شکست پروژه فرسایش امنیتی در جغرافیای انسجام
بازخوانی اقتدار ملی در بیانات رهبر انقلاب
نسخههای نئولیبرالی در جزایر امن تکنوکراتها؛
الیگارشی بابیان ازلی و حکومت پهلوی؛ روایت سرسپردگی به فرقههای انحرافی
خبرگزاری آنا - علی رحمانی: گره خوردن تحولات سیاسی دوره پهلوی با پدیده نفوذ فرقههای منحرف در خاندان رضاخان، بررسی تاریخ این دوره را به کاری دشوار و پیچیده تبدیل کرده تا آنجا که بررسی نسبت تاریخی سلطنت پهلوی با بسیاری از فرقهها و جریانات انحرافی نیازمند مطالعات تخصصی است. با توجه به اهمیت این مسئله، در ادامه به گفتوگو با «سیدمقداد نبوی رضوی» متخصص تاریخ معاصر و پژوهشگر تاریخ رازآمیز فرقه بابیان ازلی پرداختیم.
نبوی رضوی در مقدمه ضمن مقایسه روند نفوذ بابیان ازلی در حاکمیت سیاسی عصر قاجار و پهلوی گفت: به نظر من در دوره رضاشاه پهلوی کسانی مثل محمدعلی فروغی که به اعتقاد من ازلی بوده در جایگاه نخستوزیر قرار داشتند و طبیعتاً جزو رجال درجه اول کشور محسوب میشدند. در سال ۱۳۱۳ فروغی با یک دستور تمام مدارس بهائیان در ایران را تعطیل کرد، زیرا بهائیها از دوره مظفرالدین شاه قاجار شروع به تأسیس مدارس مخصوص خود کردند. البته صاحبان این مدارس وابستگی خود به فرقه بهائیت را رسماً اعلام نمیکردند به نحوی که گاهاً مسلمانها هم در مدارس آنها درس میخواندند مثل مدرسه تربیت تهران که بسیار معروف بود. فروغی بعد از ۴۰ سال فعالیت بهائیان در ایران و تأسیس مدارس مختلفی در نقاط گوناگون نظیر کاشان و... به دلیل گرایش ازلی خود فعالیت بهائیان را محدود میکند.
خاستگاه ازلی پنهان برخی چهرههای مرموز دوره پهلوی
این دانشآموخته دانشگاه تربیت مدرس تهران در ادامه افزود: من معتقدم کسانی مثل فروغی یک خاستگاه پنهان ازلی دارند که باعث شد به دلیل ضدیت با بهائیت مدارس و فعایتهای بهائیان را تعطیل کنند. به علاوه فروغی در حوزه مسئله حجاب هم از شخصیتهای بسیار اثرگذار است. میرزا یحیی دولتآبادی که در آن زمان رهبر معنوی بابیان ازلی است و طبق اعتقادات این فرقه در مقام شهید بیان جانشین میرزا یحیی صبح ازل محسوب میشود، در کتاب «حیات یحیی» میگوید که آقای فروعی بعد از تصویب قانون کشف حجاب طی یک سخنرانی اعلام میکند که «آقای میرزا یحیی دولتآبادی سی سال پیش گفت که این پارچه سیاه روزی از سر زنان این مملکت کنار خواهد رفت».
نبوی رضوی ادامه داد: من بیش از هر چیز، رویکرد ازلی پنهان چنین افرادی را در عملکرد سیاسی-اجتماعی آنها دخیل میدانم، زیرا اعضای این فرقه به تعبیر خود میخواستند تا جای ممکن آیین بیان را در ایران رواج دهند، اما نمیتوانستند خودشان را بابی معرفی کنند.
شریعت سنگلجی مصلح دینی یا بابی ازلی
پژوهشگر ارشد تاریخ معاصر ایران ضمن اشاره به حضور چهرههای ازلی در قالب مصلحان دینی گفت: ما در کنار این افراد کسانی مثل شریعت سنگلجی را داریم که در دوره رضاخان به عنوان یک مصلح دینی مطرح میشود. این فرد بسیار مورد توجه رضاشاه بود و طبق گفته فرزندش، وی هفتهای یک روز به دربار میرفت و برای رضاشاه در مورد امور دینی صحبت میکرد. به علاوه نقل مهمی وجود دارد که میگوید وی ذهن رضاشاه را نسبت به باورهای مربوط به مهدویت در تشیع به هم ریخته بود و به وی گفته بود که مهدویت شیعی خرافات است!
رضاشاه قصد داشت چنین مسئلهای را رسماً اعلام کند، چون حکومت خودش را یک حکومت خرافهستیز معرفی میکرد. به همین دلیل شریعت سنگلجی با تلاش برای رد مسئله رجعت جسمانی در باورهای مهدویت شیعی در آثار خود اصالت را به آموزه رجعت صفتی که مورد حمایت بابیه است داد. به دلیل میزان نفوذ شریعت سنگلجی، در پایان دوره رضاشاه برپایی جشنهای نیمه شعبان ممنوع شد؛ بنابراین میتوان گفت انکار مسئله رجعت توسط سنگلجی زمینهای برای انکار اصل مهدویت بوده است.
طرح نخبگان فرقه ازلی برای ایران عصر رضاشاه
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به طرح تدوین شده توسط رهبران فرقه ازلی برای ایران عصر پهلوی گفت: با اتکاء به این مستندات میتوان گفت تمامی این اقدامات بخشی از طرح بزرگ رهبران بابیه ازلی برای ایران عصر پهلوی است، زیرا شریعت سنگلجی در آثار خودش رجعت حضرت عیسی (ع) را که در احادیث مربوط به مهدویت در فرقین (شیعه و سنی) به صورت متواتر ذکر شده و همچنین مواردی مانند حیات حضرت خضر (ع) را منکر میشود. این مسائل مجموعه عقاید درجه دوم آموزه مهدویت به شمار میروند که انکار آنها میتواند مقدمهای برای اصل مهدویت محسوب شود. با این وصف بابیان ازلی این تأثیرات را روی افکار رضاشاه میگذارند. همچنین ما شاهد این هستیم که رضاشاه پهلوی فردی به شدت خرافی است و ذهن وی تحتتأثیر چنین افرادی قرار داشته است. اگر نقل ازلیها را بپذیریم باید بدانید که اعضای این فرقه سنگلجی را از خود میدانند، اما اگر این مسئله را نپذیریم باید بگوییم که شریعت سنگلجی حاصل مکتب فکری شیخ هادی نجمآبادی است که به اعتقاد من یک مکتب بابی پنهان است، مکتبی که به ظاهر به دنبال اصلاح دینی در تشیع است، اما در باطن دارای باورهای بابی است.
ابراهیم حکیمالملک و داستان انزوای ازلیان در دوره محمدرضا شاه
نبوی رضوی در خصوص نفوذ فرقه بابیان ازلی در دوره محمدرضا شاه پهلوی گفت: در دوره محمدرضا شاه پهلوی به غیر از ابراهیم حکیمالملک که در این دوره مدتی به نخستوزیری رسید، من شخص دیگری از اعضای این فرقه را سراغ ندارم که به مناسب بالای حکومتی دست یافته باشد. زیرا ازلیان در دوره محمدرضاشاه پهلوی یک جامعه بسته دینی را تشکیل میدهند به این معنا که تهدیدی نداشتند و صرفاً فقط یکسری جلسات فرقهای برگزار میکردند. البته امکان دارد که مطالبی باشد که ما از آن بی اطلاع باشیم، اما اگر این تحلیل درست باشد باید گفت: ازلیان در دوره پهلوی دوم رجال بزرگ سیاسی خود را از دست دادند و، چون دیگر کسی را نداشتند، نتوانستند در حوزه سیاسی فعالیت کنند. شاید هم بتوان گفت در این دوره دیگر از کارهای سیاسی منصرف شده بودند. زیرا طبق عقاید ازلیان پیشگویی باب مبنی بر وقوع انقلاب مشروطه و سقوط قاجاریه به عنوان رجعت بنیامیه به تحقق پیوسته بود. با توجه به این که تلاش برای تحقق این دو پیشگویی در شکلگیری فعالیتهای سیاسی این فرقه دخالت داشته شاید به همین دلیل ازلیان در این دوره به یک فرقه بسته تبدیل شدند.
عصر جانشینان صبح ازل
نویسنده کتاب تاریخ مکتوم در مورد فرقه بابیان ازلی در ادامه خاطر نشان کرد: طبق تحقیقات من میرزا یحیی صبح ازل، میرزا یحیی دولتآبادی را به عنوان جانشین خودش تعیین کرد و وی وقتی به ریاست ازلیان رسید، عنصر نهان زیستی را در بین آنها خیلی تقویت کرد به نحوی که ازلیان دیگر عقاید خود را بروز نمیدادند به همین دلیل به فراموشی سپرده شدند.
به همین دلیل علمای اسلام هم در این دوره دیگر توجه چندانی به این فرقه ندارند. در این میان، خاندان دولت آبادی از شهرت خاصی برخوردار بودند، اما به طور کلی از سال ۱۳۲۰ ما شاهد تبلیغات بهائیان در نقاط مختلف کشور هستیم. میرزا یحیی دولتآبادی هم به نوبه خود محمدصادق ابراهیمی را به جانشینی خود برگزید که فردی شیخی مذهب و از نوادگان حاج محمدکریم خان کرمانی بود و به دلیل ارتباط با ازلیان کرمان به این فرقه گرویده بود. ابراهیمی در تهران اقامت داشت و جلسات دینی ازلیان را به صورت مخفی سازماندهی میکرد. به علاوه وی به استنساخ و تصحیح کتب بابی و ازلی که توسط اعضای این فرقه چاپ میشد پرداخت. یکی از اقدامات وی چاپ بیان فارسی است که آن را در سال ۱۳۲۲ شروع کرد و در سال ۱۳۲۶ به اتمام رساند و با موافقت ابراهیم حکیم الملک به صورت مخفیانه و محدود چاپ کرد. خطاط این کتاب هم آقای محمد فرادی اهل شهر طار در نطنز بود که بعدها استاد انجمن خوشنویسان ایران شد که تا پایان عمر ازلی باقی ماند؛ بنابراین تا پایان دوره محمدرضا شاه ما کار سیاسی کلانی از ازلیها سراغ نداریم.
انتهای پیام/
