معرفی روش جدید برای ارزیابی خطر زمین لرزه توسط پژوهشگران دانشگاه تهران

به گزارش خبرگزاری آنا، این مقاله به تألیف مشترک رضا نوزعیم، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، محدثه عجمی، دانشجوی دکترای زمین شناسی و  عبدالله سهرابی بیدار، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در مجله علمی Asian Earth Sciences منتشر شده است.

نتایج این پژوهش علمی در حوزه علوم زمین نشان می‌دهد، ایران به‌عنوان بخشی از کمربند کوهزایی آلپ–هیمالیا، همواره در معرض زمین‌لرزه‌های شدید و مخرب قرار داشته و شهرهای مهم و پرجمعیت آن، از جمله قم، در برابر این مخاطره از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند.

در این مطالعه، با هدف ارزیابی خطر لرزه‌ای شهر قم، داده‌های مربوط به سازوکار کانونی زمین‌لرزه‌ها، اطلاعات هندسی و جنبشی گسل‌ها، تحلیل تنش دیرین (Paleostress Analysis) و ارزیابی خطر زمین لرزه به روش تعینی(Deterministic) مورد بررسی قرار گرفته است. محدوده مطالعه شعاعی به وسعت ۱۵۰ کیلومتر پیرامون شهر قم را دربر می‌گیرد.

نتایج تحلیل‌ها نشان می‌دهد جهت تنش اصلی بیشینه در منطقه حدود شمال‌شرق–جنوب‌غرب (N30E) است که با جهت همگرایی صفحات عربی و اوراسیا هم‌راستا بوده و نشان‌دهنده غالب بودن رژیم فشاری در این ناحیه است. این شرایط باعث شکل‌گیری ترکیبی از گسل‌های امتدادلغز با مؤلفه شیبی معکوس شده است.

در این پژوهش، ۴۶ زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۴.۵ ریشتر در بازه زمانی ۱۹۷۷ تا ۲۰۱۴ بررسی شده است. نتایج نشان می‌دهد:

• میانگین عمق زمین‌لرزه‌ها حدود ۱۶ کیلومتر است.
• بزرگای بیشتر زمین‌لرزه‌های بررسی‌شده در محدوده حدود ۴.۵ تا ۶ ریشتر قرار دارد و بزرگ‌ترین رخداد ثبت‌شده در این مجموعه داده دارای بزرگای ۷.۳ ریشتر بوده است.
•  بیشترین سازوکارها مربوط به گسل‌های امتدادلغز و معکوس است.

بر اساس یافته‌های پژوهش، شهر قم در میان شبکه‌ای از گسل‌های فعال قرار دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: گسل قم، گسل البرز، گسل حاجی‌آباد، گسل کوشک نصرت، گسل ایندس و سایر گسل‌های منطقه. بیشترین تراکم گسل‌ها در بخش‌های شمالی و شمال‌شرقی منطقه، به‌ویژه در مجاورت رشته‌کوه البرز مشاهده شده است.

در بخش دیگری از این مطالعه، با استفاده از روش تحلیل خطر زمین لرزه به روش تعینی، بیشینه زمین‌لرزه محتمل برای هر گسل و میزان شتاب زمین (PGA) برآورد شده است. نتایج نشان می‌دهد: گسل‌های قم و البرز بیشترین تأثیر را در افزایش خطر لرزه‌ای منطقه دارند. گسل حاجی‌آباد نیز به‌عنوان یک منبع خطر متوسط شناسایی شده است.
برای ارزیابی احتمال فعال‌شدن گسل‌ها، شاخص «پتانسیل حرکت گسل» محاسبه شده که مقداری بین صفر تا یک دارد. نتایج به شرح زیر است:

• گسل البرز: ۰.۷ (پتانسیل بالا)
• گسل قم: ۰.۶ (پتانسیل بالا)
• گسل حاجی‌آباد: ۰.۳ (پتانسیل متوسط)

بر اساس نتایج این پژوهش، گسل‌های قم و بخش‌هایی از سامانه گسلی البرز در چارچوب تنش‌های زمین‌ساختی منطقه از پتانسیل لرزه‌زایی قابل توجهی برخوردارند. برآوردهای انجام‌شده نشان می‌دهد برخی از این گسل‌ها توان ایجاد زمین‌لرزه‌هایی با بزرگا بیشتر ۶ ریشتر را دارند؛ موضوعی که ضرورت توجه به ارزیابی خطر لرزه‌ای در مناطق شهری، به‌ویژه شهر قم، را برجسته می‌کند.

با توجه به تراکم جمعیت و نزدیکی آن به شهر تهران، رخداد یک زمین‌لرزه به نسبت قوی می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی به همراه داشته باشد و لزوم توجه بیشتر به برنامه‌ریزی شهری و کاهش ریسک را یادآور می‌شود.

این مقاله تحت عنوان Integrated seismic hazard assessment around Qom City, North-Central Iran, based on earthquake focal mechanisms, fault-slip data, and deterministic analysis در مجله علمی Asian Earth Sciences منتشر شده است. این مجله یکی از ژورنال‌های معتبر بین‌المللی در حوزه زمین‌شناسی و علوم زمین است که مقالات پژوهشی داوری‌شده در زمینه زمین ساخت (تکتونیک)، زلزله، ژئوفیزیک و سایر گرایش‌های علوم زمین را منتشر می‌کند.