راز بقای انسان در ماه، در پتوهای نجات اضطراری پنهان شده است
به گزارش خبرگزاری آنا به نقل از «ساینسدیلی» (ScienceDaily)؛ مواد مورد استفاده در ساختوسازهای ماه باید بتوانند در برابر حملونقل، نصب، ضربههای ناخواسته و سالها جابهجایی و استفاده مقاومت کنند. بسیاری از بهترین مواد عایق، برخلاف انتظار، بسیار شکنندهاند و به همین علت برای شرایط دشوار یک پایگاه عملیاتی روی ماه چندان مناسب نیستند.
پژوهشگران دانشگاه پنسیلوانیا ممکن است راهحلی را در مادهای آشنا و غیرمنتظره یافته باشند: مایلار. این پلاستیک سبک در محصولات روزمرهای مانند لفافهای بستهبندی مواد غذایی استفاده میشود و هنگامی که با آلومینیوم پوشش داده شود، در ساخت پتوهای نجات اضطراری به کار میرود؛ همان پتوهای بازتابندهای که به دوندگان ماراتن کمک میکنند گرمای بدن خود را حفظ کنند. گروه پژوهشی با چیدن صدها لایه بسیار نازک مایلار روی یکدیگر و طراحی دقیق این لایهها، نوعی عایق ساخته است که حتی پس از خمشدن یا قرار گرفتن زیر فشار شدید نیز کارایی خود را حفظ میکند.
این پژوهش که در نشریه ACS Applied Materials & Interfaces منتشر شده، مادهای را معرفی میکند که «چیدمان لایهای ترکیبی فیلم عایق» یا «هایلیفز» (HyLIFS) نام دارد. مزیت اصلی این ماده، ترکیب دو ویژگی است که دستیابی همزمان به آنها دشوار است: عایقکاری حرارتی بسیار خوب و مقاومت در برابر آسیبهای فیزیکی.
«ایگور بارگاتین»، نویسنده ارشد پژوهش و دانشیار مهندسی مکانیک و مکانیک کاربردی، میگوید: «این لایههای مایلار میتوانند خم شوند، فشار فشاری قابلتوجهی را تحمل کنند و عملکرد عایق خود را حفظ کنند. این ویژگیها ممکن است امکان بستهبندی و حملونقل آنها را فراهم کند و به آنها اجازه دهد در طول سالهای استفاده، جابهجایی و برخوردهای خشن را تاب بیاورند».
اگر مهندسان در نهایت بتوانند این ماده را در مقیاس بزرگ تولید کنند، ممکن است از آن برای محافظت از زیستگاههای قمری، لباسهای فضانوردی و دیگر تجهیزاتی استفاده شود که قرار است برای مدت طولانی در خلأ فضا کار کنند.
«دانیل آر. لوین»، نویسنده نخست پژوهش که بهتازگی دکترای شیمی خود را از دانشگاه پنسیلوانیا دریافت کرده و دارای مدرک کارشناسی ارشد مهندسی مکانیک و مکانیک کاربردی نیز هست، میگوید: «ترکیب مقاومت حرارتی و استحکام مکانیکی برای استفاده بلندمدت روی ماه اهمیت حیاتی دارد. این ماده میتواند راه را برای ساخت عایقهای قمری ارزانقیمت، بادوام و قابل استفاده مجدد هموار کند».
چرا پایگاههای قمری به عایقهای مقاومتری نیاز دارند؟
طراحی عایق برای ماه مستلزم ایجاد تعادلی دشوار است. یک ماده باید انتقال گرما در خلأ را کاهش دهد و در عین حال، آنقدر استحکام داشته باشد که در برابر فشارها و تنشهای ناشی از استفاده روزمره مقاومت کند.
برخی مواد موجود در جلوگیری از انتقال گرما عملکرد فوقالعادهای دارند، اما در برابر آسیبهای فیزیکی محافظت چندانی ایجاد نمیکنند. برای مثال، آئروژلها عمدتا از فضای خالی تشکیل شدهاند؛ ویژگی که آنها را بسیار سبک و در حفظ گرما مؤثر میکند. از این مواد در کاربردهای مختلفی، از خطوط لوله صنعتی گرفته تا مریخنوردهای ناسا، استفاده شده است. با این حال، ساختار داخلی ظریف آنها ممکن است در برابر ضربه و فشردگی آسیبپذیر باشد.
یکی دیگر از فناوریهای پرکاربرد در فضا، عایق چندلایه است که از ورقههای بازتابندهای تشکیل میشود که با فاصلهدهندههای عایق از یکدیگر جدا شدهاند. این ساختار بهویژه در کاهش انتقال گرما از طریق تابش عملکرد خوبی دارد، اما برای تحمل وزن قابلتوجه طراحی نشده است. حتی تماسهای معمولی نیز ممکن است باعث پارگی یا آسیبهای دیگر در آن شوند.
تقویت عایقها اغلب مشکل دیگری ایجاد میکند: تغییراتی که باعث افزایش دوام ماده میشوند، ممکن است به عبور گرمای بیشتر نیز منجر شوند. برای زیرساختهای آینده ماه، مهندسان به مادهای نیاز دارند که بدون کاهش عملکرد حرارتی، در برابر آسیب مقاومت کند.
بارگاتین میگوید: «برای زیرساختهای قمری، در حالت ایدهآل هر دو ویژگی را میخواهیم. ماده ایدهآل باید هم در برابر آسیب مقاوم باشد و هم از اتلاف گرما جلوگیری کند».
چگونه مایلار معمولی به عایقی قدرتمند برای فضا تبدیل شد؟
پژوهشگران دانشگاه پنسیلوانیا بر مایلار تمرکز کردند؛ پلاستیکی شناختهشده که نام علمی آن پلیاتیلن ترفتالات با جهتگیری دومحوره یا «بوپت» (BoPET) است. این پلیمر که از قبل کاربرد گستردهای در فناوری هوافضا دارد، در پتوهای نجات اضطراری سبک نیز به کار میرود؛ پتوهایی که پس از مسابقات ماراتن توزیع میشوند. افزودن پوششی فلزی مانند آلومینیوم به مایلار باعث میشود این ماده تابش فروسرخ را بازتاب دهد و به جلوگیری از خروج گرما کمک کند.
پژوهشگران بهجای تکیه بر یک ورقه، بررسی کردند که اگر تعداد زیادی لایه نازک روی یکدیگر قرار گیرند، چه اتفاقی میافتد. آنها ضخامتهای متفاوتی از فیلم را آزمایش کردند و برای سفتتر کردن برخی نمونهها، پوششهایی فوقالعاده نازک از اکسید آلومینیوم، که آلومینا نیز نامیده میشود، روی آنها قرار دادند.
سرهم کردن لایههای آزمایشی برخلاف سادگی ایده اولیه، کار دشواری بود. هر فیلم ظریف باید بهصورت جداگانه در جای خود قرار میگرفت و این کار به دقت و صرف زمان زیادی نیاز داشت.
لوین میگوید: «در حال حاضر، این فرایند بسیار زمانبر است. ما برای جابهجایی و روی هم قرار دادن فیلمهای ظریف از دو جفت موچین و وزنههای کوچک استفاده میکنیم. حتی نفس کشیدن در نزدیکی این لایهها میتواند باعث پراکنده شدن آنها شود».
با وجود سادگی ایده اصلی، آزمایشها ترکیبی چشمگیر از ویژگیها را نشان دادند بهترین چیدمانهای لایهای در خلأ، رسانایی گرمایی قابلمقایسهای با دیگر مواد پیشرفته عایق خلأ داشتند و در عین حال انعطافپذیری خود را حفظ کردند.
پژوهشگران همچنین این ماده را زیر فشاری آزمایش کردند که مشابه فشاری بود که عایقها ممکن است در داخل یک زیستگاه قمری تجربه کنند؛ جایی که فشار هوای داخل زیستگاه به دیوارههایی نیرو وارد میکند که در سمت بیرونی خود در معرض خلأ قرار دارند.
آزمایشهای مکانیکی بیشتر نشان دادند نمونههای دارای پوشش آلومینا میتوانستند بیشترین تنش فشاری قابلاعمال با تجهیزات آزمایشگاهی را تحمل کنند و در همان حال، عملکرد عایق خود را حفظ کنند. نتایج نشان دادند که افزایش دوام لزوما به معنای چشمپوشی از محافظت حرارتی نیست.
فشار خردکننده، دوام غیرمنتظره ماده را آشکار کرد
یکی از چشمگیرترین یافتهها زمانی به دست آمد که گروه پژوهشی ماده را بارها تحت فشار قرار داد. حتی خود پژوهشگران نیز از مقاومت لایههای نازک پلاستیکی شگفتزده شدند.
نمونهها تا حدود ۲۰ مگاپاسکال فشرده شدند؛ فشاری که با متمرکز کردن نیرویی معادل حدود ۲۰۰ پوند روی سطحی به اندازه نوک انگشت قابل مقایسه است. پژوهشگران به یک بار آزمایش بسنده نکردند، بلکه این فرایند را ۱۰ بار تکرار کردند.
لوین میگوید: «نگران بودیم که ماده زیر چنین تنش فشاری شدیدی از کار بیفتد، اما این چیدمانهای لایهای فقط یک چرخه فشار شدید را تحمل نکردند؛ آنها ۱۰ چرخه متوالی را پشت سر گذاشتند».
این مقاومت در برابر آسیب میتواند برای اکتشاف ماه بسیار ارزشمند باشد. هر قطعه تجهیزاتی که قرار است به ماه برده شود، ابتدا باید دشواریهای بستهبندی، پرتاب، حملونقل و نصب را پشت سر بگذارد. عایقی که بتواند خم شود، فشار را تحمل کند و احتمالا دوباره مورد استفاده قرار گیرد، مزایای عملی قابلتوجهی خواهد داشت.
دوام این ماده پس از پایان ساختوساز نیز اهمیت خود را حفظ میکند. فضانوردانی که در یک زیستگاه قمری زندگی و کار میکنند، ممکن است هنگام تعمیر و نگهداری یا انجام فعالیتهای معمول، ناخواسته به عایق ضربه بزنند یا آن را تحت فشار قرار دهند.
بارگاتین میگوید: « میتوان از این چیدمانهای لایهای برای عایقکاری یک زیستگاه قمری استفاده کرد، اما فضانوردان ناگزیر ممکن است در برخوردهای کوچک روزمره به آنها ضربه بزنند. وقتی درباره سکونت بلندمدت روی ماه صحبت میکنیم، داشتن موادی مقاوم که بتوانند به اندازه کافی دوام بیاورند، واقعا اهمیت دارد».
ذرات ریز، راز پنهان انتقال گرما را آشکار میکنند
آزمایشها علاوه بر نشان دادن دوام این ماده، سرنخ مهمی درباره چگونگی انتقال گرما میان لایههای مایلار به دست دادند.
این کشف به ذرات میکروسکوپیای مربوط میشد که از قبل در فیلمهای پلاستیکی تولیدشده به روش صنعتی وجود دارند. ورقههای بسیار نازک بهطور طبیعی تمایل دارند به یکدیگر و سطوح مجاور بچسبند؛ مسئلهای که تولید و جابهجایی آنها را دشوار میکند. برای جلوگیری از این اتفاق، تولیدکنندگان ذرات ریز موسوم به «ضدچسبندگی» به ماده اضافه میکنند. این ذرات اندکی بالاتر از سطح پلاستیک قرار میگیرند و مانع چسبیدن ورقههای مجاور به یکدیگر میشوند.
اگرچه تولیدکنندگان مدتهاست از علت مفید بودن این ذرات آگاهاند، تأثیر آنها بر انتقال گرما در چیدمانهای لایهای مایلار توجه چندانی دریافت نکرده بود.
عایقهای چندلایه سنتی مورد استفاده در فضا، عمدتا برای کنترل گرمای منتقلشده از طریق تابش طراحی شدهاند. به همین علت، پژوهشگران انگیزه کمتری برای بررسی این موضوع داشتهاند که نقاط تماس فیزیکی کوچک میان فیلمها چگونه ممکن است بر رسانش گرما تأثیر بگذارند.
گروه پژوهشی دانشگاه پنسیلوانیا این احتمال را با ساخت مدلهای ریاضی انتقال گرما میان لایههای منفرد بررسی کرد و پیشبینیهای این مدلها را با اندازهگیریهای آزمایشگاهی مقایسه کرد.
یافتهها نشان میدهند که در خلأ، بخش زیادی از گرمایی که از یک ورقه مایلار به ورقه بعدی منتقل میشود، از طریق نقاط تماس کوچکی عبور میکند که ذرات ضدچسبندگی ایجاد کردهاند.
این نتیجه میتواند پیامدهای مهمی برای طراحی عایقهای آینده داشته باشد. مهندسان بهجای آنکه این ذرات را صرفا ویژگی جانبی پلاستیکهای تجاری در نظر بگیرند، ممکن است اندازه، تعداد و محل قرارگیری آنها را بهطور هدفمند کنترل کنند تا انتقال ناخواسته گرما کاهش یابد.
چرا پلاستیک نازکتر همیشه عایق بهتری نیست؟
نقش این ذرات میکروسکوپی به توضیح نتیجه غیرمنتظره دیگری نیز کمک کرد.
پژوهشگران در ابتدا تصور میکردند ورقههای نازکتر مایلار عایق بهتری تولید میکنند. استفاده از فیلمهای نازکتر این امکان را فراهم میکرد که تعداد بیشتری لایه در فضای یکسان قرار گیرد و در نتیجه، گرما برای عبور از ماده با مرزهای بیشتری روبهرو شود.
با این حال، آزمایشها این انتظار را بهطور کامل تأیید نکردند. هنگامی که نازکترین فیلمهایی که گروه توانسته بود ویژگیهایشان را با موفقیت اندازهگیری کند، با آلومینا پوشش داده شدند، عملکرد حرارتی آنها مشابه فیلمهایی با ضخامت متوسط بود.
پژوهشگران احتمال میدهند ذرات ضدچسبندگی در توضیح این موضوع نقش داشته باشند. در ورقههای نازکتر، این ذرات میتوانند تماس بیشتری میان لایههای مجاور ایجاد کنند و مسیرهای بیشتری برای عبور گرما از ماده به وجود آورند. این نقاط تماس اضافی ممکن است مزیت مورد انتظار از افزایش تعداد لایهها را خنثی کنند.
این یافته نشان میدهد که نازکتر کردن فیلمها لزوما بهترین راهکار نیست. مهندسان باید علاوه بر ضخامت، نحوه خمشدن و تغییر شکل ورقهها زیر فشار و همچنین تعداد و آرایش نقاط تماس میکروسکوپی را نیز در نظر بگیرند.
لوین میگوید: «وقتی لایهها را فشرده میکنید، وضعیت نقاط تماس تغییر میکند. موضوع فقط به حداقل رساندن ضخامت فیلم یا تعداد ذرات محدود نمیشود؛ باید تغییر نقاط تماس و تغییر شکل فیلمها با افزایش فشار را نیز در نظر بگیریم».
در نهایت، توانایی این چیدمانهای لایهای در محدود کردن انتقال گرما به چند عامل وابسته است که بر یکدیگر تأثیر میگذارند؛ از جمله ضخامت و سختی پلاستیک و نحوه توزیع ذرات درون آن.
از نمونههای کوچک آزمایشگاهی تا پایگاههای آینده روی ماه
با وجود امیدوارکننده بودن نتایج اولیه، عایق جدید هنوز فاصله زیادی تا استفاده در ساختوسازها در ماه دارد.
نمونههای آزمایشی هایلیفز در حال حاضر تنها حدود یک سانتیمتر مربع مساحت دارند و تولید آنها به ساعتها برش دقیق و چیدن دستی لایهها نیاز دارد. چنین فرایند زمانبری برای تولید ورقههای بزرگی که بتوانند یک زیستگاه کامل را عایقکاری کنند، عملی نخواهد بود.
برای آنکه این ماده در مقیاس بزرگتر کاربردی شود، پژوهشگران باید روش تولید کارآمدتری پیدا کنند. یکی از راههای احتمالی، اعمال پیوسته پوششها روی رولهای بزرگ مایلار است؛ با استفاده از روشهای تولیدی که در نهایت میتوانند به ساخت ورقههایی با ابعاد چند متر، بهجای چند سانتیمتر، منجر شوند.
چنین روشی ممکن است به مهندسان اجازه دهد پیش از مونتاژ و تبدیل ورقهها به چیدمان بزرگتر، ضخامت پلاستیک، پوششهای محافظ و توزیع ذرات ضدچسبندگی را نیز تنظیم کنند.
با این حال، پرسشهای مهمی همچنان بیپاسخ ماندهاند. پژوهشگران هنوز باید مشخص کنند که آیا نمونههای بزرگتر این ماده نیز همان ویژگیهای عایقکاری و استحکام مکانیکی مشاهدهشده در آزمایشگاه را حفظ میکنند یا خیر. آزمایشهای بیشتر همچنین باید نشان دهند که این چیدمانهای لایهای تا چه اندازه میتوانند خمشدنهای مکرر، ضربههای ناخواسته، خراشیدگی و دیگر فرسودگیهای ناشی از استفاده واقعی را تحمل کنند.
اگر این چالشها برطرف شوند، این فناوری میتواند عایقی سبک، انعطافپذیر و بادوام برای زیستگاههای قمری، مریخنوردها، تجهیزات الکترونیکی و دیگر سامانههای فعال در فضا فراهم کند.
از نظر لوین، نتایج این پژوهش درس گستردهتری نیز درباره مهندسی مواد دارند: حتی محصولات آشنا و معمولی هم زمانی که پژوهشگران رفتار ساختاری آنها را در شرایط متفاوت بررسی میکنند، ممکن است قابلیتهایی غیرمنتظره از خود نشان دهند.
او میگوید: «در نهایت، سادهترین آرایش بهترین نتیجه را به همراه داشت».
انتهای پیام/