طبس؛ نقطه پایان هیمنه نظامی آمریکا در خاورمیانه

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، «واقعه طبس» یا عملیات «پنجه عقاب» (Operation Eagle Claw)، یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران و آمریکا به شمار می‌رود. بامداد ۵ اردیبهشت ۱۳۵۹ (۲۵ آوریل ۱۹۸۰)، نیروهای ویژه آمریکایی برای آزادی گروگان‌های سفارت این کشور در تهران، دست به عملیاتی نظامی در دل کویر طبس زدند. اما این عملیات نه تنها به هدف خود نرسید، بلکه با شکستی فاجعه‌بار همراه شد؛ برخورد یک هواپیمای سی‌۱۳۰ با هلی‌کوپتر آر‌اچ-۵۳ در پایگاه صحرایی «دزرت وان» (Desert One)، جان ۸ سرباز آمریکایی را گرفت و باقیمانده تجهیزات نیز در آتش سوخت.

این شکست بزرگ که به اعتبار نظامی آمریکا لطمه‌ای جبران‌ناپذیر وارد کرد، از زوایای گوناگون مورد توجه پژوهشگران، مورخان و نویسندگان در ایران و سراسر جهان قرار گرفته است. در این گزارش، مهم‌ترین کتاب‌های تألیف‌شده درباره این رویداد تاریخی را در دو بخش داخلی و خارجی مرور می‌کنیم.

بخش اول: کتاب‌های تألیف‌شده در ایران

در ایران، نگاه به واقعه طبس عمدتاً تحلیلی-تاریخی و با هدف رمزگشایی از ابعاد پنهان این عملیات نظامی بوده است. برجسته‌ترین اثر در این زمینه، کتابی است که به تازگی منتشر شده است.

«ابهام طبس: رمزگشایی از جعبه سیاه تهاجم نظامی آمریکا»

این کتاب که با عنوان انگلیسی «Tabas Fog: Decoding the Black Box of the U.S. Military Invasion» نیز شناخته می‌شود، جدیدترین و جامع‌ترین پژوهش ایرانی درباره این واقعه است. این اثر توسط شاداب عسگری تألیف شده و در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳ میلادی) توسط شرکت انتشارات ایران در ۵۲۰ صفحه منتشر شده است .

ویژگی‌های برجسته کتاب: این کتاب در شش فصل تدوین شده و تلاش می‌کند با رویکردی تاریخی-تحلیلی، ابهامات و روایت‌های ناگفته این عملیات را آشکار کند :

· فصل اول: تغییر نگرش و رفتار آمریکا – بررسی روابط ایران و آمریکا در سال‌های ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸، از سفر کارتر به ایران تا رفتار آمریکا در جریان انقلاب

· فصل دوم: سفارت آمریکا در ایران – مرور پیشینه حملات به سفارتخانه‌ها در جهان و تحلیل دلایل تسخیر سفارت آمریکا در تهران

. فصل سوم: آماده‌سازی برای اجرای عملیات نظامی – جزئیات تشکیل گروه دلتا، جمع‌آوری اطلاعات، نقش مستشاران نظامی آمریکا و سناریوهای پیش‌بینی‌شده

· فصل چهارم: عملیات پنجه عقاب – روایت لحظه‌به‌لحظه ورود هواپیماها و هلی‌کوپترها به ایران، برخورد با توفان شن، شرایط فرودگاه طبس و نحوه برخورد هواپیماها

· فصل پنجم: حاشیه‌های پررنگ متن – بررسی بنیادگرایی مسیحی در سیاست خارجی آمریکا، سیاست‌های خاورمیانه‌ای و اظهارات مقامات ایرانی و آمریکایی

· فصل ششم: جایی که عقاب پر می‌ریزد – بازتاب عملیات در رسانه‌های آمریکایی، گزارش فرماندهان ارشد نظامی آمریکا و تحلیل دلایل شکست از نگاه وارن کریستوفر (معاون وزیر خارجه وقت)

یکی از امتیازات این کتاب، استفاده از منابع خارجی معتبر از جمله مقالات، پایان‌نامه‌ها، فیلم‌های مستند و مصاحبه‌های محرمانه‌ای است که پس از سال ۱۹۹۲ میلادی از طبقه‌بندی خارج شده‌اند. همچنین یک جدول زمان‌شمار مفصل از رویدادهای مرتبط با تهاجم نظامی آمریکا به طبس از دی ۱۳۵۷ تا بهمن ۱۳۵۹ در انتهای کتاب ارائه شده است .

بخش دوم: پروژه‌های در دست تألیف

کتاب واقعه طبس از نگاه نیروهای آمریکایی

دفتر تاریخ شفاهی حوزه هنری پروژه‌ای را برای تدوین کتابی درباره واقعه طبس از منظر آمریکایی‌ها در دست انجام دارد. این پروژه به آنچه از منظر رسانه‌های آمریکایی درباره این واقعه بیان شده، می‌پردازد.

حجت الاسلام سعید فخرزاده، مدیر وقت دفتر تاریخ شفاهی حوزه هنری، در اسفند ۱۳۹۲ درباره این پروژه گفت: «یکی از طرح‌های تعریف شده، پرداختن به واقعه طبس از نگاه آمریکایی‌ها و آنچه از منظرشان در رسانه‌های این کشور بیان شده، است. آنها این اتفاق را به بدشانسی تعبیر می‌کنند و این در حالی بود که واقعه طبس باعث رای نیاوردن کارتر رئیس‌جمهور آمریکا برای بار دوم شد.»

این پروژه از جمله طرح‌های بلندمدت دفتر تاریخ شفاهی حوزه هنری بوده که با هدف جمع‌آوری اطلاعات و اسناد از منابع آمریکایی در حال انجام است.

بخش سوم: واقعه طبس در کتاب‌های درسی

بازگشت به کتاب تاریخ معاصر پایه یازدهم

واقعه طبس علاوه بر کتاب‌های تخصصی، در کتاب‌های درسی نیز جایگاهی پیدا کرده است. مقطع زمانی سال تحصیلی ۹۵-۹۶، حذف مطلب مربوط به تسخیر لانه جاسوسی و حمله آمریکایی‌ها به طبس از کتاب مطالعات اجتماعی پایه نهم، واکنش‌هایی را در پی داشت.

دفتر تألیف کتاب‌های درسی وزارت آموزش و پرورش در توجیه این حذف اعلام کرد: «مطلب مربوط به تسخیر لانه جاسوسی، گروگان‌گیری آمریکایی‌ها و ماجرای حمله به طبس و نابودی هواپیماها و هلی‌کوپترهای آمریکایی قرار است در سال تحصیلی ۹۶-۹۷ در کتاب تاریخ معاصر ایران دوره متوسطه دوم به طور کامل مطرح شود. این مطلب در کتاب مطالعات اجتماعی سال تحصیلی ۹۴-۹۵ نیز به صورت جزیی و گذرا مطرح شده بود بنابراین آن را حذف کردیم تا به طور کامل در کتاب تاریخ معاصر ایران لحاظ شود.»

این وعده مسئولان دفتر تألیف کتب درسی محقق شد و اکنون درس مربوط به واقعه طبس در کتاب تاریخ معاصر پایه یازدهم گنجانده شده است. در این کتاب، مباحث ارزشمند دیگری همچون بیداری اسلامی، آرمان و دستاوردهای انقلاب اسلامی، کودتای نوژه و قیام ۱۵ خرداد نیز شرح داده شده است.

بخش دوم: کتاب‌های تألیف‌شده در جهان

در خارج از ایران، واقعه طبس عمدتاً از دو منظر مورد توجه قرار گرفته است:

۱) روایت نظامی-عملیاتی خود عملیات، ۲) تأثیر این شکست بر تحولات ساختاری نیروهای ویژه آمریکا. مهم‌ترین آثار بین‌المللی به شرح زیر است:

۱. «از دزرت وان تا طوفان صحرا: عملیات پنجه عقاب به مثابه یک جنبش حیاتی» (From Desert One to Desert Storm)

نویسنده: تال تووی (Tal Tovy)، استاد تاریخ نظامی در دانشگاه بار ایلان اسرائیل
سال انتشار: ۲۰۲۴ (۱۴۰۳)
ناشر: روتلج (Routledge) – یکی از معتبرترین ناشران آکادمیک جهان

این کتاب که در مجموعه «لحظات حیاتی در تاریخ آمریکا» منتشر شده، نگاهی کلان‌تر به واقعه طبس دارد. نویسنده استدلال می‌کند که شکست در طبس یک «لحظه حیاتی» برای ارتش آمریکا بود که به تأسیس فرماندهی عملیات ویژه آمریکا (USSOCOM) در سال ۱۹۸۷ انجامید. این کتاب تحولات نیروهای ویژه آمریکا را از پس از جنگ ویتنام تا عملیات «علت عادلانه» در پاناما (۱۹۸۹) و «طوفان صحرا» در کویت و عراق (۱۹۹۱) دنبال می‌کند .

۲. «ماموریت ایران: نیروهای ویژه برلین و عملیات پنجه عقاب» (Mission Iran: Special Forces Berlin & Operation Eagle Claw JTF 1-79)

نویسنده: جیمز استیسکال (James Stejskal)
ناشر: انتشارات دانشگاه ارتش آمریکا – منبعی نیمه رسمی و معتبر

این کتاب با استفاده از منابع اولیه، عکس‌ها و اسناد طبقه‌بندی‌شده، روایتی تازه از عملیات پنجه عقاب ارائه می‌دهد. نکته منحصر‌به‌فرد این اثر، پرداختن به دو لایه از عملیات است: تلاش ناموفق اصلی و دومین طرح نجات که هرگز اجرا نشد. یکی از فرماندهان ارشد دانشگاه ارتش آمریکا این کتاب را «فریبنده» و جذاب برای «هر کسی که به جنبه‌های کمتر شناخته‌شده مأموریت دزرت وان علاقه‌مند است» توصیف کرده است .

۳. «عملیات پنجه عقاب ۱۹۸۰: تلاش فاجعه‌بار برای پایان بحران گروگان‌گیری ایران» (Operation Eagle Claw 1980: The Disastrous Bid to End the Iran Hostage Crisis)

نویسنده: جاستین دبلیو ویلیامسون (Justin W. Williamson)
سال انتشار: ۲۰۲۰ (۱۳۹۹)
ناشر: بلومزبری پابلیشینگ (Bloomsbury Publishing) – از مجموعه کتاب‌های مصوّر معروف آسپری (Osprey)

این کتاب ۸۰ صفحه‌ای، با زبانی روان و تصاویر، نقشه‌ها و صحنه‌های جنگی اختصاصی، روایتی دقیق و فشرده از عملیات ارائه می‌دهد.

 سرفصل‌های کتاب شامل ریشه‌های بحران، برنامه‌ریزی عملیات، یورش، پیامدها و تحلیل نهایی است. این کتاب به دلیل بهره‌مندی از تصاویر هوایی و صحنه‌های بازسازی‌شده، برای مخاطب عام نیز جذاب است .

بررسی منابع نشان می‌دهد که واقعه طبس، چه در ایران و چه در جهان، به موضوعی جدی برای پژوهش تبدیل شده است. تفاوت اصلی رویکردها در این است:

· منابع ایرانی (مانند کتاب شاداب عسگری) عمدتاً بر «چرایی» شکست آمریکا از منظر امنیتی، اطلاعاتی و سیاسی تمرکز دارند و با بهره‌گیری از اسناد داخلی و برخی منابع غربی، تلاش می‌کنند روایتی جامع از «جعبه سیاه» این تهاجم ارائه دهند.

· منابع غربی عمدتاً بر «پیامدهای» شکست برای ارتش آمریکا متمرکزند؛ اینکه چگونه یک شکست تاکتیکی، به یک تحول استراتژیک در ساختار نظامی آمریکا (تأسیس فرماندهی عملیات ویژه) منجر شد.