هرمز؛ معماری روایت در دیپلماسی زیرساخت

محمود کبیری یگانه مدیر روابط عمومی شورای اسلامی شهر تهران در یادداشتی برای خبرگزاری آنا نوشت: در ادبیات دیپلماسی رسانه‌ای، تمایز میان «واقعیت» و «چارچوب تفسیری واقعیت» یکی از بنیادی‌ترین اصول تحلیلی است. Robert Entman در نظریه کلاسیک framing استدلال می‌کند که چارچوب‌بندی، نه انتقال اطلاعات، بلکه تعریف مسئله، تشخیص علت، ارزیابی اخلاقی و پیشنهاد راه‌حل است. از این منظر، آنچه در تنگه هرمز رخ می‌دهد تنها یک رویداد ژئوپلیتیک نیست؛ یک «رقابت روایی» است که در آن هر بازیگر می‌کوشد چارچوب تفسیری خود را به چارچوب مرجع دیگران تبدیل کند.

در این رقابت، ایران با یک چالش ساختاری روبروست:

روایت غالب فعلی — که در رسانه‌های غربی، نهادهای بین‌المللی و گفتمان دیپلماتیک تثبیت شده — تنگه هرمز را در چارچوب «تهدید» و «کنترل اجباری» تعریف می‌کند. شکستن این چارچوب نیازمند درک دقیق ساختار ذهنی مخاطبان مختلف است — پیش از آنکه معماری روایی طراحی شود.

۲. نقطه آغاز: مخاطب‌محوری، نه فرستنده‌محوری

خطای رایج در روایت‌سازی دیپلماتیک این است که از پرسش «ما چه روایتی بسازیم» آغاز می‌شود، در حالی که پرسش اصلی این است: «مخاطب با چه ساختار ذهنی از پیش موجود این روایت را دریافت می‌کند؟»

W. Lance Bennett و Robert Entman در Mediated Politics نشان می‌دهند که روایت‌های جدید تنها زمانی در ذهن مخاطب جا می‌گیرند که با «طرحواره‌های شناختی» موجود او تعامل کنند — نه آنکه صرفاً جایگزین آن‌ها شوند. این یعنی روایت «مدیریت هرمز» باید برای هر مخاطب کلیدی از نقطه‌ای آغاز شود که آن مخاطب از پیش قبول دارد.

چین از پیش «ثبات مسیر انرژی» را به‌عنوان اولویت راهبردی قبول دارد. هند از پیش نگران «هزینه بیمه و ریسک دریانوردی» است. اروپا از پیش به دنبال «سازوکارهای چندجانبه» برای مدیریت بحران است. روایت باید از همین نقاط آغاز کند، نه از موضع ایران.

۳. جابجایی بنیادین: از اجبار به تأمین

هسته اصلی معماری روایی پیشنهادی، یک جابجایی مفهومی واحد اما عمیق است: تبدیل «coercion» به «provision». Charlotte Epstein در The Power of Words in International Relations نشان می‌دهد که بازتعریف زبانی می‌تواند ماهیت یک کنش سیاسی را در فضای گفتمانی بین‌المللی تغییر دهد — نه از طریق دروغ، بلکه از طریق برجسته‌سازی انتخابی ابعاد خاصی از واقعیت.

در مورد هرمز، این جابجایی به معنای بازتعریف هر عنصر روایی است: عبور کشتی‌ها نه «مشروط به اجازه» بلکه «تضمین‌شده از طریق مدیریت» بازنمایی می‌شود. اقدامات امنیتی نه «محدودیت» بلکه «کاهش ریسک» تعریف می‌شوند. حضور نظامی نه «تهدید» بلکه «ظرفیت پاسخ به بحران» معرفی می‌گردد. و هزینه‌های احتمالی نه «عوارض عبور» بلکه «هزینه خدمات امنیتی» صورت‌بندی می‌شوند.

۴. بازتعریف «هزینه» به‌عنوان «خدمت»

یکی از دشوارترین چالش‌های روایی، مسئله هزینه‌گذاری بر عبور است. هر بازنمایی که این هزینه را در قالب «حق عبور» تعریف کند، بلافاصله با مقاومت حقوقی و سیاسی مواجه خواهد شد. اما بازنمایی آن در قالب «هزینه خدمات» منطق متفاوتی دارد.

نمونه‌های قابل ارجاع در نظام بین‌المللی وجود دارند. کانال سوئز و کانال پاناما هر دو هزینه‌هایی دریافت می‌کنند که نه بر اساس «حق عبور» بلکه بر اساس «خدمات مدیریت، ناوبری و ایمنی» توجیه می‌شوند. این سابقه، چارچوبی فراهم می‌کند که در آن هزینه‌گذاری بر «service» — اسکورت امنیتی، مدیریت ترافیک دریایی، کاهش ریسک بیمه — قابل دفاع‌تر از هزینه‌گذاری بر «right of passage» است.

نکته کلیدی اینجاست که روایت باید این خدمات را نه انتزاعی، بلکه عملیاتی و مستند نشان دهد. هر تصویر از یک کشتی که با اسکورت ایمن از تنگه می‌گذرد، هر گزارش از یک حادثه که مدیریت شده، هر آمار از کاهش ریسک بیمه‌ای — همه اجزای این روایت هستند.

۵. معماری مخاطب: ائتلاف روایی حداقلی

Philip Seib در Real-Time Diplomacy استدلال می‌کند که دیپلماسی رسانه‌ای مؤثر نیازمند «تقسیم‌بندی دقیق مخاطب» است. هدف، ساختن یک «ائتلاف روایی حداقلی» است: گروهی از بازیگران کلیدی که به‌صورت عملی با روایت کنار بیایند، حتی اگر آن را رسماً نپذیرند.

لایه اول — شرکای انرژی: چین، هند و کشورهای آسیای شرقی که وابستگی انرژی مستقیم به این مسیر دارند. چارچوب ذهنی از پیش موجود این گروه «ثبات عرضه» است. پیام اصلی باید از همین نقطه آغاز کند: «مدیریت پایدار، پیش‌بینی‌پذیرتر از بی‌ثباتی کامل است.» این مخاطب با منطق هزینه-فایده تصمیم می‌گیرد، نه منطق ارزشی.

لایه دوم — بازیگران بی‌طرف: کشورهای خلیج فارس و برخی اعضای جنوب جهانی. چارچوب ذهنی این گروه «ثبات منطقه‌ای» و «خلأ امنیتی پس از کاهش حضور آمریکا» است. پیام اصلی: «یک سازوکار مدیریت‌شده، جایگزین خلأ امنیتی است.»

لایه سوم — افکار عمومی بین‌المللی: این لایه از طریق رسانه‌های بین‌المللی هدف قرار می‌گیرد و هدف از آن نه متقاعدسازی، بلکه «کاهش مقاومت» است. کافی است روایت مخالف — «تهدید محض» — انحصار خود را از دست بدهد.

۶. مدیریت روایت رقیب

چارچوبی که روایت رقیب را نادیده بگیرد، ناقص است. آمریکا و متحدانش روایت مقابل را فعالانه و با ابزارهای قدرتمند تولید می‌کنند: رسانه‌های بین‌المللی انگلیسی‌زبان، نهادهای حقوق بین‌الملل، و شبکه‌های دیپلماتیک چندجانبه.

Piers Robinson در پژوهش‌های خود درباره «مدل CNN» نشان می‌دهد که رسانه‌های غربی در شرایط بحران، چارچوب‌های روایی دولت‌های متبوع خود را تقویت می‌کنند. این یعنی روایت «تهدید» به‌طور ساختاری در کانال‌های اصلی بازتولید خواهد شد.

پاسخ به این چالش سه مسیر دارد. مسیر اول، اشباع‌زدایی است: به‌جای رویارویی مستقیم با روایت رقیب، تولید روایت‌های جایگزین در کانال‌هایی که رسانه‌های غربی حضور کمتری دارند — رسانه‌های آسیایی، عربی و جنوب جهانی. مسیر دوم، استفاده از واسطه‌های معتبر است: think tankها، پژوهشگران مستقل و سازمان‌های بین‌المللی که روایت «مدیریت» را با اعتبار خود تأیید کنند. مسیر سوم، تبدیل رویدادها به شواهد است: هر عبور ایمن، هر مدیریت موفق بحران، هر تعامل سازنده با یک کشتی خارجی، یک «ضدروایت عملی» در برابر روایت «تهدید» است.

۷. کانال‌های توزیع روایت

روایت بدون کانال توزیع، وجود ندارد. Eytan Gilboa در پژوهش‌های خود درباره دیپلماسی عمومی، کانال‌های توزیع را به سه دسته تقسیم می‌کند که برای این مورد قابل تطبیق هستند:

دیپلماسی رسانه‌ای مستقیم: رسانه‌های چندزبانه با پوشش زبان‌های چینی، هندی، عربی و اردو که مستقیماً به مخاطبان لایه اول و دوم دسترسی دارند.

دیپلماسی track two: تعامل با پژوهشگران، think tankها و نهادهای آکادمیک در کشورهای هدف که روایت «مدیریت» را در قالب تحلیل مستقل بازتولید کنند. این کانال برای مخاطب چینی و هندی به‌ویژه مؤثر است.

دیپلماسی چندجانبه غیررسمی: حضور فعال در نشست‌های بین‌المللی انرژی، دریانوردی و امنیت منطقه‌ای که روایت «زیرساخت مشترک» را در فضاهای تخصصی تثبیت کند — پیش از آنکه به فضای رسانه عمومی برسد.

۸. اصل پیش‌بینی‌پذیری: حیاتی‌ترین متغیر روایی

Douglass North نشان داده که نهادها اساساً ابزارهای «کاهش عدم‌قطعیت» هستند. همین منطق در دیپلماسی رسانه‌ای صادق است: روایتی که «غافلگیری» تولید می‌کند، روایتی است که مشروعیت خود را از دست می‌دهد.

برای اینکه روایت «مدیریت تنگه» پایدار بماند، باید سه عنصر عملیاتی را همراه خود داشته باشد: قواعد عبور باید مشخص و از پیش اعلام‌شده باشند. هزینه‌های خدمات باید ثابت و شفاف باشند. و رفتار در موارد استثنا باید قابل پیش‌بینی و توضیح‌پذیر باشد. غیاب هر یک از این سه عنصر، روایت «تأمین» را به روایت «اجبار» بازمی‌گرداند.

۹. شاخص‌های سنجش روایت

یک چارچوب روایی آکادمیک-سیاستی بدون سازوکار سنجش، ناقص است. چگونه می‌توان فهمید روایت «مدیریت» دارد جا می‌افتد یا نه؟

چهار شاخص قابل رصد وجود دارد. نخست، تغییر زبان رسانه‌ای: آیا رسانه‌های کشورهای هدف — به‌ویژه چین، هند و کشورهای خلیج — از واژگان «تهدید» به واژگان «مدیریت» یا «سازوکار» تغییر موضع می‌دهند؟ دوم، رفتار بیمه‌گران دریایی: کاهش نرخ بیمه برای عبور از تنگه، نشانه عملی پذیرش «کاهش ریسک» است. سوم، تداوم عبور تجاری: حجم کشتی‌هایی که بدون تغییر مسیر از تنگه عبور می‌کنند، معیاری برای «پذیرش عملی» روایت است. چهارم، واکنش نهادهای چندجانبه: آیا سازمان‌هایی مثل IMO یا OPEC+ زبان «مدیریت مشترک» را در اسناد خود به کار می‌برند؟

۱۰. جمع‌بندی: پنج شرط روایت موفق

معماری روایی پیشنهادی در این یادداشت بر پنج شرط ساختاری استوار است که غیاب هر یک می‌تواند کل روایت را تضعیف کند:

نخست، آغاز از چارچوب ذهنی مخاطب، نه از موضع فرستنده. دوم، جایگزینی مستمر «تهدید» با «تأمین» در تمام لایه‌های ارتباطی. سوم، رفتار پیش‌بینی‌پذیر و شفاف که روایت را از ادعا به واقعیت قابل مشاهده تبدیل کند. چهارم، توزیع هدفمند از طریق کانال‌های رسانه‌ای، آکادمیک و دیپلماتیک متناسب با هر لایه مخاطب. و پنجم، مدیریت فعال روایت رقیب از طریق اشباع‌زدایی، واسطه‌های معتبر و شواهد عملی.

یادداشت سوم این مجموعه، بر اساس همین چارچوب روایی، سناریوهای واکنش بازیگران اصلی انرژی را در فضای پساجنگ تحلیل خواهد کرد.