نخستین قارههای زمین چگونه از دل اقیانوسها سر برآوردند
به گزارش خبرگزاری آنا؛ پرسش اینجاست که نخستین خشکیهای بزرگ چگونه از دل چنین سیارهای بیرون آمدند؟ آیا قارهها یکباره شکل گرفتند یا حاصل فرایندی طولانی بودند که در آن مواد مذاب، فعالیتهای آتشفشانی و حرکت بخشهای مختلف پوسته زمین نقش داشتند؟ بررسی سنگهای باستانی و بلورهای معدنی به دانشمندان کمک کرده است تا بخشی از این داستان را بازسازی کنند؛ داستانی که هنوز همه جزئیات آن روشن نشده است.
زمین چگونه نخستین پوسته جامد خود را به دست آورد؟
برای پیدا کردن سرنخهای شکلگیری قارهها باید به حدود ۴٫۶ میلیارد سال پیش بازگردیم؛ زمانی که زمین از تجمع ذرات و اجرام کوچکتر در ابری از گاز و غبار کیهانی شکل گرفت. برخورد پیدرپی این مواد و نیروی گرانش، انرژی و گرمای زیادی درون سیاره ایجاد کرد. در چنین شرایطی، بخش بزرگی از مواد سنگی زمین ذوب شد و سطح آن به محیطی بسیار داغ و ناپایدار تبدیل شد.
با گذشت زمان، مواد سنگی سبکتر به سمت سطح حرکت کردند و در اثر سرد شدن، نخستین پوستههای جامد را به وجود آوردند. در مقابل، مواد سنگینتر به بخشهای عمیقتر زمین فرو رفتند. بهتدریج، ساختار درونی سیاره به سه بخش اصلی هسته، گوشته و پوسته تقسیم شد.
موزه تاریخ طبیعی آمریکا در توضیح تحول زمین مینویسد که چند صد میلیون سال پس از شکلگیری سیاره، پوسته بیرونی آن پدید آمد؛ با این حال، سنگهای سطحی آن دوران دیگر برای مطالعه در دسترس نیستند، زیرا در جریان تحولات زمین به درون سیاره بازگشتهاند. به همین دلیل، دانشمندان برای شناخت زمین اولیه از سرنخهایی مانند شهابسنگها، ماه و مواد معدنی بسیار قدیمی استفاده میکنند.
اما تشکیل پوسته جامد به معنای پیدایش قارهها نبود. پوسته زمین در آغاز از نظر ترکیب و ویژگیها با پوسته قارهای امروزی تفاوت داشت و برای شکلگیری خشکیهای پایدار، تحولات زمینشناختی بیشتری لازم بود.
آتشفشانها چگونه به ساخت نخستین خشکیها کمک کردند؟
یکی از توضیحاتی که برای شکلگیری نخستین بخشهای قارهای مطرح شده، به تعامل صفحات زمین و فرایندی به نام «فرورانش» مربوط است. پوسته زمین به همراه بخش بالایی گوشته، پوششی یکپارچه تشکیل نمیدهد، بلکه به قطعات بزرگی تقسیم شده است که صفحات زمینساختی (تکتونیکی) نام دارند. این صفحات در طول زمان جابهجا میشوند و برخورد یا دور شدن آنها از یکدیگر میتواند چهره سطح زمین را تغییر دهد.
در توضیح «نشنال جئوگرافیک» درباره ساخت قارهها آمده است که بخشهایی از قدیمیترین سنگهای شناختهشده قارهای نزدیک به چهار میلیارد سال پیش شکل گرفتهاند. دانشمندان برای توضیح پیدایش این مواد، به فرایند فرورانش اشاره میکنند؛ وضعیتی که در آن دو صفحه به یکدیگر نزدیک میشوند و لبه یکی از آنها به زیر صفحه دیگر میرود.
هنگامی که پوسته اقیانوسی به اعماق زمین فرو میرود، در معرض گرما و شرایط متفاوت گوشته قرار میگیرد و بخشی از مواد آن ذوب میشود. مواد مذاب حاصل میتوانند به سمت بالا حرکت کنند و از طریق فعالیتهای آتشفشانی به سطح برسند. با سرد شدن گدازهها، سنگهای آذرین شکل میگیرند.
این فرایند در گذر زمان میتواند جزایر آتشفشانی کوچکی را در میان اقیانوسها ایجاد کند. جزایری که با فورانهای بعدی بزرگتر میشوند و مواد دیگری نیز به آنها اضافه میشود. هنگامی که صفحات حامل این جزایر به مناطق فرورانش میرسند، همه مواد آنها لزوماً به اعماق زمین فرو نمیروند؛ بخشی از مواد میتواند به صفحه مجاور متصل شود. تکرار این اتفاق در مقیاس زمانی بسیار طولانی، تودههای خشکی بزرگتری را به وجود میآورد که میتوان آنها را از مراحل اولیه شکلگیری قارهها دانست.
بلورهای کوچک زیرکن چه رازی از قارههای نخستین فاش کردند؟
یکی از دشواریهای مطالعه زمین اولیه این است که بیشتر سنگهای سطحی آن دوران از بین رفتهاند یا در دسترس نیستند. با این حال، برخی مواد معدنی میتوانند اطلاعاتی بسیار قدیمی را حفظ کنند. بلورهای زیرکن از جمله همین مواد هستند؛ کانیهایی کوچک و مقاوم که ترکیب شیمیایی آنها میتواند سرنخهایی از محیط شکلگیریشان در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
در چهارم فوریه ۲۰۲۶، دانشگاه «ویسکانسین-مدیسن» گزارشی از پژوهشی منتشر کرد که در آن دانشمندان با بررسی بلورهای زیرکن منطقه «جک هیلز» در غرب استرالیا، شواهد تازهای درباره تحولات زمین در بیش از چهار میلیارد سال پیش ارائه کردند. این بلورها از قدیمیترین مواد معدنی شناختهشده زمین به شمار میروند و میتوانند اطلاعاتی از ۵۰۰ میلیون سال نخست تاریخ سیاره را حفظ کرده باشند.
پژوهشگران با استفاده از دستگاهی پیشرفته، عناصر موجود در دانههای منفرد زیرکن را اندازهگیری کردند. این بررسی به آنها امکان داد بلورهایی را که از مواد منشأگرفته از گوشته تشکیل شدهاند، از بلورهایی که با فرایندهای مرتبط با پوسته قارهای و فرورانش ارتباط دارند، متمایز کنند.
«جان ولی»، استاد بازنشسته علوم زمین دانشگاه «ویسکانسین-مدیسن» و سرپرست این پژوهش، بلورهای زیرکن را «کپسولهای زمانی کوچکی» توصیف میکند که اطلاعات بسیار زیادی در خود دارند. او درباره نتایج بررسی بلورهای جک هیلز میگوید ترکیب شیمیایی بیشتر آنها نشان میدهد که منشأ آنها به مواد گوشتهای اولیه محدود نمیشود و با پوسته قارهای ارتباط دارد.
آیا زمین چهار میلیارد سال پیش مانند امروز صفحات متحرک داشت؟
اهمیت این پژوهش فقط در شناسایی نشانههایی از پوسته قارهای بسیار قدیمی نیست؛ بلکه برداشت دانشمندان از وضعیت زمین اولیه را نیز به چالش میکشد. برخی مدلهای پیشین، زمین در دوران نخستین خود را سیارهای با پوششی نسبتاً یکپارچه و کمتحرک تصور میکردند که در آن، فرایندهای زمینساختی مشابه امروز نقش چندانی نداشتند. اما یافتههای جدید نشان میدهد ممکن است در برخی مناطق زمین، فرایندهایی شبیه فرورانش رخ داده باشد؛ حتی اگر این فرایندها دقیقاً مانند حرکت صفحات زمینساختی امروزی نبوده باشند.
ولی توضیح میدهد که در سازوکاری احتمالی، تودههای بسیار داغ سنگ در گوشته به سمت بالا حرکت میکردند، بخشی از آنها ذوب میشد و مواد حاصل در زیر پوسته تجمع پیدا میکردند. این گردش مواد میتوانست بخشهایی از مواد سطحی را دوباره به اعماق زمین ببرد.
به گفته او، این فرایند را میتوان نوعی فرورانش دانست، اما نباید آن را با زمینساخت صفحهای امروزی یکسان گرفت. نکته مهم این است که پژوهشگران معتقدند ممکن بوده محیطهای زمینشناختی متفاوتی همزمان در مناطق مختلف زمین وجود داشته باشند؛ یعنی همه سطح سیاره الزاماً از یک الگوی واحد پیروی نمیکرده است.
چرا بعضی سنگها برای ساخت قارهها مناسبتر بودند؟
یکی از نکات کلیدی در شکلگیری قارهها، تفاوت چگالی سنگهای سازنده پوسته زمین است. همه سنگها وزن و ترکیب یکسانی ندارند و همین تفاوت به تعیین جایگاه آنها در سطح زمین کمک میکند. پژوهش دانشگاه «ویسکانسین-مدیسن» نشان میدهد آب موجود در مواد سطحی که به اعماق زمین فرو میروند، میتواند به ذوب شدن سنگها و تشکیل مواد مذاب گرانیتی کمک کند. گرانیت و سنگهای مرتبط با آن از اجزای اصلی پوسته قارهای هستند. این سنگها در مقایسه با بسیاری از سنگهای رایج در بستر اقیانوسها چگالی کمتری دارند.
در نتیجه، پوستهای که از این مواد غنی باشد، شناوری بیشتری پیدا میکند و میتواند در ارتفاع بالاتری نسبت به حوضههای اقیانوسی قرار بگیرد. به همین دلیل، سنگهای کمچگالتر نقش مهمی در شکلگیری و ماندگاری تودههای قارهای دارند. این تفاوت همچنین به توضیح یک ویژگی مهم تاریخ زمین کمک میکند: پوسته قارهای میتواند میلیاردها سال باقی بماند، در حالی که پوسته اقیانوسی پیوسته در مناطق فرورانش به درون زمین بازمیگردد و مواد تازهای جای آن را میگیرند.
قارههای نخستین چه زمانی به شکل خشکیهای گسترده درآمدند؟
شواهد وجود مواد سازنده پوسته قارهای در بیش از چهار میلیارد سال پیش، لزوما به این معنا نیست که در آن زمان قارههایی به بزرگی آسیا یا آفریقا وجود داشتهاند. باید میان شکلگیری نخستین مواد قارهای و پدید آمدن تودههای بزرگ خشکی تفاوت قائل شد.
نشنال جئوگرافیک توضیح میدهد که در نخستین مراحل تاریخ زمین، اقیانوسی ابتدایی سطح سیاره را پوشانده بود و تنها بخش کوچکی از پوسته از مواد قارهای تشکیل شده بود. با گذشت زمان، فعالیتهای آتشفشانی، حرکت صفحات و پیوستن تودههای کوچک خشکی به یکدیگر به افزایش وسعت مواد قارهای کمک کرد.
بعدها نیز قارهها در جای ثابتی باقی نماندند. حدود ۴۸۰ میلیون سال پیش، بیشتر آنها به شکل تودههای پراکندهای در نزدیکی یا پایینتر از خط استوا قرار داشتند. اما حدود ۲۴۰ میلیون سال پیش، تقریبا تمام خشکیهای جهان به یکدیگر پیوسته بودند و ابرقاره بزرگی را تشکیل میدادند. این خشکی عظیم که «پانگهآ» نام دارد، حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش شروع به شکافتن کرد و قطعات آن بهتدریج به سوی موقعیتهای امروزی حرکت کردند.
امروز نیز حرکت صفحات زمینساختی متوقف نشده است. برای مثال، آمریکای شمالی و اروپا با سرعت تقریبی ۲٫۵ سانتیمتر در سال از یکدیگر دور میشوند. برخورد صفحه هند با صفحه اوراسیا نیز همچنان بر تغییر شکل پوسته و رشد رشتهکوه هیمالیا اثر میگذارد. در نتیجه، قارهها را نباید خشکیهایی ثابت و تغییرناپذیر دانست؛ آنها حاصل فرایندی زمینشناختی هستند که از میلیاردها سال پیش آغاز شده و همچنان ادامه دارد.
هنوز همه داستان نخستین قارهها روشن نیست
با وجود پیشرفت روشهای بررسی سنگها و مواد معدنی، هنوز نمیتوان با قطعیت گفت نخستین خشکیهای گسترده دقیقاً چه زمانی پدید آمدند یا همه مناطق زمین در آن دوران از چه سازوکار زمینشناختی پیروی میکردند.
جان ولی نیز تأکید میکند که یافتههای جدید دانشگاه «ویسکانسین-مدیسن» به معنای پاسخ قطعی به تمام پرسشهای مربوط به زمین اولیه نیست. به گفته او، این شواهد نشان میدهد خشکی میتوانسته در زمانی بسیار دور از تاریخ زمین، محیطی مناسب برای سکونت و شکلگیری شرایط زیستپذیر فراهم کند؛ اما زمان دقیق پیدایش نخستین حیات همچنان مشخص نیست.
شاید یکی از جالبترین نکات این داستان همین باشد: بخشی از تاریخ نخستین قارهها در بلورهایی نهفته است که بدون ابزارهای آزمایشگاهی پیشرفته بهسختی دیده میشوند. دانشمندان با خواندن نشانههای شیمیایی این دانههای کوچک، تلاش میکنند تصویری از زمینی را بازسازی کنند که میلیاردها سال پیش، هنوز در حال ساختن نخستین خشکیهای خود بود.
انتهای پیام/