کمبود نظارت والدین تاثیر بسزایی در اعتیاد آنلاین کودکان دارد
برای بررسی اعتیاد آنلاین کودکان، نمیتوان فقط میزان استفاده آنها از تلفن همراه و اینترنت را در نظر گرفت و برای درک آن باید به شرایطی که کودک در آن زندگی میکند توجه کرد. گاهی وضعیت زندگی کودک، او را به جایی میرساند که صفحه نمایش به مهمترین سرگرمی و همراهش تبدیل میشود. حسین روزبهانی، روانشناس بالینی و استاد دانشگاه، در گفتوگو با آناتک به شرح مسئله اعتیاد آنلاین در کودکان پرداخت.
اعتیاد آنلاین در کودکان چطور تعریف میشود؟
اگر کودک بهصورت اجباری و بدون کنترل و نظارت والدین از اینترنت، فضای مجازی یا دستگاههای دیجیتال استفاده کند و این استفاده باعث ایجاد اختلال در عملکرد روزانه او شود، میتوان گفت کودک دچار اعتیاد آنلاین شده است. این اختلال میتواند در بخشهای مختلف زندگی کودک، از جمله تحصیل، خواب، روابط اجتماعی و حتی سلامت جسم و روان او، بروز پیدا کند.
چطور میتوان تشخیص داد که کودک دچار اعتیاد آنلاین شده است؟
علائمی وجود دارد که میتوان از طریق آنها تشخیص داد کودک دچار اعتیاد آنلاین شده است. البته برای این تشخیص، وجود حداقل سه علامت ضروری است و این علائم باید در طول سه ماه تکرار شوند. بنابراین، اگر یک یا دو علامت تنها برای مدت کوتاهی، مثلاً یک ماه، مشاهده شود، نمیتوان گفت کودک دچار اعتیاد آنلاین شده است.
یکی از علائم مهم، بیقراری و تحریکپذیری شدید کودک هنگام قطع اینترنت است. در چنین شرایطی، ممکن است کودک رفتارهای تکانشی و کنترلنشده از خود نشان دهد. همچنین معمولاً سعی میکند درباره مدت زمانی که از اینترنت یا تلفن همراه استفاده کرده است، دروغ بگوید.
افت تحصیلی در مدرسه، کنارهگیری از خانواده، اختلال و بینظمی در خواب و حتی ایجاد اختلال در الگوی تغذیه نیز میتواند از دیگر علائم باشد. همچنین ممکن است کودک فضای مجازی را نسبت به فعالیتهای واقعی، مانند بازی کردن با دوستان، در اولویت قرار دهد. اگر کودک در سه ماه اخیر حداقل سه مورد از این علائم را داشته باشد، میتوان گفت که احتمال ابتلای او به اعتیاد آنلاین وجود دارد.
چه مسائلی زمینهساز اعتیاد آنلاین در کودکان است؟
موضوع دیگری که به نظرم بسیار مهم است، طراحی اعتیادآور برخی بازیها و شبکههای اجتماعی است. شرکتهای سازنده بازیها و پلتفرمهای شبکههای اجتماعی معمولاً از این مسئله استفاده میکنند و محصولات خود را بهگونهای طراحی میکنند که کودک به آنها وابستگی پیدا کند
اولین و مهمترین عامل، متأسفانه کمبود نظارت والدین است که میتواند تأثیر زیادی داشته باشد. والدین معمولاً وقتی میبینند کودکشان مشغول استفاده از تلفن همراه است، ساکت است و مزاحمتی ایجاد نمیکند، نظارت چندانی بر نحوه استفاده او ندارند و ایرادی هم به این مسئله نمیگیرند.
عامل دیگر میتواند تنهایی، اضطراب یا حتی کمرویی کودک باشد. دسترسی آسان به دستگاهها و وسایل دیجیتال نیز میتواند در این زمینه تأثیرگذار باشد. از سوی دیگر، متأسفانه برخی والدین خودشان الگوهای مناسبی برای فرزندانشان نیستند و کودک معمولاً از طریق یادگیری مشاهدهای، این رفتارها را الگوبرداری میکند.
نکته مهم دیگر این است که نمیتوانیم صرفاً کودک را از یک رفتار یا اعتیاد دور کنیم، بدون اینکه فعالیت جایگزین مناسبی برای او در نظر بگیریم. نبود فعالیتهای جایگزین و جذاب میتواند باعث شود کودک به سمت استفاده بیشتر از فضای مجازی و دستگاههای دیجیتال گرایش پیدا کند.
موضوع دیگری که به نظرم بسیار مهم است، طراحی اعتیادآور برخی بازیها و شبکههای اجتماعی است. شرکتهای سازنده بازیها و پلتفرمهای شبکههای اجتماعی معمولاً از این مسئله استفاده میکنند و محصولات خود را بهگونهای طراحی میکنند که کودک به آنها وابستگی پیدا کند. این مسئله بخشی از سیاست کاری آنهاست و در این زمینه، عملاً کاری از دست ما ساخته نیست.
آیا استفاده مداوم والدین از تلفن همراه ممکن است باعث الگوبرداری از طرف کودکان شود؟
بله، صددرصد. این مسئله بسیار مهمی است. ما مفهومی داریم به نام یادگیری مشاهدهای و الگوبرداری از والدین. کودک تقریباً هر رفتاری را که از والدین خود میبیند، الگوبرداری میکند. وقتی کودک مشاهده میکند والدینش چه میزان از تلفن همراه استفاده میکنند و دائماً درگیر گوشی خود هستند، این پیام را دریافت میکند که چنین رفتاری طبیعی است.
به همین علت، حتی اگر والدین بخواهند بر استفاده کودک از تلفن همراه نظارت داشته باشند، ممکن است این نظارت چندان مؤثر نباشد؛ زیرا کودک رفتار والدینش را دیده است و با خود میگوید: «وقتی آنها از تلفن همراه استفاده میکنند و ایرادی ندارد، پس استفاده من هم ایرادی ندارد.» این مسئله یکی از چالشهایی است که متأسفانه بسیاری از خانوادهها با آن مواجه هستند، اما به آن توجه کافی نمیکنند.
والدین چطور میتوانند به کودکانی که دچار اعتیاد آنلاین شدهاند کمک کنند؟
اولین کاری که ما بهعنوان والدین میتوانیم انجام دهیم، این است که سعی کنیم گفتوگویی محترمانه با کودک داشته باشیم؛ بدون اینکه پیششرطی برای این گفتوگو داشته باشیم یا بخواهیم او را قضاوت کنیم. همچنین باید حتماً زمان مشخصی را برای استفاده کودک از اینترنت و دستگاههای دیجیتال در نظر بگیریم و نباید بهصورت ناگهانی استفاده از آنها را حذف کنیم؛ زیرا این کار کاملاً اشتباه است.
اولین کاری که ما بهعنوان والدین میتوانیم انجام دهیم، این است که سعی کنیم گفتوگویی محترمانه با کودک داشته باشیم؛ بدون اینکه پیششرطی برای این گفتوگو داشته باشیم یا بخواهیم او را قضاوت کنیم. همچنین باید حتماً زمان مشخصی را برای استفاده کودک از اینترنت و دستگاههای دیجیتال در نظر بگیریم و نباید بهصورت ناگهانی استفاده از آنها را حذف کنیم؛ زیرا این کار کاملاً اشتباه است
میتوانیم از نرمافزارهای کنترل والدین نیز استفاده کنیم که در این زمینه میتوانند بسیار کمککننده باشند. همچنین باید سعی کنیم یک جایگزین مناسب و جذاب برای کودک پیدا کنیم و بهصورت تدریجی فعالیتهای جذابی را جایگزین استفاده از فضای مجازی کنیم تا کودک بتواند بهمرور از وابستگی و اعتیادی که به فضای آنلاین پیدا کرده است فاصله بگیرد.
موضوع مهم دیگری که میتواند کمککننده باشد، تقویت ارتباط عاطفی با فرزند است. ایجاد همدلی میان والدین و کودک نیز میتواند تأثیر زیادی در این زمینه داشته باشد.
با این حال، اگر دیدیم اقدامات و راهکارهای گفتهشده مؤثر نبود و نتوانست تأثیر لازم را داشته باشد، باید از روانشناس کودک کمک بگیریم تا بتواند مشاورههای صحیحتر، تخصصیتر و مؤثرتری ارائه دهد.
آیا قطع استفاده از صفحه نمایشها میتواند راهحلی مناسب باشد؟
خیر، بهتنهایی جواب نمیدهد. اگر بخواهیم استفاده از اینترنت و فضای مجازی را بهصورت ناگهانی قطع کنیم، بهویژه در افرادی که وابستگی و اعتیاد شدیدی دارند، این کار میتواند باعث افزایش اضطراب و حتی بروز رفتارهای تکانشی و پرخاشگرانه شود.
راهکار مؤثری که میتوانیم در این مسیر داشته باشیم، این است که میزان استفاده را بهتدریج کاهش دهیم و حتماً جایگزینهای جذاب و مناسبی برای کودک در نظر بگیریم تا بتواند به کمک آنها از این وابستگی فاصله بگیرد.
در موارد خفیف، میتوان از تعیین زمانهای مشخص برای استفاده از دستگاههای دیجیتال و قطع صفحهنمایش در ساعات معین استفاده کرد. این روش میتواند کمککننده باشد، اما در موارد شدید و زمانی که اعتیاد شدت زیادی دارد، چنین روشی بهتنهایی پاسخگو نیست و حتی ممکن است پیامدهای منفی بیشتری به همراه داشته باشد.
چه جایگزینهای سالمی برای از بین بردن این اعتیاد پیشنهاد میکنید؟
ما جایگزینهای بسیار زیادی داریم؛ از ورزشهای گروهی و انفرادی گرفته تا شنا و دوچرخهسواری. فعالیتهای هنری نیز میتوانند گزینههای مناسبی باشند؛ برای مثال، کودک میتواند در کلاسهای نقاشی و سفالگری شرکت کند یا موسیقی یاد بگیرد.
طبیعتگردی، کمپینگهای خانوادگی، ساخت کاردستی و بازیهای رومیزی نیز از دیگر فعالیتهایی هستند که میتوانند برای کودک جذاب باشند. کتابخوانی هم میتواند بسیار لذتبخش باشد، بهویژه اگر داستانی جذاب برای کودک انتخاب شود.
والدین همچنین میتوانند کودک را تشویق کنند که با همسالان خود در دنیای واقعی بازی و ارتباط برقرار کند. حتی مشارکت دادن کودک در انجام کارهای منزل یا فعالیتهایی مانند باغبانی نیز میتواند برای او سرگرمکننده و جذاب باشد.
انتهای پیام/
