پیشرفت صنعت فضایی چطور امنیت غذایی مردم را افزایش میدهد؟
به گزارش خبرگزاری آنا، امنیت غذایی در جهان امروز دیگر فقط به میزان بارندگی، وسعت زمینهای کشاورزی یا حجم ذخایر آب وابسته نیست. داده، فناوری و تصمیمگیری دقیق به همان اندازه اهمیت پیدا کردهاند؛ تا جایی که بسیاری از کشورها، ماهوارهها را به یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت کشاورزی و تأمین غذای مردم تبدیل کردهاند. فناوری فضایی اکنون از مرحله رقابتهای علمی عبور کرده و به ابزاری برای مدیریت مزارع، پیشبینی خشکسالی، کنترل مصرف آب، مقابله با آفات، برآورد میزان تولید محصولات و حتی تنظیم بازار مواد غذایی تبدیل شده است.
هرچه اطلاعات دقیقتر و بههنگامتری از وضعیت زمینهای کشاورزی، منابع آب و روند رشد محصولات در اختیار سیاستگذاران قرار گیرد، تصمیمگیری درباره تولید، واردات، صادرات و تنظیم بازار نیز با خطای کمتری انجام خواهد شد؛ موضوعی که در نهایت میتواند از نوسان قیمت محصولات غذایی و هدررفت منابع جلوگیری کند.
کشاورزی از نگاه ماهوارهها
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد «فائو» و دفتر امور فضای ماورای جو سازمان ملل متحد (UNOOSA) در تازهترین گزارش مشترک خود با عنوان Leveraging Space Technology for Agricultural Development and Food Security، فناوریهای فضایی را یکی از مهمترین ابزارهای تحقق امنیت غذایی در دهههای آینده معرفی کردهاند.
این سازمان در گزارش تازۀ خود میآورد: «فناوری فضایی به یک عامل تحولآفرین تبدیل شده است. تصاویر ماهوارهای، دادههای سامانههای موقعیتیابی و کاربردهای یکپارچه آنها اکنون ابزارهایی حیاتی برای کشاورزی هستند و به کشاورزان، مدیران و سیاستگذاران کمک میکنند سلامت محصولات را پایش کنند، منابع آب را مدیریت کنند، آفات را شناسایی و کنترل کنند و برای مخاطرات جوی برنامهریزی داشته باشند.»
این عبارت شاید در نگاه نخست کاملاً تخصصی به نظر برسد، اما ترجمه عملی آن برای زندگی روزمره مردم بسیار ساده است؛ هرچه اطلاعات دقیقتری درباره وضعیت مزارع، رطوبت خاک، سلامت گیاهان، منابع آب و روند رشد محصولات وجود داشته باشد، احتمال بروز کمبود مواد غذایی، افزایش ناگهانی قیمتها و تصمیمگیریهای دیرهنگام نیز کاهش پیدا میکند.
همین رویکرد در بسیاری از کشورهای دنیا موجب شده است که سرمایهگذاری در صنعت فضایی، دیگر صرفاً به عنوان یک پروژه علمی یا فناورانه دیده نشود، بلکه بخشی از سیاستهای امنیت غذایی و توسعه اقتصادی محسوب شود.
حسن سالاریه رئیس سازمان فضایی ایران در گفتوگوی چند روز قبل خود با آناتک هم بر همین موضوع تأکید کرد و گفت تصاویر و دادههای ماهوارهای امروز یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت منابع آب، کشاورزی، محیطزیست و مدیریت بحران به شمار میروند. به گفته وی، برآورد سطح زیرکشت، پیشبینی میزان برداشت محصولات، برنامهریزی برای صادرات یا واردات و حتی مدیریت منابع آبی، بدون استفاده از دادههای فضایی دیگر با دقت مطلوب امکانپذیر نیست.
هر مزرعه یک مرکز داده
کشاورزی سنتی بر پایه تجربه کشاورزان شکل گرفته است؛ تجربهای ارزشمند که طی نسلهای مختلف منتقل شده است. کشاورزی مدرن، اما علاوه بر تجربه، به اطلاعات لحظهای نیز نیاز دارد. ماهوارهها هر چند روز یکبار از زمینهای کشاورزی تصویربرداری میکنند و اطلاعات دقیقی درباره میزان رطوبت خاک، سلامت گیاه، دمای سطح زمین، وضعیت پوشش گیاهی و حتی احتمال شیوع برخی بیماریهای گیاهی در اختیار کارشناسان قرار میدهند.
آژانس فضایی آمریکا موسوم به ناسا نیز امنیت غذایی را یکی از مأموریتهای اصلی برنامههای علوم زمین خود معرفی کرده است. در توضیح این برنامه آمده است: «مشاهدات زمین، مدلهای علمی و دانش حاصل از آنها میتواند تابآوری نظامهای غذایی را افزایش دهد. دادههای سنجش از دور ماهوارهای به تصمیمگیران کمک میکند رویکرد خود نسبت به کشاورزی و امنیت غذایی را متحول کنند.»
برنامه NASA Harvest که با همکاری دانشگاه مریلند و مجموعهای از سازمانهای بینالمللی اجرا میشود نیز از همین فناوری برای پایش مزارع، پیشبینی عملکرد محصولات و کمک به تصمیمگیری دولتها استفاده میکند. این برنامه تأکید میکند دادههای ماهوارهای میتوانند شکافهای اطلاعاتی موجود در بخش کشاورزی را کاهش دهند و تصمیمگیریها را دقیقتر کنند.
چنین تجربهای نشان میدهد ارزش واقعی صنعت فضایی، تنها در ساخت ماهواره یا پرتاب موفق آن خلاصه نمیشود؛ بلکه زمانی آشکار میشود که دادههای تولیدشده به دست کشاورزان، مدیران منابع آب و برنامهریزان اقتصادی برسد و مبنای تصمیمگیری قرار گیرد.
تجربه هند؛ وقتی فناوری به کمک کشاورز میآید
هند یکی از کشورهایی است که طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در استفاده از تصاویر ماهوارهای، هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال برای مدیریت کشاورزی انجام داده است. دولت این کشور با همکاری سازمان تحقیقات فضایی هند (ISRO) و مراکز پژوهشی، سامانههایی ایجاد کرده که به کمک آنها سطح زیرکشت، وضعیت بارندگی، سلامت مزارع و احتمال بروز تنش آبی بهصورت مستمر پایش میشود.
فائو نیز در گزارشی با عنوان Transforming Food Systems in India with Digital Agriculture مینویسد: «فناوریهای دیجیتال در حال متحول کردن کشاورزی هند هستند؛ این فناوریها به افزایش تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی و تقویت امنیت غذایی و تغذیه کمک میکنند.»
این گزارش توضیح میدهد که استفاده از فناوریهایی مانند تصاویر ماهوارهای، سنجش از دور، هوش مصنوعی، پهپادها و سامانههای اطلاعاتی باعث شده کشاورزان بتوانند زمان مناسب کاشت، آبیاری، کوددهی و برداشت را با دقت بیشتری انتخاب کنند؛ موضوعی که علاوه بر افزایش عملکرد، مصرف آب و نهادههای کشاورزی را نیز کاهش داده است.
سالاریه، معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان فضایی ایران در همان گفتوگوی خود با خبرگزاری آنا بر همین ظرفیت تأکید کرده بود و گفته بود مدیریت منابع آب، برآورد ذخایر برفی، پایش سطح زیرکشت و برنامهریزی برای صادرات یا واردات محصولات کشاورزی، از مهمترین کاربردهای دادههای ماهوارهای در ایران به شمار میرود؛ ظرفیتی که با توجه به محدودیت منابع آبی و تغییرات اقلیمی، میتواند نقشی تعیینکننده در آینده امنیت غذایی کشور ایفا کند.
امنیت غذایی از فضا آغاز میشود
بحران غذایی معمولاً از زمانی آغاز میشود که اطلاعات دقیق در اختیار تصمیمگیران قرار نگیرد. خشکسالی، آفات، سرمازدگی یا کاهش تولید اگر دیر شناسایی شوند، آثار آنها تنها متوجه کشاورزان نخواهد بود، بلکه در نهایت سفره همه مردم را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
بر همین اساس، سازمان ملل متحد تأکید میکند فناوریهای فضایی از پایش خاک و منابع آب گرفته تا پیشبینی خشکسالی و برنامهریزی آبیاری، به یکی از ارکان تحقق هدف «ریشهکن کردن گرسنگی» در جهان تبدیل شدهاند.
همین دادهها هستند که میتوانند فاصله میان یک برداشت موفق و یک بحران غذایی را رقم بزنند؛ موضوعی که اهمیت سرمایهگذاری در فناوریهای فضایی را از یک پروژه علمی فراتر برده و آن را به بخشی از زیرساخت امنیت غذایی کشورها تبدیل کرده است.
ماهوارهها چگونه سفره مردم را حفظ میکنند؟
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد مهمترین دستاورد فناوری فضایی، تنها افزایش تولید محصولات کشاورزی نیست؛ بلکه کاهش ریسک تصمیمگیری در تمام زنجیره تأمین غذاست. ماهوارهها امروز از مرحله ثبت تصاویر ساده عبور کردهاند و با بهرهگیری از هوش مصنوعی، دادههای هواشناسی، سنجش از دور و سامانههای مکانیابی، تصویری دقیق از آینده تولید محصولات در اختیار دولتها قرار میدهند. همین اطلاعات باعث میشود سیاستگذاران پیش از وقوع بحران، برای واردات، صادرات، ذخیرهسازی و تنظیم بازار برنامهریزی کنند.
اتحادیه اروپا یکی از نمونههای موفق استفاده از فناوری فضایی در مدیریت کشاورزی را در قالب برنامه Copernicus اجرا کرده است. تصاویر ماهوارهای این سامانه، سلامت محصولات، میزان رطوبت خاک، تنش آبی، تغییرات پوشش گیاهی و روند رشد مزارع را بهصورت مستمر پایش میکند. کمیسیون اروپا درباره این سامانه مینویسد: «دادههای کوپرنیکوس از کشاورزی پایدار، مدیریت منابع طبیعی و امنیت غذایی پشتیبانی میکنند و امکان تصمیمگیری مبتنی بر شواهد را برای مدیران و کشاورزان فراهم میسازند.»
ارزش این اطلاعات زمانی مشخص میشود که بدانیم بسیاری از تصمیمهای اقتصادی کشورها، ماهها پیش از برداشت محصول اتخاذ میشود. برآورد میزان تولید گندم، ذرت، برنج یا دانههای روغنی، تعیینکننده سیاستهای وارداتی، صادراتی و حتی قیمت این محصولات در بازارهای جهانی است. هرچه این برآوردها دقیقتر باشد، احتمال شوکهای قیمتی نیز کاهش پیدا میکند.
معاون وزیر ارتباطات نیز در گفتوگوی اخیر خود با آناتک گفته بود که برآورد سطح زیرکشت پیش از برداشت محصول، امکان برنامهریزی برای صادرات یا واردات بهموقع را فراهم میکند و همین موضوع یکی از مهمترین کاربردهای دادههای ماهوارهای در اقتصاد کشور است.
برزیل و استرالیا؛ تجربه مدیریت هوشمند منابع
برزیل که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات کشاورزی جهان به شمار میرود، سالهاست از تصاویر ماهوارهای برای مدیریت اراضی کشاورزی، پایش جنگلها، کنترل تغییر کاربری زمین و برآورد میزان تولید محصولات استفاده میکند. مؤسسه ملی پژوهشهای فضایی برزیل (INPE) با انتشار دادههای ماهوارهای، امکان تصمیمگیری سریع دولت و تولیدکنندگان را فراهم کرده است.
استرالیا نیز با وجود اقلیم خشک و بارندگی نامنظم، توسعه سامانههای پایش ماهوارهای را در اولویت قرار داده است. سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی این کشور (CSIRO) اعلام کرده است که تصاویر ماهوارهای به کشاورزان کمک میکند بهرهوری آب را افزایش دهند، مصرف کود را کاهش دهند و خسارت ناشی از خشکسالی را بهتر مدیریت کنند.
شباهت شرایط اقلیمی ایران با بسیاری از مناطق خشک استرالیا باعث شده عدهای معتقد باشند تجربه این کشور میتواند برای مدیریت منابع آب ایران نیز قابل استفاده باشد.
اقتصاد فضا؛ سودی فراتر از صنعت فضایی
بخش مهمی از گفتوگوی چند روز قبل رئیس سازمان فضایی ایران با آنا نیز به اقتصاد این فناوری اختصاص داشت. وی به ما گفت که صنعت فضایی زمانی به بلوغ میرسد که خدمات آن وارد زندگی مردم شود و صرفاً به پرتاب ماهواره محدود نماند.
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به ارزش اقتصادی دادههای فضایی اضافه کرده بود: «هر واحد پولی که در صنعت فضایی سرمایهگذاری شود، میتواند چندین برابر، حتی تا ۱۰ برابر و بیشتر، در سایر حوزهها صرفهجویی ایجاد کرده و به بهرهوری بینجامد.»
این ارزیابی با گزارشهای بینالمللی نیز همخوانی دارد. انجمن جهانی اقتصاد در گزارشی درباره اقتصاد فضایی تأکید میکند که ارزش اصلی صنعت فضا، نه در ساخت ماهواره، بلکه در خدماتی نهفته است که این فناوری برای حملونقل، کشاورزی، بیمه، مدیریت بحران، ارتباطات و اقتصاد دیجیتال ایجاد میکند.
سازمان جهانی اقتصاد در بخش دیگری از این گزارش تصریح میکند: «دادههای فضایی به یکی از مهمترین زیرساختهای اقتصاد آینده تبدیل خواهند شد.» چنین نگاهی نشان میدهد فناوری فضایی دیگر یک صنعت مستقل نیست؛ بلکه زیرساخت بسیاری از صنایع دیگر محسوب میشود.
فناوری که به سفره مردم میرسد
نتیجه استفاده از فناوری فضایی را شاید نتوان در نخستین نگاه مشاهده کرد، اما آثار آن در بخشهای مختلف زندگی مردم قابل لمس است. کشاورزی که از میزان واقعی رطوبت خاک اطلاع دارد، آب کمتری مصرف میکند. مدیری که پیش از برداشت محصول از میزان تولید گندم آگاه است، برای واردات یا صادرات تصمیم دقیقتری میگیرد. سامانهای که وقوع خشکسالی را چند ماه زودتر پیشبینی میکند، فرصت کافی برای مدیریت منابع آب در اختیار مسئولان قرار میدهد. بیمهگر نیز با استفاده از تصاویر ماهوارهای میتواند خسارت مزارع را سریعتر و دقیقتر ارزیابی کند.
همین زنجیره در نهایت به ثبات بیشتر بازار، کاهش هزینههای تولید، افزایش بهرهوری، کاهش ضایعات و امنیت غذایی پایدار منجر میشود؛ موضوعی که امروز بسیاری از کشورهای جهان آن را یکی از پایههای حکمرانی هوشمند در بخش کشاورزی میدانند.
سالاریه در بخش دیگری از گفتوگوی خود با خبرگزاری آنا به این موضوع هم اشاره کرده بود که توسعه فناوری فضایی باید به ارائه خدمت به مردم منجر شود. از نگاه او، زمانی صنعتی فضایی به بلوغ نهایی رسیده است که دستاوردهای آن در مدیریت منابع آب، کشاورزی، اقتصاد دیجیتال، مدیریت بحران و ارتقای کیفیت زندگی مردم نمود پیدا کند.
مرور تجربه کشورهای مختلف نیز نشان میدهد امنیت غذایی در قرن بیستویکم دیگر فقط در مزارع رقم نمیخورد؛ بخشی از آن از مدار زمین آغاز میشود؛ جایی که ماهوارهها بیوقفه داده تولید میکنند تا دولتها بتوانند تصمیمهای دقیقتر بگیرند و مردم با اطمینان بیشتری از پایداری سفرههای خود بهرهمند شوند.
انتهای پیام/
