محمدحسن رجبی دوانی در گفتوگو با آنا:
از ۱۵ خرداد تا «جانفدا»/ تداوم روحیه حضور مردمی در دفاع از اسلام و استقلال ایران
به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری آنا، قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ در حافظه تاریخی ملت ایران صرفاً یک اعتراض سیاسی علیه حکومت پهلوی نیست، بلکه نقطه آغاز نهضتی به شمار میرود که توانست مسیر تحولات معاصر ایران را دگرگون کرده و زمینههای شکلگیری انقلاب اسلامی را فراهم سازد. بسیاری از پژوهشگران تاریخ معاصر، ۱۵ خرداد را مبدأ بیداری اسلامی و آغاز پیوند گسترده میان مردم، مرجعیت دینی و مطالبات استقلالخواهانه میدانند؛ رخدادی که نشان داد جریانهای مذهبی و مردمی میتوانند در برابر ساختارهای وابسته و استبدادی به یک نیروی تعیینکننده اجتماعی تبدیل شوند. به همین دلیل نیز امام خمینی (ره) بارها از ۱۵ خرداد به عنوان نقطه آغاز نهضت اسلامی یاد کردند و آن را منشأ تحولات عمیقی دانستند که در نهایت به انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ انجامید.
اهمیت ۱۵ خرداد تنها به نتایج سیاسی آن محدود نمیشود، بلکه این قیام را میتوان آغاز شکلگیری نوعی هویت اجتماعی مبتنی بر حضور مردم، نقشآفرینی مرجعیت دینی و مقابله با نفوذ بیگانگان دانست؛ هویتی که در سالهای بعد به یکی از پایههای اصلی حرکت انقلابی مردم ایران تبدیل شد. از همین رو، بازخوانی ابعاد مختلف این قیام و بررسی تأثیرات آن بر روند تحولات سیاسی و اجتماعی کشور همچنان از موضوعات مهم تاریخ معاصر به شمار میرود.
در همین رابطه خبرنگار آنا گفتوگویی با «قاسم تبریزی» کارشناس و پژوهشگر تاریخ معاصر داشته است.
زمینههای شکلگیری قیام ۱۵ خرداد؛ از کودتای ۲۸ مرداد تا انقلاب سفید
تبریزی در تشریح زمینههای شکلگیری قیام ۱۵ خرداد اظهار کرد: برای شناخت این رویداد باید اوضاع سیاسی ایران بین سالهای ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۰ ارزیابی شود. پس از کودتای آمریکایی ـ انگلیسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آمریکاییها از یک سو به دنبال نهادسازی برای خودشان بودند و از سوی دیگر، ایجاد تغییر و تحول در ساختار فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی ایران را دنبال میکردند.
وی افزود: در سال ۱۳۳۸ دولت جان اف کندی طرح دگرگونسازی ساختار فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی ایران را ارائه کرد که باید اجرا میشد، اما مخالفت آیتالله العظمی بروجردی و حضور آیتالله کاشانی این مسئله را به تأخیر انداخت. در سال ۱۳۴۰ که هر دو بزرگوار فوت کردند، علی امینی که از عناصر وابسته به سیاست آمریکا بود و در قرارداد کنسرسیوم نیز خیانت خود را نشان داده بود، برای اجرای برنامه وارد عمل شد.
این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: اما امینی در درگیری دو جریان انگلیسی و آمریکایی در درون حکومت با شکست مواجه شد و اصل برنامه مطرح نشد. در نهایت، میان آمریکا و انگلیس توافقی صورت گرفت تا اسدالله علم که عنصری انگلیسی بود، برنامه آمریکاییها را اجرا کند. او نیز وارد عمل شد و در نخستین مرحله، لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی را مطرح کرد که با مخالفت مراجع، علما و جریان اسلامی مواجه شد و شکست خورد. از این رو همان طرح بلافاصله توسط شاه تحت عنوان انقلاب سفید یا انقلاب شاه و ملت دنبال شد.
حمله به فیضیه و آغاز نهضت علنی امام خمینی(ره)
تبریزی با اشاره به واکنش رژیم پهلوی به مخالفت علما با نقشههای استعمار تصریح کرد: مخالفت علما منجر شد به اینکه در دوم فروردین ۱۳۴۲ رژیم برای ایجاد رعب و وحشت در میان مراجع و علما به مدرسه فیضیه حمله کند. در این حمله عدهای شهید، عدهای دستگیر و مدرسه فیضیه نیز تخریب شد. به تعبیر حضرت امام، رژیم در آن حادثه مغولوار عمل کرد، اما امام مقاومت را آغاز کردند و برای ماه محرم برنامهریزی انجام دادند.
وی افزود: ساواک به وعاظ دستور داده بود که سه موضوع را مطرح نکنند؛ نخست اینکه نگویند اسلام در خطر است، دوم علیه اسرائیل صحبت نکنند و سوم علیه شاه سخنی نگویند. اما حضرت امام در روز عاشورا دقیقاً به هر سه موضوع پرداختند. ایشان فرمودند جنایتی که در مدرسه فیضیه صورت گرفته با دستور شاه بوده است. همچنین این سوال را مطرح کردند که مگر اینجا اسرائیل است یا شاه اسرائیلی است که در ایران نباید علیه اسرائیل سخن گفت؟ و در نهایت تأکید کردند که اسلام توسط رژیم و بیگانگان در خطر قرار گرفته است.
۱۵ خرداد؛ نقطه عطف حرکت اسلامی و تثبیت رهبری امام
تبریزی خاطرنشان کرد: امام در این مقطع به عنوان یک مرجع تقلید، مدافع اسلام و شخصیت نظریهپرداز اسلامی وارد مبارزه شدند. در آن زمان جریان چپ و جبهه ملی به دلیل مماشات با رژیم حرفی برای گفتن نداشتند و در حقیقت جریان اسلامی به تنهایی وارد میدان شد. از همین رو ۱۵ خرداد نقطه عطفی برای حرکت اسلامی به شمار میرود.
وی ادامه داد: حتی در تحلیلهای ساواک، رژیم و جریانهای سلطنتطلب نیز آیتالله خمینی به عنوان شخصیتی معرفی میشد که برای گسترش مبانی اسلام، اندیشه سیاسی اسلام، پیوند دین و سیاست و در نهایت حکومت اسلامی وارد عرصه مبارزه شده است.
این پژوهشگر تاریخ معاصر با اشاره به بازداشت امام خمینی(ره) بیان کرد: پس از دستگیری امام، ایشان به زندان منتقل شدند و حتی قصد اعدام ایشان نیز وجود داشت، اما حضور مراجع و علما در تهران و اعتراضهای گسترده در سراسر کشور مانع از اجرای این تصمیم شد. رژیم میخواست همانگونه که در دوران مشروطه شیخ فضلالله نوری را اعدام کرد، این بار نیز با اعدام امام فضای رعب و وحشت ایجاد کند، اما نتیجه کاملاً برعکس شد.
از کاپیتولاسیون تا پیروزی انقلاب؛ تداوم راه ۱۵ خرداد
تبریزی در ادامه با تشریح دستاوردهای قیام ۱۵ خرداد گفت: پس از آزادی امام، در سال ۱۳۴۳ لایحه کاپیتولاسیون در مجلسین تصویب شد و در حقیقت ایران عملاً به مستعمره آمریکا تبدیل شد. امام بار دیگر مبارزه را آغاز کردند. طبق اسناد ساواک، در ۱۱ آبان ۱۳۴۳ رئیس میز ایران در سازمان سیا به ایران آمد و دستور تبعید امام به ترکیه صادر شد. پیش از آن نیز با سیستم اطلاعاتی ترکیه هماهنگیهای لازم صورت گرفته بود.
وی افزود: از سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۷ اختناق و استبداد بهویژه از سوی ساواک بر کشور حاکم شد. دستگیریهای گسترده، زندان، شکنجه، اعدام و تبعید به امری عادی تبدیل شده بود، اما در تمام این سیزده سال پرچم ۱۵ خرداد در دست ملت و روحانیت باقی ماند.
استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی؛ میراث ماندگار قیام ۱۵ خرداد
تبریزی با بیان اینکه نهضت ۱۵ خرداد بر سه محور شکل گرفت، تصریح کرد: نخست اسلام به عنوان ایدئولوژی، فرهنگ و تمدن؛ دوم اندیشه سیاسی اسلام یا همان پیوند دین و سیاست؛ و سوم حکومت اسلامی. در این مسیر نیز سه قدرت حضور داشتند؛ اسلام به عنوان پشتوانه چهارده قرن فرهنگ و تمدن، امام به عنوان رهبر و ولی فقیه و مردم.
وی ادامه داد: در حقیقت مؤلفههایی که امروز نیز وجود دارد، در آن زمان شکل گرفت. شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» نیز بر همین اساس مطرح شد. استقلال به این دلیل مطرح بود که ایران در دوره رضاخان مستعمره انگلستان و در دوره محمدرضا پهلوی مستعمره آمریکا بود. مردم خواهان استقلال فرهنگی، سیاسی و اقتصادی بودند.
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: آزادی نیز در برابر استبداد و استعمار مطرح شد. در حکومت پهلوی مردم آزادی نداشتند. علما یا ممنوعالمنبر بودند یا در زندان به سر میبردند. کتابهای اسلامی یا سانسور میشد یا ممنوعالانتشار بود و حتی برخی آثار اجازه چاپ پیدا نمیکردند. جمهوری اسلامی نیز به عنوان نظام مطلوب مردم مطرح شد.
وی خاطرنشان کرد: دستاورد ۱۵ خرداد این بود که ملت ایران با وجود ۱۷ سال زندان، فشار، اختناق، تبعید و شکنجه، توانست استقلال خود را به دست آورد و نظام جمهوری اسلامی را مستقر کند.
چرایی تقابل آمریکا با جمهوری اسلامی
تبریزی با اشاره به شرایط امروز جامعه و نسبت آن با تجربه تاریخی ۱۵ خرداد تأکید کرد: امروز نیز جامعه ما بر همان اصول استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی ایستاده است و در برابر زیادهخواهی، تجاوز و تعدی آمریکا و غرب مقاومت میکند. ملت ایران با حافظه تاریخی و دشمنشناسی که در این سالها به دست آورده، همچنان آمریکا را دشمن اصلی خود میداند.
وی افزود: امام در سال ۱۳۴۳ و در جریان اعتراض به کاپیتولاسیون فرمودند رئیسجمهور آمریکا بداند که نزد ملت ایران منفورترین عنصر دنیاست و حتی تأکید کردند آمریکا از شوروی و شوروی از انگلیس نیز بدتر است. این سخنان نشاندهنده شناخت عمیق امام از ماهیت سلطهطلبانه آمریکا بود.
این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: آمریکا در دوران پهلوی نفت و منابع ایران را در اختیار داشت و ایران را به پایگاه نظامی، سیاسی و اطلاعاتی خود از اندونزی تا آفریقا و در مجاورت مرزهای اتحاد جماهیر شوروی تبدیل کرده بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی این موقعیت را از دست داد و به همین دلیل تلاش کرد با ابزارهای مختلف جمهوری اسلامی را تضعیف کند.
وی تصریح کرد: از سال ۱۳۵۸ تاکنون آمریکا از طریق کودتا، حمایت از منافقین، جنگ تحمیلی، فشار اقتصادی، تحریم و انواع توطئهها علیه جمهوری اسلامی اقدام کرده است. با این حال، به تعبیر رؤسای جمهور آمریکا، همه این تلاشها برای ساقط کردن جمهوری اسلامی با شکست مواجه شده است.
از ۱۵ خرداد تا «جانفدا»؛ استمرار فرهنگ ایثار و حضور مردمی
تبریزی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برخی جلوههای حضور مردمی در جامعه امروز و پویش «جانفدا» اظهار کرد: آنچه در ۱۵ خرداد مشاهده شد، حضور خودجوش مردم در دفاع از اسلام، اعتقادات و استقلال کشور بود. هرجا این روحیه در جامعه وجود داشته باشد، میتوان ردپای همان سرمایه اجتماعی را مشاهده کرد.
وی افزود: بخشی از استقبال مردمی از پویش «جانفدا» را نیز میتوان در امتداد همان فرهنگ ایثار، فداکاری، مسئولیتپذیری و حضور در صحنه تحلیل کرد. البته شرایط تاریخی امروز با دهه ۴۰ متفاوت است، اما اصل حضور مردم، احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت کشور و دفاع از ارزشها، از مهمترین شباهتهای این دو مقطع به شمار میرود.
این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: همانگونه که در ۱۵ خرداد مردم بدون وابستگی به جریانهای سیاسی رایج و صرفاً بر اساس باورهای دینی و احساس مسئولیت اجتماعی وارد میدان شدند، در بسیاری از حرکتهای مردمی امروز نیز میتوان جلوههایی از همین روحیه را مشاهده کرد. فرهنگ ایثار و فداکاری که در نهضت ۱۵ خرداد شکل گرفت، بعدها در انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس نیز تداوم پیدا کرد.
تبریزی در پایان تأکید کرد: مهمترین پیام ۱۵ خرداد برای نسل جوان این است که ملتی که برای حفظ کیان، استقلال، آزادی و نظام خود مبارزه کند، هیچگاه شکست نخواهد خورد. تاریخ مبارزات ملت ایران از سال ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷، دوران دفاع مقدس و تحولات سالهای بعد این واقعیت را اثبات کرده است. جمهوری اسلامی نیز در عرصههای مختلف سیاسی، اقتصادی و علمی دستاوردهای مهمی داشته و مهمتر از همه توانسته نیروهای کارآمد، مدیران توانمند و فرماندهان مؤثر تربیت کند. ملت ایران نیز نشان داده است که در برابر فشارهای نظامی، اقتصادی و سیاسی ایستادگی میکند و تا زمانی که با بصیرت، آگاهی و احساس مسئولیت در میدان حضور داشته باشد، مسیر خود را ادامه خواهد داد.
انتهای پیام/
