فرزندشان باید برای آنان قابل دسترسی باشد. اما حقوق کودک چنین برداشت مطلقی را تأیید نمی‌کند.

ماده ۱۶ کنوانسیون حقوق کودک مقرر می‌کند که هیچ کودکی نباید در معرض مداخله خودسرانه یا غیرقانونی در حریم خصوصی، خانواده، خانه یا مکاتبات خود قرار گیرد و همچنین حیثیت و آبروی او باید در برابر تعرض‌های غیرقانونی حمایت شود. ورود فناوری دیجیتال نه‌تنها این حق را از بین نبرده، بلکه دامنه آن را گسترده‌تر کرده است.

حریم خصوصی دیجیتال کودک ممکن است شامل پیام‌های خصوصی، عکس‌ها، ویدئوها، اطلاعات پزشکی، داده‌های آموزشی، سابقه جست‌و‌جو، موقعیت مکانی، اطلاعات حساب‌های کاربری، فهرست دوستان و حتی الگو‌های رفتاری او باشد. امروز حتی یک عکس ساده از کودک ممکن است اطلاعاتی را آشکار کند که در نگاه نخست دیده نمی‌شود؛ نام مدرسه، محل زندگی، مسیر رفت‌وآمد یا زمان حضور کودک در یک مکان مشخص.

از این رو، حفاظت از حریم خصوصی کودک صرفاً به معنای «پیام‌های او را نخوانید» نیست؛ بلکه به معنای حفاظت از هویت و داده‌های شخصی کودک است. در اینجا باید میان حریم خصوصی و مسئولیت والدین تفاوت گذاشت.

والدین وظیفه دارند از کودک مراقبت کنند. اگر کودک در معرض خطر جدی باشد، نمی‌توان از اصل حریم خصوصی به عنوان سپری برای بی‌عملی استفاده کرد. اما از طرف دیگر، مسئولیت والدین نیز به معنای برخورداری از اختیار نامحدود برای کنترل تمام جزئیات زندگی خصوصی کودک نیست. معیار مناسب در اینجا، ضرورت و تناسب است. اگر والدین هیچ نشانه‌ای از خطر ندارند، جست‌وجوی پنهانی و دائمی در تمام ارتباطات کودک، از منظر تربیتی نیز می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. کودک ممکن است به جای مراجعه به والدین در زمان خطر، یاد بگیرد مشکلات خود را پنهان کند. اما اگر نشانه‌هایی از تهدید، اخاذی، سوءاستفاده جنسی، آزار اینترنتی یا ارتباط خطرناک وجود داشته باشد، وظیفه حمایت والدین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین، سؤال درست این نیست که «آیا والدین مطلقاً حق دارند گوشی کودک را ببینند؟» بلکه باید پرسید:

چه خطری وجود دارد؟ مداخله تا چه اندازه ضروری است؟ آیا راه کم‌مداخله‌تری وجود دارد؟ و آیا اقدام والدین متناسب با سن و میزان بلوغ کودک است؟

این نگاه، حریم خصوصی کودک را در برابر مسئولیت حمایتی والدین قرار نمی‌دهد؛ بلکه میان آن دو تعادل ایجاد می‌کند.

کودک باید به تدریج بیاموزد که حریم خصوصی یک حق است، اما امنیت نیز یک مسئولیت مشترک است. والدین نیز باید بیاموزند که اعتماد، بخشی از سازوکار امنیت است.