صفر تا صد تجارت چین و روسیه پس از جنگ اوکراین

به گزارش خبرگزاری آنا، معین قرابی تهرانی؛ در جنگ پیچیده کنونی، روابط تجاری میان قدرت‌های بزرگ دستخوش تحولات شگرفی شده است. تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، نظم اقتصادی پیشین را برهم زده و الگو‌های جدیدی از وابستگی و رقابت را رقم زده است.

داده‌های تجمعی نشان می‌دهد که صادرات چین به روسیه بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ بیش از ۷۰ درصد افزایش یافته که سهم عمد‌ه‌ای از آن مربوط به خودرو‌های چینی با رشد خیره‌کننده ۹۷۱ درصدی است. در مقابل واردات چین از روسیه عمدتاً مبتنی بر کالا‌های انرژی مانند نفت ۲ درصد از کل نفت چین و زغال‌سنگ ۲۴ درصد بوده است.

تحلیل شاخص هرفیندال-هیرشمن نشان‌دهنده تمرکز متوسط رو به بالایی در حوزه نفت است که لزوم ادامه استراتژی چنددهه‌ای تنوع‌بخشی منابع انرژی را برای پکن آشکار می‌سازد. این پویایی‌ها، همراه با اعمال تعرفه‌های روسیه بر خودرو‌های چینی در سال ۲۰۲۵، حاکی از اصطکاک‌های فزاینده در مسیر وابستگی متقابل اقتصادی است.

افزایش صادرات چین به روسیه: خودرو‌های چینی

از زمان جنگ روسیه و اوکراین، چین از نظر اقتصادی برای مسکو ضروری شده است. این موضوع هم در مورد واردات و هم در مورد صادرات صادق است. ابتدا نگاهی به صادرات چین به روسیه پرداخته شده است که در سال‌های اخیر وجود داشته است.

پس از شروع جنگ، صادرات چین به روسیه به شدت افزایش یافت و بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ بیش از ۷۰ درصد افزایش یافت. داده‌های سال ۲۰۲۵ فقط مربوط به نیمه اول سال است.  یکی از دلایل افزایش صادرات چین به روسیه، خروج بسیاری از شرکت‌های اروپایی از بازار است که باعث ایجاد شکاف در عرضه در بخش‌های مختلف شده است. صنعت خودرو نمونه بارزی از این موضوع است. به طوری که تولیدکنندگان چینی به سرعت در حال گسترش جای خالی شرکت‌های غربی هستند. صادرات خودرو‌های چینی به روسیه در سال ۲۰۲۴، ۹۷۱ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۱ بوده است.

با این حال، این وابستگی فزاینده بدون اصطکاک نیست. ظرفیت مازاد چین در بخش‌هایی مانند تولید، فشار نزولی بر صنعت روسیه وارد می‌کند. در پاسخ، روسیه تعرفه‌های بالفعل بر خودرو‌های ساخت چین اعمال کرده است. اقدامی که منجر به کاهش قابل توجه و پایدار صادرات خودرو‌های چینی به روسیه در طول سال ۲۰۲۵ شد.

واردات چین از روسیه: کالا‌ها غالب هستند

واردات چین از روسیه نیز مسیر مشابهی را دنبال کرد و پس از جنگ با اوکراین در سال ۲۰۲۲، ۱۳ درصد افزایش یافت. در نمودار ذیل واردات چین از روسیه آورده شده است که بیشتر آن بصورت کالایی بوده است.

به استثنای محصولات چوبی، تقریباً تمام دسته‌های اصلی تجارت از این روند صعودی پیروی کرده‌اند. از سال ۲۰۱۷، چین به طور مداوم واردات بیشتری از روسیه نسبت به صادرات خود داشته است و این امر روسیه را به یکی از معدود کشور‌هایی تبدیل کرده است که تراز تجاری مثبتی با پکن حفظ کرده است. در نمودار ذیل، این تراز تجاری چین با روسیه آورده شده است که می‌توان این تفاوت را به طور مشخص مشاهده نمود.

تا سال ۲۰۲۴، روسیه ۲۰ درصد از نفت چین را تأمین می‌کرد که از نظر ارزش، ۷۴ درصد از واردات انرژی از روسیه را تشکیل می‌داد. اگرچه روسیه ۲۴ درصد از زغال سنگ چین را نیز تأمین می‌کرد، اما جریان نفت تقریباً ۶.۵ برابر بیشتر بود که نشان‌دهنده‌ی آسیب‌پذیری بیشتر چین در این حوزه است.

شاخص هرفیندال-هیرشمن یک معیار رایج برای تمرکز واردات است. نمرات بین ۱۰۰۰ تا ۱۸۰۰ نشان دهنده تمرکز متوسط ​​است. نمرات بالای ۱۸۰۰ نشان دهنده یک بازار بسیار متمرکز است. HHI نفت در طول سال گذشته اندکی افزایش یافته است که نشان دهنده افزایش اندک در معرض روسیه قرار گرفتن است.

با این حال، چین سطح تنوع متوسط ​​رو به بالایی را حفظ کرده است که نشان می‌دهد تجارت نفت این کشور با روسیه هنوز وابستگی قابل توجهی ایجاد نمی‌کند. با این وجود، پکن احتمالاً استراتژی چند دهه‌ای خود برای تنوع بخشیدن به منابع انرژی خود را ادامه خواهد داد.

چرا چین هنوز در پرونده گاز با احتیاط حرکت می‌کند؟

برخلاف نفت که حمل و نقل آن نسبتاً آسان است، گاز تا حد زیادی به خطوط لوله متکی است و این به توضیح این موضوع کمک می‌کند که چرا واردات انرژی چین از روسیه عمدتاً بر نفت متمرکز است. اما استراتژی تجاری چین چیزی بیش از ملاحظات عملی صرف است.

سال‌ها، پکن در موافقت با ساخت یک خط لوله گاز جدید، قدرت سیبری ۲، تردید داشت. تنها اخیراً، در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای در تیانجین، روسیه و چین تفاهم‌نامه‌ای برای ساخت خط لوله امضا کردند. اگرچه این توافق نشان‌دهنده پیشرفت برای کرملین است، اما هنوز ناتمام مانده است. هنوز جدول زمانی مشخصی تعیین نشده است و هیچ توافق قیمت نهایی وجود ندارد. در حالی که هر دو طرف توافق کردند که تجارت گاز را تقریباً سه برابر کنند این بدان معنا است که این عدد به به ۱۰۶ میلیارد متر مکعب در سال برسد، بخشی از این افزایش می‌تواند با گسترش ظرفیت خطوط لوله موجود حاصل شود. این نشان می‌دهد که برای چین، تجارت با روسیه به عنوان نوعی سیگنال‌دهی سیاسی عمل می‌کند، در حالی که همچنان نیاز‌های اقتصادی خود را در نظر می‌گیرد. علاوه بر این، واردات بیشتر زغال سنگ و گاز از روسیه، استراتژی تنوع‌بخشی پکن را پیش برده است. به طوری که شاخص HHI در هر دو مورد کاهش یافته است.

با توجه به وابستگی فزاینده چین به نفت روسیه با ۲۰ درصد تأمین و همزمان اعمال تعرفه‌های روسیه بر خودرو‌های چینی، به نظر می‌رسد که مسکو در حال بهره‌برداری از وابستگی انرژی پکن است. در حالی که چین نیز با تعلل در امضای نهایی خط لوله قدرت سیبری ۲ و تنوع‌بخشی به منابع خود، تلاش می‌کند از وابستگی استراتژیک به همسایه شمالی جلوگیری کند.