الحاق مهدیه به مرودشت متوقف شد؛ حریم تختجمشید مسئلهای فراتر از یک خط روی نقشه
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، ماجرای الحاق محدوده مهدیه به شهر مرودشت، اگرچه در روزهای اخیر با انتشار خبرهایی درباره نهاییشدن الحاق بخشی از حریم درجه دو تختجمشید وارد مرحله تازهای شد، اما ریشه آن به حدود دو سال قبل بازمیگردد؛ زمانی که در جریان بررسی طرح جامع مرودشت، موضوع ساماندهی محور مهدیه و گسترش محدوده شهری در مجاورت تختجمشید مطرح شد و با مخالفت متولیان میراث فرهنگی روبهرو شد. حالا پس از ماهها رفتوبرگشت، اعتراض کارشناسان، مخالفت پایگاه جهانی تختجمشید و شورای راهبری پایگاههای جهانی پارسه و پاسارگاد، نامه وزیر میراث فرهنگی به وزیر راه و شهرسازی و درخواست برای جلوگیری از اجرای این تصمیم، آخرین مواضع رسمی از توقف روند الحاق و بازنگری در آن حکایت دارد؛ هرچند میان «توقف» و «لغو قطعی مصوبه» باید تفاوت قائل شد.
ماجرا از کجا شروع شد؟
ماجرای مهدیه در واقع به مسئلهای قدیمیتر از خبرهای این روزها بازمیگردد؛ مسئلهای که یک سوی آن توسعه و ساماندهی شهر مرودشت و سوی دیگر آن حفاظت از حریم منظری و تاریخی تختجمشید قرار دارد.
محور مهدیه در ورودی تختجمشید قرار گرفته و طی سالهای گذشته بهتدریج ساختوسازهایی در آن شکل گرفته است. بخشی از این محدوده نیز در حریم درجه دو مجموعه جهانی تختجمشید قرار دارد. به گفته متولیان میراث فرهنگی، حریم درجه دو تختجمشید حدود ۱۷ هزار هکتار وسعت دارد و علاوه بر حفاظت از منظر تاریخی مجموعه، آثار تاریخی دیگری را نیز دربرمیگیرد.
در سالهای گذشته وضعیت مهدیه به دلیل تغییرات جمعیتی و ساختوسازهای شکلگرفته در آن پیچیدهتر شد؛ بهگونهای که این محدوده از یک سو دیگر شرایط یک روستای معمولی را نداشت و از سوی دیگر هنوز در ساختار شهری مرودشت نیز قرار نگرفته بود. همین وضعیت، موضوع ساماندهی محور مهدیه را به یکی از مسائل طرح جامع مرودشت تبدیل کرد.
طرحی که قرار بود گردشگری باشد
در جریان بررسیهای طرح جامع مرودشت در سال ۱۴۰۴، موضوع ساماندهی ورودی تختجمشید و ایجاد خدمات گردشگری در محور مهدیه مطرح شد.
بر اساس روایتهای منتشرشده از روند بررسیها، پیشنهاد اولیه میراث فرهنگی ایجاد پهنهای حدود ۳۷ هکتاری برای خدمات گردشگری، ساماندهی منظر و تمرکز خدمات در بخش مشخصی از محور مهدیه بود؛ طرحی که قرار نبود به معنای الحاق گسترده این محدوده به شهر مرودشت باشد.
هدف از چنین رویکردی این بود که به جای گسترش پراکنده خدمات و ساختوساز، نیازهای گردشگران در یک محدوده مشخص پاسخ داده شود و در عین حال ماهیت منظر تاریخی مسیر ورودی تختجمشید حفظ شود. اما در ادامه، طرح توسعه محدوده شهری مرودشت ابعاد دیگری پیدا کرد.
پاییز ۱۴۰۴؛ نخستین موج جدی اعتراضها
در پاییز سال ۱۴۰۴، انتشار نقشههایی درباره توسعه محدوده شهر مرودشت، نگرانیها را افزایش داد. در نخستین روایتها از الحاق حدود ۹۵۰ تا ۹۶۰ هکتار به محدوده شهر سخن گفته شد و بررسیهای کارشناسی نشان داد بخش قابل توجهی از این محدوده با حریم درجه دو تختجمشید همپوشانی دارد.
همین موضوع باعث شد بحث از یک اختلاف اداری درباره محدوده شهری به مسئلهای جدی در حوزه میراث فرهنگی تبدیل شود. در آن مقطع، مسئولان میراث فرهنگی تأکید کردند که حریم مصوب تختجمشید همچنان برقرار است و قرار نیست توسعه شهری مرودشت موجب تعرض به این حریم شود.
پس از آن، شورای راهبری پایگاههای میراث جهانی پارسه و پاسارگاد در چهارم آبان ۱۴۰۴ تشکیل جلسه داد و با گسترش شهر مرودشت در حریم درجه دو تختجمشید مخالفت کرد. در این موضعگیری تأکید شد که هر تصمیم درباره مهدیه باید در چارچوب طرح جامع گردشگری، با رعایت ضوابط حریم درجه دو و با هدف تأمین نیازهای گردشگری انجام شود.
اختلاف بر سر محدوده مهدیه
یکی از دلایل سردرگمی در این پرونده، تفاوت اعداد مطرحشده در مقاطع مختلف است. در مرحله نخست، از محدودهای نزدیک به ۹۵۰ تا ۹۶۰ هکتار سخن گفته شد؛ اما در ادامه، محدوده مشخصی که در مرکز اختلاف قرار گرفت، محور و محدوده مهدیه بود که در گزارشهای مختلف حدود ۱۱۰ تا ۱۶۰ هکتار برای آن عنوان شده است.
این تفاوت اعداد لزوماً به معنای تناقض در اصل ماجرا نیست؛ زیرا در مراحل مختلف، از محدوده مطالعاتی طرح توسعه، محدوده موردنظر برای الحاق و محدوده نهایی مورد اختلاف سخن گفته شده است. آنچه در همه این روایتها مشترک است، قرار گرفتن بخشی از محدوده موردنظر در حریم درجه دو تختجمشید و مخالفت متولیان میراث فرهنگی با گسترش محدوده شهری در این پهنه است.
چرا مهدیه برای میراث فرهنگی مهم است؟
مسئله فقط اضافهشدن چند ده یا چند صد هکتار به محدوده شهری نیست؛ مسئله اصلی جایگاه این اراضی در ساختار حفاظتی تختجمشید است.
تختجمشید تنها مجموعهای از بناهای تاریخی روی تختگاه نیست. منظر پیرامونی، مسیرهای دسترسی، آثار باستانی پراکنده در دشت مرودشت و چشمانداز تاریخی منطقه نیز بخشی از ارزشهای این محوطه محسوب میشوند.
حریم درجه دو در چنین ساختاری نقش حفاظتی دارد و توسعه کالبدی شهر در این محدوده میتواند در آینده زمینه تغییر کاربری، افزایش ساختوساز، ایجاد زیرساختهای شهری و تغییر منظر تاریخی منطقه را فراهم کند.
به همین دلیل، محمدجواد جعفری، سرپرست وقت پایگاه میراث جهانی تختجمشید، در شهریور امسال با الحاق مهدیه به مرودشت مخالفت کرد و نسبت به پیامدهای احتمالی توسعه محدوده شهری در حریم درجه دو هشدار داد.
شهریور ۱۴۰۵؛ خبر نهایی شدن الحاق
در شهریور ۱۴۰۵ بار دیگر موضوع با شدت بیشتری مطرح شد. گزارشهایی منتشر شد که از نهاییشدن الحاق محدودهای حدود ۱۱۰ هکتاری در مهدیه به شهر مرودشت حکایت داشت؛ اقدامی که با مخالفت وزارت میراث فرهنگی، شورای راهبری پایگاههای جهانی پارسه و پاسارگاد و کارشناسان میراث فرهنگی روبهرو بود.
در همین مقطع، سرپرست پایگاه میراث جهانی تختجمشید اعلام کرد که با وجود همه تلاشها، محدوده به مرودشت الحاق شده است و نسبت به پیامدهای بلندمدت این تصمیم برای میراث جهانی تختجمشید هشدار داد. پس از آن نیز خبر استعفای او در ارتباط با این موضوع منتشر شد.
شهرداری از ساماندهی میگوید، میراث از پیامدهای توسعه شهری
در سوی دیگر ماجرا، استدلال مطرحشده از سوی مدیریت شهری این است که موضوع، ایجاد یک شهر جدید یا توسعه بیضابطه ساختوساز نیست؛ بلکه ساماندهی محدودهای است که طی سالهای گذشته شکل گرفته و به دلیل وضعیت خاص مهدیه، نیازمند تعیین تکلیف و ارائه خدمات شهری است.
در واقع بخشی از ساختوسازهای مهدیه پیش از این شکل گرفته و مسئله مدیریت شهری این است که نمیتوان این محدوده را برای همیشه در وضعیت بلاتکلیف نگه داشت.
اما پاسخ میراث فرهنگی این است که حل مشکل موجود، الزاماً به معنای الحاق محدوده به شهر نیست و میتوان برای ساماندهی مهدیه، طرحی مستقل با رویکرد گردشگری و با رعایت ضوابط حریم تختجمشید تدوین کرد.
نامه وزیر میراث به وزیر راه و شهرسازی
در تازهترین تحول، پرونده وارد سطح بالاتری از پیگیری بین دو وزارتخانه شده است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، سیدرضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، در نامهای به فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، خواستار توقف الحاق محدوده مهدیه به شهر مرودشت شده است.
این نامه از سوی دفتر بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی وزارت میراث فرهنگی به وزارت راه و شهرسازی ارسال شده و وزیر راه و شهرسازی نیز دستور پیگیری موضوع را به معاون شهرسازی و معماری این وزارتخانه داده است. بر اساس گزارشهای منتشرشده، قرار است موضوع با حضور کارشناسان دو دستگاه بررسی شود و امکان منتفیشدن الحاق نیز در این روند مطرح شده است.
درخواست جامعه باستانشناسی از رئیسجمهور
همزمان با پیگیری وزارت میراث فرهنگی، جامعه باستانشناسی ایران نیز نسبت به موضوع واکنش نشان داده و خواستار صیانت از حریم تختجمشید شده است.
درخواست مطرحشده، در شرایطی صورت گرفته که نگرانی اصلی کارشناسان متوجه آثار بلندمدت گسترش محدوده شهری در حریم درجه دو تختجمشید است؛ محدودهای که نهتنها برای حفاظت از منظر تختجمشید اهمیت دارد، بلکه آثار تاریخی دیگری را نیز در دشت مرودشت دربرمیگیرد.
ورود جامعه تخصصی باستانشناسی به پرونده نشان میدهد که مسئله مهدیه دیگر تنها یک اختلاف درباره مرزهای شهری نیست و ابعاد آن به نحوه حفاظت از یکی از مهمترین آثار ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی نیز گسترش یافته است.
آخرین وضعیت؛ الحاق متوقف شده یا لغو شده است؟
در این بخش باید میان خبرهای منتشرشده و وضعیت رسمی پرونده تفاوت قائل شد. در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ گزارشهایی از نهاییشدن الحاق محدودهای حدود ۱۱۰ هکتاری مهدیه به شهر مرودشت منتشر شد.
اما یک روز بعد، بهزاد مریدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی فارس، اعلام کرد که الحاق حریم درجه دو تختجمشید به مرودشت تاکنون اجرایی نشده است و موضوع همچنان در حال بررسی است.
همزمان، گزارشهای منتشرشده درباره نامه وزیر میراث فرهنگی به وزیر راه و شهرسازی نشان میدهد که وزارت میراث فرهنگی به دنبال توقف این روند و بازگشت موضوع به مسیر بررسی کارشناسی است؛ بنابراین در شرایط فعلی، تعبیر دقیقتر این است که روند الحاق متوقف و موضوع برای بازنگری و لغو پیگیری شده است؛ اما تا زمان انتشار ابلاغ رسمی ابطال، نمیتوان از «لغو قطعی» به عنوان تصمیم نهایی و اجراشده سخن گفت.
چرا پرونده هنوز تمام نشده است؟
حتی اگر الحاق محدوده مهدیه به مرودشت لغو شود، مسئله اصلی تختجمشید با این تصمیم به پایان نمیرسد.
وجود ساختوسازهای شکلگرفته در حریم، تعیین تکلیف کاربریهای موجود، ساماندهی ورودی تختجمشید، نحوه ارائه خدمات به ساکنان و گردشگران و جلوگیری از توسعههای جدید همچنان از مسائل جدی منطقه است.
از همین رو، اختلاف اصلی را نمیتوان تنها در این خلاصه کرد که «مهدیه به مرودشت اضافه شود یا نشود». پرسش مهمتر این است که چگونه میتوان یک محدوده شکلگرفته و دارای مشکلات شهری و خدماتی را سامان داد، بدون آنکه راه برای توسعه کالبدی شهر در حریم یک میراث جهانی باز شود.
پیشنهاد مطرحشده از سوی متولیان میراث فرهنگی نیز بر همین نقطه متمرکز است: ساماندهی محور مهدیه با رویکرد گردشگری و در محدودهای مشخص، به جای گسترش محدوده شهری.
حریم تختجمشید؛ مسئلهای فراتر از یک خط روی نقشه
آنچه پرونده مهدیه را حساس کرده، در نهایت یک خط روی نقشه نیست. حریمهای میراثی برای آن تعیین میشوند که اثر تاریخی در یک جزیره جدا از محیط پیرامون خود دیده نشود و منظر، بافت تاریخی و زمینه فرهنگی آن نیز مورد حفاظت قرار گیرد.
تختجمشید در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و حفاظت از آن تنها به حفظ سنگها و بناهای روی تختگاه محدود نمیشود. به همین دلیل است که هر تصمیم درباره توسعه شهری در مجاورت این محوطه، نیازمند بررسی دقیق کارشناسی و توجه همزمان به نیازهای مردم منطقه و الزامات حفاظت از میراث جهانی است.
پرونده مهدیه نیز اکنون به نقطهای رسیده که باید میان این دو نیاز تعادل ایجاد شود؛ از یک سو نمیتوان مشکلات یک محدوده مسکونی و خدماتی را نادیده گرفت و از سوی دیگر، ساماندهی شهری نباید به قیمت تضعیف ضوابط حفاظتی تختجمشید تمام شود.
با ورود مستقیم وزیر میراث فرهنگی، مکاتبه با وزارت راه و شهرسازی و درخواست جامعه تخصصی برای جلوگیری از توسعه شهری در حریم تختجمشید، سرنوشت مهدیه بار دیگر در سطح ملی در حال بررسی است؛ تصمیمی که میتواند مشخص کند ساماندهی این محدوده در آینده با چه الگویی انجام خواهد شد و مرز توسعه شهر مرودشت با حریم تختجمشید کجا قرار میگیرد.
انتهای پیام/
