رمز خودسازی در رمضان؛ از نگاه شهید چمران تا تعالیم قرآن

حجت‌الاسلام مصطفی دهستانی، خطیب و پژوهشگر برجسته تهرانی در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری آنا، درباره اثرات ماه مبارک رمضان در خودسازی انسان بیان کرد: شهید چمران در ابتدای ورودش به کشور بعد از ۲۲ سال حضور در آمریکا، مصر و لبنان، به مادرشان نامه‌ای می‌نویسند که البته هیچ‌گاه نتوانست آن را برای ایشان بخواند. ایشان در این نامه می‌نویسند: «ای مادر! هنگامی که فرودگاه تهران را ترک می‌گفتم تو حاضر شدی و هنگام خداحافظی گفتی:‌ای مصطفی! من تو را بزرگ کردم، با جان و شیره جانم تو را پرورش دادم و اکنون که می‌روی از تو هیچ نمی‌خواهم و هیچ انتظاری ندارم؛ فقط یک وصیت می‌کنم و آن این است که خدای بزرگ را فراموش نکنی.‌ای مادر! بعد از ۲۲ سال به میهن عزیز خود بازمی‌گردم و به تو اطمینان می‌دهم که در این مدت دراز حتی یک لحظه خدا را فراموش نکردم. عشق او آن‌قدر با تار و پود وجودم آمیخته بود که یک لحظه حیات من بدون حضور او میسر نبود.»

انسان در زمین جانشین خداست

وی افزود: خدای متعال در سوره مبارکه اعراف آیه ۱۲۹ می‌فرماید: «وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ»؛ و نزدیک است که پروردگارتان شما را بر روی زمین جانشین سازد و آنگاه بنگرد که چگونه عمل می‌کنید. رفتار انسان و چگونگی رفتار کردن او تعیین‌کننده سرنوشت اوست. خداوند متعال بشر را آفرید و او را خلیفه خود در زمین قرار داد تا ببیند چگونه عمل می‌کند و چگونه رفتار می‌کند.

نقش تلاش و عمل در موفقیت انسان

حجت‌الاسلام دهستانی ابراز داشت: آفریدگار توانا نظام مرگ و زندگی و ابتلا و امتحان را قرار داد تا مشخص شود چه کسی در عمل نیکوکارتر است؛ حتی عمل را جزئی از ایمان قرار داد؛ بنابراین رمز موفقیت انسان در تلاش و کوشش اوست. اینجا است که مسئله «رفتار» و چگونگی رفتار کردن اهمیت می‌یابد.

وی ادامه داد: انسان موفق کسی است که بتواند رفتار خود را مطابق هدفی که دارد تنظیم کند. از این رو مسئله «تنظیم رفتار» از مسائل بنیادین در حیات انسانی است که مورد توجه مکاتب مختلف فکری قرار گرفته است. روان‌شناسی نیز بر اساس اهداف خود این موضوع را به طور جدی بررسی کرده است.

توجه اسلام به تنظیم رفتار انسان

این خطیب تهرانی اظهار داشت: اسلام عزیز نیز بر اساس رسالت ذاتی خود به این مسئله توجه فراوانی داشته است؛ به گونه‌ای که بخش مهمی از معارف آن مربوط به همین موضوع است که گاه در قالب مباحث اخلاقی و گاه در حوزه اعتقادات مورد بحث قرار می‌گیرد. البته این بعد از معارف اسلامی تاکنون کمتر با رویکرد روان‌شناختی مورد توجه قرار گرفته است.

وی گفت: روان‌شناسان در مباحث نظری و کاربردی خود راه‌های مفید و ارزشمندی برای کنترل و تغییر رفتار بیان کرده‌اند. یافته‌های روان‌شناختی می‌توانند انسان را در پیشگیری از رفتار‌های خودتخریبی مانند سیگار کشیدن، پرخوری، رفتار‌های خلاف عفت و سایر رفتار‌های ناسالم یاری کنند.

اهمیت بُعد معنوی در اصلاح رفتار

حجت‌الاسلام دهستانی تصریح کرد: البته باید توجه داشت که اینها تنها یک بُعد از مسئله است. بُعد دیگر تنظیم رفتار، توجه به مسائل معنوی است که در حقیقت بخش مهمی از آن را تشکیل می‌دهد. اساساً آیا می‌توان درباره تنظیم رفتار سخن گفت بدون آنکه به مؤلفه‌های معنوی آن توجه کرد؟ آیا دانش روان‌شناسی با توجه به اینکه هدف زندگی را رسیدن به لذت بیشتر می‌داند می‌تواند برای یک فرد مسلمان الگوی کامل تنظیم رفتار ارائه دهد؟

وی افزود: شهید چمران با تکیه بر رفتار معنوی و گزاره‌های معنوی توانست خود را از هرگونه فساد، خلاف شرع و در یک کلام از هرگونه غفلت از خدا حفظ کند. آرامش و اضطراب انسان رابطه مستقیمی با هدف‌گیری او در زندگی دارد؛ یعنی اگر هدف انسان امری ثابت، آرام و پایدار باشد روح او نیز آرامش پیدا می‌کند و اگر هدفش فانی، ناآرام و متزلزل باشد روح او نیز مضطرب می‌شود.

همت بلند؛ معیار ارزش انسان

این کارشناس دینی خاطرنشان کرد: همین هدف‌گیری‌های انسان در زندگی است که به او ارزش می‌دهد یا او را از ارزش ساقط می‌کند. در نهج‌البلاغه روایاتی در این باره وجود دارد که حضرت علی (ع) به معیار ارزش انسان اشاره فرموده‌اند. حضرت می‌فرمایند: «قَدرُ الرَّجُلِ عَلی قَدرِ هِمَّتِهِ»؛ ارزش هر انسان به اندازه همت اوست. در نتیجه هر چه هدف انسان بلندتر و والاتر باشد ارزش او نیز بیشتر خواهد بود و هر چه هدف پست‌تر باشد انسان نیز از ارزش ساقط می‌شود.

وی ادامه داد: در جای دیگر حضرت (ع) می‌فرمایند: «مَن شَرُفَت هِمَّتُهُ عَظُمَت قِیمَتُهُ»؛ هر کس همت والایی داشته باشد، ارزش او بزرگ خواهد بود؛ و نیز می‌فرمایند: «مَن صَغُرَت هِمَّتُهُ بَطَلَت فَضِیلَتُهُ»؛ کسی که همتش کوچک باشد، فضیلتش از بین می‌رود. به قول صائب تبریزی: «به هیچ جا نرسد هر که همتش پست است.»

جایگاه خانواده در قرآن

حجت‌الاسلام دهستانی با اشاره به سه آیه درباره خانواده بیان داشت: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً». یکی از نشانه‌های خدا این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنار آنان آرامش پیدا کنید و میان شما مودت و رحمت قرار داد. علامه طباطبایی می‌فرمایند: مودت محبت قلبی است و رحمت اظهار آن در عمل است.

وی گفت: پیامبر اکرم (ص) فرمودند اگر مردی به همسرش بگوید «من تو را دوست دارم» این جمله هرگز از قلب او بیرون نمی‌رود. ائمه (ع) نیز محبت خود را به همسرانشان ابراز می‌کردند. امام حسین (ع) فرمودند: «لعمرک إننی لأحب داراً تکون بها سکینة و الرباب»؛ به جانت سوگند خانه‌ای را دوست دارم که در آن سکینه و رباب باشند.

زن و مرد؛ لباس یکدیگر

این کارشناس دینی ابراز داشت: «هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ»؛ زن و مرد لباس یکدیگرند. لباس عیب را می‌پوشاند، انسان را از سرما و گرما حفظ می‌کند و با شرایط تغییر می‌کند. زن و مرد نیز باید با شرایط یکدیگر سازگار شوند و نسبت به هم انعطاف داشته باشند. همچنین در سوره فرقان خداوند ویژگی‌های بندگان خاص خود را بیان می‌کند و می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا»؛ بندگان شایسته خدا می‌گویند: پروردگارا همسران و فرزندان ما را نور چشم ما قرار بده و ما را پیشوای متقین قرار بده؛ بنابراین قرآن توجه ویژه‌ای به مسئله خانواده دارد.

تأثیر رفتار فرد بر خانواده و جامعه

وی افزود: در روایتی نیز آمده است که اگر انسان فاسق و گناهکار باشد و رفتار نادرست داشته باشد، این رفتار تنها به خود او آسیب نمی‌زند بلکه خانواده، خدمتکاران و حتی همسایگان او نیز از آن تأثیر می‌پذیرند و ممکن است همه را به گمراهی بکشاند؛ بنابراین در تربیت، محیط خانواده نخستین و مهم‌ترین محیط است؛ اما آنچه نقش اساسی دارد «رابطه» است. این اصل در محیط‌های دیگر مانند محیط آموزشی، شغلی و دوستانه نیز صادق است.

انتهای پیام/