شوک به زنجیره انرژی جهانی در پی نوسان قیمت/ سناریوی نفت ۱۵۰ دلاری و خطای حذف زودهنگام سوخت‌های فسیلی در غرب

مهدی صادقی شاهدانی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری آنا، در پاسخ به پرسشی درباره افزایش قیمت سوخت در آمریکا و برخی دیگر از نقاط جهان و گزارش‌های منتشرشده درباره احتمال شکل‌گیری بحران در بازار سوخت، اظهار کرد: زمانی که نفت خام دچار تحول می‌شود، طبیعی است که سایر بخش‌های زنجیره انرژی نیز تحت تأثیر قرار گیرند و نمی‌توان انتظار داشت قیمت نفت خام تغییر کند، اما فرآورده‌های نفتی واکنش نشان ندهند.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع)، با اشاره به نقش نفت خام به عنوان یکی از نهاده‌های اصلی تولید فرآورده‌های نفتی افزود: پالایشگاه‌ها نفت خام را به عنوان یکی از نهاده‌های مهم در فرآیند تولید مورد استفاده قرار می‌دهند، بنابراین هرگونه تغییر قابل توجه در قیمت نفت خام می‌تواند هزینه تولید فرآورده‌ها را نیز افزایش دهد.

این کارشناس حوزه انرژی ادامه داد: حتی در برخی شرایط ممکن است افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی بیش از میزان افزایش قیمت نفت خام باشد؛ چراکه در زمان افزایش قیمت نفت خام، تنها یک نهاده تولید دچار تغییر نمی‌شود و سایر هزینه‌های تولید نیز می‌توانند افزایش پیدا کنند.

صادقی شاهدانی توضیح داد: به عنوان نمونه، هزینه نیروی انسانی و هزینه استفاده از سرمایه نیز ممکن است تحت تأثیر تحولات بازار انرژی قرار گیرد و در برخی مواقع هزینه سرمایه یا اجاره سرمایه حتی بیشتر از میزان افزایش قیمت نفت خام رشد کند. در نتیجه، وقتی با یک شوک قیمتی بزرگ در بازار نفت خام مواجه هستیم، انتظار انتقال این شوک به بازار فرآورده‌های نفتی کاملاً طبیعی است.

وی گفت: این اثرگذاری در نهایت در بازار مصرف نیز خود را نشان می‌دهد و افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی در بخش خرده‌فروشی قابل مشاهده خواهد بود؛ بنابراین اگر چشم‌انداز بازار جهانی نفت خام نامناسب باشد، نمی‌توان انتظار داشت بازار فرآورده‌های نفتی نسبت به آن واکنش نشان ندهد؛ بلکه واکنش این بازار می‌تواند با سرعت زیادی اتفاق بیفتد.

افزایش قیمت نفت، زنجیره انرژی را تحت تأثیر قرار می‌دهد

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق با اشاره به سناریو‌های مربوط به افزایش قیمت نفت خام گفت: اگر برای بازار جهانی نفت خام چشم‌اندازی وجود داشته باشد که بر اساس آن قیمت نفت می‌تواند تا محدوده ۱۵۰ دلار افزایش پیدا کند، آثار این افزایش قیمت در مجموعه تولیدات و فرآورده‌های نفتی نیز ظاهر خواهد شد. همین موضوع درباره گاز طبیعی نیز صدق می‌کند. قیمت‌گذاری گاز طبیعی و بازار‌های مرتبط با CNG و LNG نیز به شکل‌های مختلف از وضعیت بازار نفت خام تأثیر می‌پذیرند و بنابراین نمی‌توان تحولات نفت خام را صرفاً محدود به بازار نفت دانست.

صادقی شاهدانی بیان کرد: در چنین شرایطی، افزایش قیمت نفت خام ابتدا در بازار فرآورده‌ها و سپس در سایر حامل‌های انرژی و بخش‌های مختلف اقتصاد منعکس می‌شود. این موضوع در واقع بخشی از تجربه تاریخی بازار انرژی است و در سال‌های گذشته نیز بار‌ها مشاهده شده است.

 شوک انرژی، زمینه‌ساز شوک اقتصادی

این کارشناس حوزه انرژی با تأکید بر نقش تعیین‌کننده انرژی در نظام‌های اقتصادی گفت: انرژی همواره یکی از عوامل تعیین‌کننده در اقتصاد‌های مختلف بوده است و افزایش قیمت انرژی می‌تواند از مسیر‌های مختلف بر هزینه‌های اقتصادی اثر بگذارد.

وی افزود: در چنین شرایطی حتی مالیات بر انرژی نیز ممکن است افزایش پیدا کند. برای مثال، اگر بخش مشخصی از قیمت نهایی انرژی را مالیات تشکیل دهد، با افزایش قیمت انرژی، رقم مالیات اخذشده نیز می‌تواند افزایش یابد و دولت‌ها ممکن است از این وضعیت برای جبران بخشی از کسری‌ها یا هزینه‌های خود استفاده کنند؛ چراکه مالیات یکی از منابع درآمدی دولت‌هاست.

صادقی شاهدانی تأکید کرد: در مجموع، انتقال اثرات افزایش قیمت از بازار نفت خام به فرآورده‌ها، سایر حامل‌های انرژی و سپس کل نظام اقتصادی جهان، پدیده‌ای است که در تجربه سال‌های گذشته نیز مشاهده شده است. در واقع هر زمان تغییرات قابل توجهی در قیمت انرژی اتفاق افتاده که از آن با عنوان «شوک انرژی» یاد شده است، به دنبال آن شوک اقتصادی نیز ایجاد شده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به وابستگی فرآیند‌های تولید به انرژی گفت: هیچ فرآیند تولیدی را نمی‌توان یافت که به انرژی نیاز نداشته باشد؛ بنابراین وقتی انرژی با بحران مواجه می‌شود، آثار آن دیر یا زود به بخش‌های مختلف اقتصاد منتقل خواهد شد.

چرا انرژی‌های تجدیدپذیر در کوتاه‌مدت نمی‌توانند تمام آثار بحران را خنثی کنند؟

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق با اشاره به رشد انرژی‌های تجدیدپذیر اظهار کرد: اگرچه در سال‌های اخیر شاهد افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر هستیم و این منابع به تدریج در حال رقابت با انرژی‌های فسیلی هستند، اما سهم کنونی آنها به گونه‌ای نیست که بتوانند به طور کامل انرژی‌های فسیلی را کنار بزنند و مانع انتقال بحران بازار سوخت‌های فسیلی به اقتصاد جهانی شوند.

وی افزود: حتی انرژی‌های تجدیدپذیر نیز از نظر زنجیره تولید تجهیزات، کاملاً مستقل از انرژی نیستند. برای تولید تجهیزات مورد نیاز نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، مواد اولیه و تجهیزات مختلفی مورد نیاز است که تولید آنها به انرژی وابسته است. برای مثال، اگر قرار باشد پایه پنل خورشیدی تولید شود، نیاز به فلز و فولاد وجود دارد و تولید فولاد نیز صنعتی انرژی‌بر است؛ بنابراین زمانی که قیمت انرژی افزایش پیدا می‌کند، هزینه تولید فولاد و سایر مواد اولیه مورد نیاز صنایع تجدیدپذیر نیز افزایش خواهد یافت.

وی در پایان تاکید کرد: حتی ممکن است افزایش قیمت محصولات صنایع وابسته بیش از میزان افزایش قیمت انرژی باشد؛ برای مثال، اگر قیمت انرژی ۲۰ درصد افزایش پیدا کند، قیمت فولاد ممکن است ۲۵ درصد افزایش یابد و در نتیجه هزینه تولید تجهیزات انرژی‌های تجدیدپذیر نیز تحت تأثیر قرار گیرد.