آیا کودک حق دارد گذشته دیجیتال خود را پاک کند؟

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: یک کودک دوازده‌ساله ممکن است یک عکس نامناسب منتشر کند، در یک گفت‌وگوی اینترنتی حرفی بزند که بعد‌ها از آن پشیمان شود یا ویدئویی بسازد که در لحظه برایش سرگرم‌کننده باشد و چند سال بعد از وجود آن شرمسار شود. مسئله اینجاست که کودکی که هنوز در حال یادگیری مسئولیت‌پذیری و شناخت پیامد‌های رفتار خود است، ممکن است برای یک تصمیم چندثانیه‌ای، با مجازاتی چندساله یا حتی مادام‌العمر مواجه شود: ماندگاری آن رفتار در فضای دیجیتال.

این یکی از تناقض‌های بزرگ عصر دیجیتال است. ما از کودک انتظار داریم رشد کند، اشتباه کند، تجربه بیندوزد و شخصیت خود را بسازد؛ اما اینترنت گاهی اجازه نمی‌دهد گذشته او واقعاً گذشته شود.

در جهان پیش از اینترنت، بسیاری از اشتباهات دوران کودکی با گذشت زمان محو می‌شدند. یک حرف نادرست در مدرسه، یک رفتار نسنجیده یا حتی یک رسوایی کوچک نوجوانانه، معمولاً در حافظه چند نفر باقی می‌ماند و بعد فراموش می‌شد. فضای دیجیتال، اما حافظه‌ای تقریباً بی‌پایان دارد. چیزی که باید بخشی از گذشته باشد، می‌تواند سال‌ها بعد دوباره ظاهر شود و بر تحصیل، روابط اجتماعی، اشتغال و حتی تصویر فرد از خودش اثر بگذارد.

از این منظر، حق بر فراموش‌شدن برای کودکان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. مسئله فقط حذف یک عکس یا یک حساب کاربری نیست؛ مسئله این است که آیا جامعه حق دارد کودک را برای همیشه با نسخه‌ای از خودش که در سال‌های کودکی ساخته شده است تعریف کند؟

پاسخ حقوقی به این پرسش نمی‌تواند ساده باشد. آزادی بیان، حق دسترسی به اطلاعات، منافع دیگران و منافع عمومی نیز باید در نظر گرفته شود. نمی‌توان هر محتوایی را صرفاً به دلیل اینکه شخص در زمان انتشار کودک بوده، بدون هیچ بررسی حذف کرد. اما نمی‌توان از سوی دیگر، کودک را با استاندارد‌های بزرگسالانه درباره رفتاری که در سنی پایین انجام داده، برای همیشه قضاوت کرد.

اصل بنیادین در حقوق کودک، توجه به وضعیت خاص کودک و مرحله رشد اوست. کودک بزرگسال کوچک‌ شده نیست. توانایی تصمیم‌گیری، ارزیابی پیامد‌ها و کنترل رفتار در او هنوز در حال تکامل است؛ بنابراین منطقی نیست که نظام دیجیتال از کودک همان سطح از مسئولیت و پیش‌بینی را انتظار داشته باشد که از یک فرد بالغ انتظار می‌رود.

جامعه ایران نیز به‌تدریج با این مسئله روبه‌رو خواهد شد. نسلی که امروز با تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی بزرگ می‌شود، چند سال دیگر وارد دانشگاه، بازار کار و عرصه اجتماعی خواهد شد؛ در حالی که بخشی از کودکی او ممکن است در اینترنت باقی مانده باشد. پرسش مهم این است که آیا ما برای این آینده حقوقی آماده‌ایم؟

باید سازوکار‌هایی وجود داشته باشد که کودک بتواند در برابر انتشار یا ماندگاری اطلاعاتی که به دوران کودکی او مربوط است، درخواست حذف یا محدودسازی کند؛ البته با رعایت حقوق اشخاص دیگر و منافع عمومی. پلتفرم‌ها نیز نباید فرآیند حذف اطلاعات مربوط به کودکان را با همان قواعد عمومی کاربران بزرگسال اداره کنند.

اما مسئله عمیق‌تر از قانون است. ما باید بپذیریم که کودکی، دوره شکل‌گیری هویت است. اگر هر اشتباه کودک به یک پرونده دائمی تبدیل شود، امکان تجربه، خطا و تغییر از او گرفته می‌شود.

کودک حق دارد بزرگ شود و دیگر همان کودکی نباشد که دیروز بوده است.

شاید یکی از مهم‌ترین حقوق کودکان در عصر دیجیتال را بتوان این‌گونه خلاصه کرد: حق داشتن آینده‌ای که گذشته دیجیتالشان آن را از پیش تعیین نکرده باشد.

کودک باید بتواند اشتباه کند، یاد بگیرد و تغییر کند؛ زیرا اگر اینترنت همه‌چیز را به خاطر بسپارد، قانون و جامعه باید راهی برای بخشیدن فرصت فراموش‌شدن به کودک پیدا کنند.