مدل مذاکرات ایران و آمریکا گامبهگام است؛ اعتمادسازی تدریجی در برابر امتیاز متقابل
به گزارش گروه سیاسی خبرگزاری آنا، ایران و آمریکا امروز پنجشنبه ۷ اسفند، برای سومین بار پس از جنگ ۱۲روزه، پشت میز مذاکرهای مینشینند که با وساطت عمان ترتیب داده شده است. قرار است موضوع مذاکرات صرفاً هستهای باشد و حفظ حق غنیسازی ایران بهعنوان خط قرمز مطرح است.
در دور دوم مذاکرات که ۲۸ بهمن به میزبانی ژنو برگزار شد، دو طرف بر سر اصول راهنما به تفاهم رسیدند و اکنون بار دیگر به پایتخت سوئیس بازگشتهاند تا طرحهای پیشنهادی درباره چارچوب یک توافق احتمالی را بررسی کنند.
در حال حاضر، پرسش اصلی این است که در این چارچوب، هر یک از طرفین برای آنکه به اصطلاح «معامله جوش بخورد»، حاضر به ارائه چه امتیازاتی هستند؟
برای روشن شدن ابعاد این موضوع، گفتوگویی با «رضا صارمی راد» کارشناس مسائل بینالملل داشتهایم.
وی در پاسخ به این سوال که در جریان مذاکرات جاری میان ایران و آمریکا، محدوده بده بستان دو طرف برای دستیابی به یک توافق احتمالی برد-برد چه میتواند باشد، گفت: چارچوب مذاکرهای که ما تعیین کردهایم روشن است و در آن بر رفع تحریمها تأکید میشود.
صارمی راد توضیح داد: اساساً هدف ما از مذاکرات، رفع تحریمهاست. در میان بخشی از افکار عمومی این تصور وجود دارد که ما مذاکره میکنیم تا جنگی رخ ندهد؛ در حالی که هدف اصلی مذاکره، رفع تحریمهاست. چارچوب نیز مشخص است: برداشته شدن تحریمها و در ارتباط با آن، آمادگی برای مذاکره در حوزه برنامه هستهای.
کارشناس مسائل بینالملل در واکنش به برخی گمانهزنیها درباره میزان نرمش ایران درباره غنیسازی افزود: مواردی مانند «غنیسازی نمادین» عمدتاً نقلقولهایی است که از سوی خبرگزاریهای خارجی، از جمله «نیویورک تایمز» منتشر شده است. اما موضع رسمی جمهوری اسلامی این است که غنیسازی باید در داخل خاک کشور انجام شود. در عین حال، آمادگی وجود دارد که درباره شکل یا حجم آن مذاکره شود.
وی در ادامه با توجه به حضور «رافائل گروسی» مدیرکل آژانس در دور دوم مذاکرات و احتمال حضور ایشان در مذاکرات امروز گفت: این نشان دهنده آن است که آژانس به عنوان ناظر اجرای تعهدات حضور خواهد داشت؛ بنابراین اصل انجام غنیسازی مفروض است؛ زیرا اگر بحث غنیسازی صفر مطرح بود، اساساً حضور آژانس معنایی نداشت. همچنین اگر قرار باشد غنیسازی بهصورت صوری انجام شود، باز هم ضرورتی برای حضور آژانس وجود نخواهد داشت.
صارمی راد با اشاره به اینکه گفتوگوها هنوز وارد مرحله بحث رسمی نشدهاند، ادامه داد: متأسفانه نوعی خط دهی رسانهای شکل گرفته که برخی خبرگزاریها و رسانههای داخلی نیز آن را دنبال میکنند. خبری منتشر میشود، سپس تأیید یا تکذیبی بر آن افزوده میشود و بعد فضای پرسش و گمانهزنی شکل میگیرد. این در حالی است که اساساً هنوز گفتوگوی مشخصی در این زمینه صورت نگرفته است.
وی افزود: آمریکاییها اعلام کردهاند که چارچوب پیشنهادی خود را ارائه دهید تا درباره آن گفتوگو شود. کل ماجرا در حال حاضر در همین حد است. اکنون این پرسش مطرح است که این چارچوب چه مؤلفههای قابل توجهی میتواند داشته باشد. دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸، زمانی که از برجام خارج شد، اعلام کرد که این توافق بدترین توافق تاریخ آمریکا بوده است. طبیعتاً اگر قرار باشد توافق جدیدی شکل گیرد، باید مؤلفههایی داشته باشد که او بتواند آن را دستاوردی برتر از توافق دوره باراک اوباما معرفی کند.
صارمی راد با اشاره به اینکه پیشنهادهایی در حوزه سرمایهگذاری در صنایع نفت و گاز و سایر بخشها مطرح شده است، گفت: با توجه به رویکرد منفعتمحور ترامپ، تلاش شده پیشنهادهایی ارائه شود که از نظر اقتصادی جذابیت داشته باشد و بتواند نسبت به برجام امتیاز بیشتری برای طرف مقابل ایجاد کند. البته رویکرد نهایی بستگی به مواضع طرف مقابل نیز دارد.
وی در رابطه با این سوال که «ایران هم باید از راه رفع تحریمها از منافع اقتصادی متقابل برخوردار شود، دستگاه دیپلماسی این روند را چگونه پیگیری میکند» پاسخ داد: خواسته ما رفع تحریمها در حوزههای مختلف، بهویژه صادرات نفت و دسترسی آسان به منابع مالی حاصل از آن است. در برجام نیز ما نفت صادر میکردیم و پول آن را به کشور بازمیگرداندیم؛ اما اکنون مسئله این است که نفت صادر شود و بدون محدودیت و هزینههای جانبی، امکان دسترسی به منابع مالی فراهم باشد.
بهعبارت دیگر، صرف صادرات نفت کافی نیست؛ باید انتقال پول نیز بدون موانع و هزینههای اضافی انجام شود. از جمله موضوعات مهم، رفع محدودیتها در حوزه کشتیرانی و بیمه است. اولویت نخست نفت است؛ صادرات آسان و دریافت بدون مانع عواید آن، بدون پرداخت هزینههای اضافی ناشی از تحریمها. این بخش نخست بحث است.
وی در پاسخ به این سوال که «با توجه به سطح بالای تنشها، آیا این احتمال وجود دارد که ابتدا یک توافق اولیه برای کاهش تنش شکل بگیرد تا مقدمهای برای ورود تدریجی به مسائل مهمتر باشد» گفت: نمیتوانیم با قطعیت بگوییم، اما میتوانیم آن را به عنوان احتمال در نظر بگیریم.
کارشناس مسائل بینالملل بر این نکته هم تأکید کرد که طرف مقابل تلاش میکند، سطح تنش را در فضای جنگ شناختی بالا ببرد به گونهای که تعداد نیروهای حاضر در منطقه نسبت به مقاطعی مانند جنگ ۱۲ روزه کمتر است، اما همزمان نمایش قدرت و مانورهای نمادین ادامه دارد. هواپیماها و تجهیزات وارد منطقه میشوند، اما این لزوماً به معنای تصمیم قطعی برای درگیری نیست؛ زیرا طرف مقابل نیز نسبت به پیامدهای اقدام نظامی اطمینان ندارد.
صارمی راد در ادامه گفت: نکته مهم این است که ترامپ گفته بود قصد دارد به جنگهای پرهزینه و طولانی پایان دهد. در داخل آمریکا نیز اجماع قابلتوجهی برای ورود به یک جنگ جدید وجود ندارد. بر اساس برخی نظرسنجیها، حدود ۴۰ درصد افکار عمومی مخالف چنین اقدامی هستند و این پرسش را مطرح میکنند که چه دلیلی برای ورود به درگیری وجود دارد؟
به عبارت دیگر، در حالی که خود دولت آمریکا ادعا میکند که برنامه هستهای ایران را مهار کرده یا از بین برده است، ورود به یک درگیری جدید با محوریت موضوع هستهای با ابهام مواجه میشود!
کارشناس مسائل بینالملل در پاسخ به اینکه «آیا توافق تهران با آژانس و افزایش سطح بازرسیها میتواند بهعنوان یک گام اعتمادساز تلقی شود و ایران در ازای آن چه مطالبهای دارد» گفت: این موضوع کاملاً وابسته به امتیازاتی است که در مقابل دریافت میشود. در منطق مذاکره، اگر طرف مقابل یک هدف دارد، باید امتیازی متناسب بدهد؛ اگر دو هدف دارد، دو امتیاز. این قاعدهای جاری در مذاکرات است.
صارمی راد در رابطه با این سوال که «ایران غیر از بحثهای اقتصادی و غنیسازی، چه امتیاز ملموس دیگری میتواند از طرف مقابل بگیرد» پاسخ داد: همین مسائل هم به خودی خود امتیازهای بزرگی به حساب میآید، اما ایران یک سری تضمینهای دیگر هم میتواند بگیرد، مثل تضمینهایی برای جلوگیری از اقدامات نظامی.
با توجه به اینکه کنگره سد بزرگی در برابر تحقق هرگونه توافق احتمالی با آمریکا است، این سوال مطرح میشود که «آیا ایران میتواند برای عبور از این سد، پیشنهادی مثل پذیرش حضور بازرسان آمریکایی در تأسیسات خود را بپذیرد؟»
در پاسخ به این پرسش، صارمی راد بیان کرد: اینها همه مسائلی است که در جریان مذاکرات میتوانیم به آن برسیم. باید ببینیم میزان حسن نیت چقدر است. به طور مثال، باید تحریمها در حوزه پتروشیمی و بیمه شرکتها برداشته شود. درباره این مسائل فقط میتوان بعد از ورود به صحنه مذاکره گفتوگو کرد و قابل پیشداوری نیست. اصل مذاکره مبتنی بر بده بستان است و بسیاری از جزئیات تنها در جریان گفتوگو روشن میشود.
کارشناس مسائل بینالملل در پاسخ به این پرسش که «آیا با توجه به بیاعتمادی متقابل، مدل توافق گامبهگام میتواند یک گزینه باشد به این معنا که ورود ایران به مرحله جدید مشروط به انجام تعهدات آمریکا در مرحله قبل باشد» تأکید کرد: اصلا قرار است مدل مذاکره ما این گونه (گام به گام) باشد.
وی در توضیح این مسئله افزود: تجربه برجام نشان داد که اعلام رفع یکجای تحریمها لفاظی است و در عمل این اتفاق نمیافتد، از همین رو، در مذاکرات فعلی این مدل (گام به گام) را دنبال میکنیم.
صارمی راد در پاسخ به این پرسش که «آیا ممکن است میز مذاکره جداگانهای با کشورهای منطقه درباره اختلافات منطقهای شکل بگیرد و خروجی آن بر تسهیل رابطه تهران-واشنگتن موثر باشد» گفت: ایران همواره بر سازوکار امنیت منطقهای توسط کشورهای منطقه تأکید داشته است. اینکه آمریکا در چنین سازوکاری حضور داشته باشد یا صرفاً نقش ناظر ایفا کند، موضوعی است که در صورت شکلگیری یک ابتکار عملی، روشن خواهد شد.
وی در ادامه تأکید کرد: در مذاکرات نباید نگاه صفر و صد داشت. برای مثال، در حوزه تسلیحات موشکی، حتی میان روسیه و آمریکا نیز توافقهایی برای کنترل یا محدودسازی تسلیحات وجود دارد. اما این بیشتربه منزله تعیین چارچوب است، بدون آنکه به معنای حذف کامل توانمندیها باشد.
در نهایت، صارمی راد با اشاره به اینکه درباره مسائل منطقهای، برخی تصور میکنند ایران در شرایط فشار حداکثری قرار دارد، گفت: اما شواهد میدانی چنین برداشتی را بهطور کامل تأیید نمیکند. برای مثال، در عراق، فردی که روابط مناسبی با ایران دارد در جایگاه نامزد نخستوزیری مطرح شده است. در یمن و لبنان نیز با وجود حملات و فشارها، نشانههایی از حفظ یا حتی تقویت توانمندیهای جریانهای همسو با ایران دیده میشود. این تحولات نشان میدهد معادلات منطقهای پیچیدهتر از یک تصویر ساده فشار یا عقبنشینی است. در عین حال، توسعه روابط با کشورهایی مانند مصر نیز میتواند در چارچوب ابتکار امنیت منطقهای تحلیل شود.
انتهای پیام/
