امام سجاد (ع)؛ معمار امید در روزگار بحران

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، حجت‌الاسلام محمدباقر پورامین، استاد حوزه و عضو پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در مصاحبه با برنامه «روی موج گفت‌و‌گو» با تشریح ابعاد مختلف دوران امامت امام سجاد (ع)، تأکید کرد: آن حضرت در یکی از دشوارترین و بحرانی‌ترین مقاطع تاریخ اسلام مسئولیت هدایت امت را بر عهده داشت؛ مقطعی که به گفته او، جامعه اسلامی از سه بحران اصلی سیاسی، فکری و عقیدتی، و اجتماعی و اخلاقی رنج می‌برد.

حجت‌الاسلام در این گفت‌و‌گو توضیح داد: پس از واقعه عاشورا، فضای جهان اسلام به‌شدت تحت‌تأثیر استبداد و خشونت اموی قرار گرفت و حکومت وقت باتکیه‌بر سرکوب، تحریف و فشار، امکان شکل‌گیری یک جامعه آگاه و دین‌دار را محدود کرده بود.

وی با اشاره به حمله خونین سپاه شام به مدینه و همچنین سرکوب گسترده مخالفان، گفت: این شرایط نشان می‌دهد که جامعه اسلامی در آن روزگار تنها با یک بحران ساده روبه‌رو نبود، بلکه مجموعه‌ای از فشار‌های سیاسی و امنیتی، ساختار اجتماعی را نیز درهم‌شکسته بود.

این استاد حوزه افزود: بحران فقط به عرصه سیاست محدود نمی‌شد، بلکه در حوزه فکر و عقیده نیز انحرافی عمیق پدیدآمده بود. به گفته او، فاصله‌گرفتن از اهل‌بیت (ع)، ممنوعیت نقل حدیث، نفوذ فرهنگ‌های بیگانه و ترویج اندیشه جبر از سوی دستگاه اموی، از جمله عواملی بود که جامعه را از مسیر اصیل اسلام دور می‌کرد.

حجت‌الاسلام پورامین تصریح کرد: برخی از این بدعت‌ها باهدف مشروعیت‌بخشی به رفتار‌های حکومت شکل گرفت و نتیجه آن، ایجاد نوعی وارونگی در فهم دین و مناسبات اجتماعی بود.

وی در ادامه با بیان اینکه جامعه آن زمان از نظر اخلاقی نیز دچار سقوط شده بود، اظهار کرد: پیروی از هوای نفس، دنیاگرایی، مواجهه‌گرایی و بی‌توجهی به ارزش‌های دینی، فضای عمومی را به‌شدت تیره کرده بود و فشار اقتصادی بر پیروان اهل‌بیت (ع) نیز این وضعیت را دشوارتر می‌کرد. به گفته او، چنین جامعه‌ای نیازمند رهبری الهی بود که بتواند در دل این آشفتگی، مسیر درست را برای بازگشت به حقیقت ترسیم کند.

حجت‌الاسلام پورامین در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر نقش ذاتی امام معصوم در هدایت جامعه گفت: وظیفه امام تنها بیان احکام نیست، بلکه جلوگیری از سقوط فکری، اعتقادی و اخلاقی جامعه نیز از مهم‌ترین مسئولیت‌های او به شمار می‌رود.

وی افزود: امام سجاد (ع) در چنین شرایطی نمی‌توانست تنها نظاره‌گر باشد، بلکه باید برای حفظ اصل دین و جلوگیری از نابودی معنویت، راهی تازه برای مواجهه با بحران‌ها پیدا می‌کرد.

این کارشناس دینی ادامه داد: در دوره‌ای که امکان بازسازی قدرت سیاسی وجود نداشت، امام سجاد (ع) بازسازی معنوی را در اولویت قرار دادند. دعا، مناجات و تبیین معارف دینی در قالب نیایش، به ابزار اصلی آن حضرت برای احیای جامعه تبدیل شد.

حجت‌الاسلام پورامین تصریح کرد: امام سجاد علیه‌السلام با این روش به‌جای ورود مستقیم به میدان قدرت، بر بیدارسازی دل‌ها و بازگرداندن مردم به حقیقت دین تمرکز کرد؛ اقدامی که به گفته او، ریشه‌ای و ماندگار بود.

وی مهم‌ترین جلوه این رویکرد را در صحیفه سجادیه دانست و گفت: صحیفه سجادیه تنها مجموعه‌ای از دعا‌ها نیست، بلکه گنجینه‌ای از معارف الهی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی است. به تعبیر او، این اثر ارزشمند «زبور آل محمد» و بزرگ‌ترین سرمایه امیدآفرینی در سنت شیعی به شمار می‌رود.

حجت‌الاسلام پورامین تأکید کرد: در مضامین صحیفه سجادیه، الهیاتی عمیق و هم‌زمان عملی دیده می‌شود و اگر با نگاه دقیق به آن نگریسته شود، می‌توان پاسخ بسیاری از مسائل اجتماعی و سیاسی را در آن یافت.

وی افزود: امید در صحیفه سجادیه صرفاً یک احساس لحظه‌ای نیست، بلکه نیرویی برای حرکت، رشد و تکامل انسان است. به گفته این استاد حوزه، امام سجاد (ع) با زبان دعا، امید را در متن زندگی مؤمنانه قرارداد و به جامعه‌ای که زیر فشار ظلم و تحریف قرار داشت، دوباره معنای حرکت و آینده‌سازی بخشید. او در همین زمینه به تجربه جالب یکی از متفکران غربی اشاره کرد که پس از ترجمه صحیفه سجادیه، با جهانی تازه از گفت‌و‌گو با خداوند آشنا شد؛ تجربه‌ای که به گفته پورامین، نشان‌دهنده فطری و جهان‌شمول بودن پیام این کتاب است.

پورامین همچنین به خطبه‌ها و سخنان روشنگرانه امام سجاد (ع) در کوفه، شام و مدینه اشاره کرد و گفت: این خطبه‌ها نقش مهمی در حفظ حقیقت عاشورا و جلوگیری از تحریف آن داشتند. اگر تلاش‌های روشنگرانه امام سجاد (ع) نبود، نهضت امام حسین (ع) ممکن بود در هیاهوی تبلیغات اموی دچار فراموشی یا تحریف شود. به گفته وی، آن حضرت با بیان‌های

کوبنده و آگاهانه خود، پیام کربلا را زنده نگه داشت و اجازه نداد حقیقت عاشورا در تاریخ گم شود.

این استاد حوزه در ادامه خاطرنشان کرد: یکی دیگر از محور‌های مهم فعالیت امام سجاد (ع)، کادرسازی و تربیت نیروی انسانی بود. امام (ع) با شناسایی و پرورش جوانان مستعد و اهل معرفت، زمینه انتقال معارف اهل‌بیت (ع) را برای نسل‌های بعدی فراهم کرد. به گفته پورامین، شاگردانی مانند ابوحمزه ثمالی از جمله چهره‌هایی بودند که نقش مهمی در حفظ و انتقال تعالیم امام سجاد (ع) ایفا کردند و میراث علمی و معنوی آن حضرت را به آیندگان رساندند.

وی در جمع‌بندی سخنانش تأکید کرد: امام سجاد (ع) در دل تاریک‌ترین روزگار اسلام، باتکیه‌بر دعا، معرفت، تربیت و روشنگری، مسیر جدیدی برای احیای دین گشود. به گفته او، آن حضرت نه‌تنها از تحریف حقیقت جلوگیری کرد، بلکه با صحیفه سجادیه و تربیت شاگردان برجسته، بنیان یک نهضت فرهنگی و معنوی را بنا نهاد که تا امروز نیز الهام‌بخش جوامع اسلامی است.

پورامین افزود: مطالعه و تأمل در مضامین صحیفه سجادیه می‌تواند برای جامعه امروز نیز راهگشا باشد؛ چراکه این اثر، همچنان منبعی زنده برای بازسازی معنوی، تقویت امید و یافتن مسیر عبور از بحران‌هاست.