چرا گندی‌شاپور هنوز از دل زمین بیرون نیامده است؟/ اینجا مرمت شده اما کاوش نه!

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، در چند کیلومتری دزفول، میان دشت‌های خاموش خوزستان، ایستاده‌ام بر زمینی که روزی «گندی‌شاپور» نام داشت؛ شهری با دانشگاه، بیمارستان، نظام مهندسی آب و کشاورزی پیشرفته؛ شهری که آوازه‌اش از مرز‌های ایران ساسانی فراتر رفته بود. امروز اما، از آن شکوه، بیش از هر چیز، سکوت خاک باقی مانده است؛ خاکی که هنوز گشوده نشده.

گندی‌شاپور؛ شهری که زیر خاک مانده

یعقوب ذلقی، مدیر پایگاه میراث فرهنگی گندی شاپور در توضیح گستره این محوطه تاریخی می‌گوید: گندی‌شاپور یکی از بزرگ‌ترین شهر‌های آباد دوران ساسانی بوده؛ شهری با پهنه‌ای چهار در دو کیلومتر که معادل یک جغرافیای شهری بسیار بزرگ است. آنچه امروز باقی مانده، حدود هزار هکتار عرصه تاریخی است، اما ساختار‌های شهری، خیابان‌ها، تأسیسات و فضا‌های علمی و خدماتی آن هنوز در دل خاک قرار دارند.

به گفته او، این شهر نه‌فقط یک سکونتگاه، بلکه یک مرکز علمی بی‌نظیر بوده است؛ جایی که علوم پزشکی، هندسه، جبر، ریاضیات، کشاورزی پیشرفته و مهندسی آب در آن به اوج خود رسیده بود.

شاهکار مهندسی آب؛ قناتی که از دزفول آمد

ذلقی با اشاره به یکی از شگفت‌انگیزترین دستاورد‌های گندی‌شاپور توضیح می‌دهد: آبی که در محل شهر وجود داشت، پاسخگوی نیاز شرب و کشاورزی صنعتی نبود. ساسانیان با مهندسی پیچیده، آب را از دزفول و از فاصله‌ای حدود ۱۴ کیلومتر، از طریق قنات‌های زیرزمینی به این شهر رساندند؛ بدون ابزار‌های مدرن. این سطح از مهندسی آب، دلیل شهرت جهانی ساسانیان است.

به گفته او، کشت محصولاتی مانند برنج، نیشکر و غلات، نشان‌دهنده نظام پیشرفته کشاورزی و شهرسازی در این منطقه بوده است.

آرامگاه یعقوب لیث؛ از خاک ساده تا گنبد سلجوقی

ذلقی درباره آرامگاه یعقوب لیث صفاری می‌گوید: یعقوب لیث اهل سیستان بود، از میان عیاران برخاست و با آزادسازی بخش‌هایی از ایران، نقش مهمی در احیای هویت ایرانی ایفا کرد. او در جریان درگیری‌هایی در خوزستان زخمی شد و برای درمان به بیمارستان گندی‌شاپور آمد. پس از ۲۰ روز تا یک ماه، به دلیل شدت جراحت، وصیت کرد که اگر درگذشت، او را همان‌جا دفن کنند.

در زمان دفن، هیچ گنبد و بارگاهی وجود نداشت. چند قرن بعد، سلجوقیان به پاس خدمات یعقوب لیث، بنای گنبددار آرامگاه را ساختند و در دوره‌های صفوی، قاجار و پهلوی، رواق‌ها و الحاقات دیگری به بنا افزوده شد.

معماری اقلیمی؛ گنبدی الهام‌گرفته از نخل

به گفته مدیر پایگاه گندی‌شاپور، مصالح آرامگاه کاملاً بومی و متعلق به حدود ۱۸۰۰ سال پیش است و با اقلیم خوزستان سازگاری کامل دارد.

گنبد آرامگاه دوپوسته است؛ یک گنبد داخلی و یک گنبد خارجی که در خوزستان کم‌نظیر و حتی استثنایی است. فرم گنبد برگرفته از ساقه نخل خرماست و هندسه بنا به‌گونه‌ای طراحی شده که نور و دما کنترل شود؛ دیوار‌ها در تابستان خنک و در زمستان گرم هستند.

مرمت شده، اما کاوش نه؛ انتقاد اصلی همین‌جاست

ذلقی با صراحت از وضعیت کاوش‌ها سخن می‌گوید: تا حدود ۱۵ سال پیش، روند‌های مرمتی اصلاً مطلوب نبود. در دهه اخیر کار‌های خوبی انجام شده، اما ما با عقب‌ماندگی چند ده‌ساله در حفاظت و مرمت روبه‌رو بوده‌ایم. از سال ۱۳۹۵ مرمت‌های جدی در دیوار‌های شرقی و غربی، زیرساخت‌ها، نورپردازی، دوربین‌های مداربسته و فضای سبز آغاز شد.

اما او تأکید می‌کند مسئله اصلی، کاوش‌های باستان‌شناسی است: ما از دانشگاه، بیمارستان و ساختار‌های علمی گندی‌شاپور صحبت می‌کنیم، اما همه اینها هنوز زیر خاک است. کاوش‌ها محدود بوده؛ از دهه ۶۰ میلادی تا چند سال پیش، فقط چند پروژه انجام شده. این محوطه نیازمند کاوش‌های دائمی و گسترده است.

سه نیرو برای ده هزار هکتار

یکی از جدی‌ترین چالش‌ها، کمبود نیروی انسانی است.

ذلقی می‌گوید: محوطه ما حدود ده هزار هکتار است و کل نیروی کارشناسی ما سه نفر است. با این شرایط، انتظار کار‌های بزرگ، واقع‌بینانه نیست. مردم محلی، نیرو‌های شهری و ان‌جی‌او‌ها به ما کمک می‌کنند؛ اما این جای ساختار رسمی را نمی‌گیرد.

گردشگری زنده، محوطه زنده

او معتقد است حیات محوطه در گرو حضور گردشگر است: محوطه تاریخی زمانی زنده است که گردشگر داشته باشد. آمار گردشگران هر سال بهتر می‌شود. در نوروز، در یک روز تا ده هزار نفر بازدیدکننده داریم، اما فصل اصلی گردشگری نیمه دوم سال است.

یعقوب لیث و زبان فارسی

ذلقی در پایان به اهمیت تاریخی یعقوب لیث اشاره می‌کند: اگر یعقوب لیث نبود، رودکی، فردوسی و دقیقی شاید شعر می‌گفتند، اما قطعاً به فارسی نمی‌نوشتند. نقش او در رسمیت یافتن زبان فارسی انکارناپذیر است. درباره او همایش‌های بین‌المللی برگزار شده و در تلاش هستیم همایش جدیدی را پیش از عید برگزار کنیم.

آرامگاه یعقوب لیث صفاری، نه‌فقط یک بنای تاریخی، بلکه نشانه‌ای از هویتی است که هنوز بخش بزرگی از آن زیر خاک مانده. گندی‌شاپور، شهری که روزگاری علم و تمدن را به جهان صادر می‌کرد، امروز بیش از هر چیز، نیازمند کاوش، پژوهش و توجه جدی‌تر است؛ پیش از آن‌که زمان، فرصت شناخت آن را برای همیشه از ما بگیرد.