خودکفایی در تولید آزمایشگاهی گیاه دارویی «ثعلب»؛ دانش بومی که راه واردات را میبندد
تکنیک تکثیر آزمایشگاهی گیاه ثلعب، حاصل بیش از ۱۵ سال تحقیق، اجرای طرحهای پژوهشی و پایاننامههای دانشگاهی است و این تکنیک توانسته یکی از پیچیدهترین مراحل زیستی این گیاه، یعنی جوانهزنی بذرهای بسیار ریز آن را در شرایط آزمایشگاهی امکانپذیر کند؛ دستاوردی که زمینه تجاریسازی و تولید انبوه ثعلب ایرانی را فراهم خواهد کرد.
علیاکبر مظفری، عضو هیئت علمی دانشگاه کردستان با درجه استادی و مدیرعامل شرکت دانشبنیان یاختهکشت آران بردیای کردستان، در گفتوگو با آناتک، درباره فعالیتهای این مجموعه اظهار کرد: «حدود ۱۵ سال است که ایده راهاندازی این شرکت به ذهن ما رسید و تصمیم گرفتیم در قالب فعالیتهای پژوهشی، بسیاری از مسائل ناگفته و ناشناخته این حوزه را آشکار کنیم. در همین مسیر به گیاه ثعلب علاقهمند شدیم. این گیاه یکی از گونههایی است که از گذشته مورد استفاده قرار گرفته است.»
وی افزود: «متأسفانه به دلیل ارزش اقتصادی بسیار بالایی که این گیاه دارد، امروز هر کیلوگرم غده خشک آن حدود ۳۵ میلیون تومان قیمت دارد و در خارج از کشور نیز ارزش آن به چند هزار یورو یا دلار میرسد. به همین دلیل مردم آشنایی خاصی با این گیاه دارند.»
ثعلب؛ گیاهی با کاربردهای دارویی و صنعتی
مظفری در تشریح این گیاه گفت: «سه گروه ثعلب در دنیا وجود دارد؛ ثعلبهای هوازی، ثعلبهای آبزی و ثعلبهای خاکزی؛ ثعلبهای هوازی همان ارکیدههایی هستند که گلهای زینتی دارند و در سراسر دنیا بسیار گرانقیمت و پرطرفدار هستند و شاید چند هزار نوع مختلف از آنها وجود داشته باشد. گروه دوم، ثعلبهای آبزی هستند که در آب زندگی میکنند و خاصیت دارویی یا ارزش زینتی ندارند.»
مدیرعامل این شرکت دانشبنیان خاطرنشان کرد: «ثعلبهای خاکزی که در ایران نیز عمدتاً از همین گروه هستند، غالباً دارای خواص دارویی و صنعتی هستند. برای مثال، مادهای که باعث کشآمدن بستنی میشود از پودر همین گیاه تهیه میشود. به دلیل همین کاربردهای صنعتی و دارویی، این گیاه از گذشته مورد توجه مردم بوده است.»
وی افزود: «متأسفانه برداشتهای بیرویه باعث شده این گیاه تا حد زیادی در معرض نابودی قرار گیرد. امروز اگر بخواهید یک گونه از این گیاه را پیدا کنید، باید مناطق مختلفی را جستوجو کنید و شاید تنها چند بوته از آن پیدا شود یا حتی هیچ نمونهای یافت نشود. این یکی از مشکلات اساسی این گیاه است.»
۲۷ هزار گونه در جهان و ۵۰ گونه در ایران
مظفری با اشاره به تنوع زیستی این گیاه در جهان گفت: «در سطح دنیا حدود ۲۷ هزار گونه از این خانواده گیاهی وجود دارد و احتمال دارد این تعداد در آینده بیشترشود. نزدیک به ۵۰ گونه از این گیاه نیز در ایران به صورت پراکنده وجود دارد.»
وی تصریح کرد: «ما تعدادی از این گونهها را انتخاب کردهایم و حدود ۱۵ سال است که در قالب طرحهای تحقیقاتی و پایاننامههای دانشجویی آنها را ارزیابی میکنیم تا مشخص شود کدامیک قابلیت تجاریسازی دارند و بتوانند وارد چرخه کشت و تولید شوند؛ به گونهای که مردم به جای برداشت از طبیعت، این گیاه را کشت کنند و فشار از روی منابع طبیعی برداشته شود.»
از تولید گیاه در آزمایشگاه تا تولید پودر ثعلب
این استاد دانشگاه درباره نحوه بهرهبرداری شرکت از این گیاه توضیح داد: «هدف ما این است که این گیاه را در آزمایشگاه تولید کنیم و در نهایت پودر آن را آماده کرده و وارد بازار کنیم تا در بستنیفروشیها، آبمیوهفروشیها و حتی در حوزههای دارویی مورد استفاده قرار گیرد.»
به گفته وی، اکنون موادی که برای تهیه بستنی و برخی فرآوردهها وارد کشور میشود، عمدتاً صنعتی بوده و از چین وارد میشود.
مظفری در ادامه درباره فرآیند تولید گفت: «در واقع ما مستقیماً گیاه را به پودر تبدیل نمیکنیم. ابتدا بذر گیاه را کشت میکنیم. این گیاه پس از رشد در محیط آزمایشگاهی و داخل شیشه، غدههای کوچکی تولید میکند. سپس غدهها را جدا کرده، خشک میکنیم و در نهایت به پودر تبدیل میشوند؛ بنابراین ابتدا خود گیاه تولید میشود و سپس از غده آن استفاده میکنیم.»
دستیابی به تکنیکی که بسیاری از مراکز موفق به اجرای آن نشدند
وی با اشاره به دشواری تکثیر این گیاه اظهار کرد: «یکی از مشکلات اصلی این گیاه این است که بذر آن به قدری کوچک و ریز است که با چشم دیده نمیشود. در ایران مراکز تحقیقاتی و دانشگاههای مختلفی روی این موضوع کار کردهاند. بسیاری از اساتید و پژوهشگران تلاشهای زیادی انجام دادهاند، اما متأسفانه موفق نشدند. با این حال ما توانستیم این گیاه را تولید کنیم.»
وی افزود: «پس از انتشار این موفقیت، پژوهشگرانی از تهران برای بازدید به کردستان آمدند و از این دستاورد ابراز خرسندی کردند. حتی یک کنگره بینالمللی نیز در این زمینه برگزار کردیم و خوشبختانه با اتکا به این موفقیت، به عنوان یک شرکت دانشبنیان پذیرفته شدیم.»
مدیرعامل این شرکت دانش بنیان توضیح داد: «در طبیعت ممکن است از میان یک میلیون بذر این گیاه، تنها یک بذر جوانه بزند و همان گیاه نیز بین سه تا شش سال زمان نیاز داشته باشد تا به بلوغ برسد. فرآیند بسیار پیچیدهای است و شرایط خاصی در طبیعت برای آن لازم است. ما تلاش کردیم جایگزینی برای آن شرایط طبیعی پیدا کنیم و در محیط آزمایشگاه شرایطی را فراهم کنیم که بذر بتواند جوانه بزند و نکته اصلی کار نیز همین است.»
توسعه فناوری بومی با مشارکت پژوهشگران ایرانی و عراقی
مظفری در پاسخ به این پرسش که آیا نمونه مشابه این فناوری در خارج از کشور نیز وجود دارد، گفت: «در کشورهای دیگر نیز روی گونههای بومی خودشان کار شده است، اما هر گونه شرایط خاص خود را دارد. آنها برای گیاهان خودشان تکنیکهای اختصاصی دارند و ما نیز برای گونههای بومی خودمان به تکنیک اختصاصی دست یافتهایم.»
به گفته وی، با استفاده از این تکنیک چند هزار گیاه ثلعب تولید شده است و همچنان در حال توسعه است.
مدیرعامل این شرکت دانشبنیان در پایان خاطرنشان کرد: «در حال حاضر پژوهشگر پسادکتری، دانشجوی دکتری از کشور عراق، دانشجویان کارشناسی ارشد و دانشآموختگان دانشگاهی مختلف روی این پروژه فعالیت میکنند و خوشبختانه پیشرفتهای بسیار خوبی نیز حاصل شده است.»
انتهای پیام/
